૨. દુતિયપણ્ણાસકં

(૬) ૧. ગોતમીવગ્ગો

૧. ગોતમીસુત્તં

૫૧. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાપજાપતી [મહાપજાપતિ (સ્યા.) ચૂળવ. ૪૦૨] ગોતમી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો મહાપજાપતી ગોતમી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘અલં, ગોતમિ! મા તે રુચ્ચિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જા’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો મહાપજાપતી ગોતમી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘અલં, ગોતમિ! મા તે રુચ્ચિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જા’’તિ. ‘‘તતિયમ્પિ ખો મહાપજાપતી ગોતમી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘અલં, ગોતમિ! મા તે રુચ્ચિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જા’’તિ.

અથ ખો મહાપજાપતી ગોતમી ‘‘ન ભગવા અનુજાનાતિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ દુક્ખી દુમ્મના અસ્સુમુખી રુદમાના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા કપિલવત્થુસ્મિં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન વેસાલી તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન વેસાલી તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો મહાપજાપતી ગોતમી કેસે છેદાપેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા સમ્બહુલાહિ સાકિયાનીહિ સદ્ધિં યેન વેસાલી તેન પક્કામિ. અનુપુબ્બેન યેન વેસાલી મહાવનં કૂટાગારસાલા તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો મહાપજાપતી ગોતમી સૂનેહિ પાદેહિ રજોકિણ્ણેન ગત્તેન દુક્ખી દુમ્મના અસ્સુમુખી રુદમાના બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ.

અદ્દસા ખો આયસ્મા આનન્દો મહાપજાપતિં ગોતમિં સૂનેહિ પાદેહિ રજોકિણ્ણેન ગત્તેન દુક્ખિં દુમ્મનં અસ્સુમુખિં રુદમાનં બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતં. દિસ્વાન મહાપજાપતિં ગોતમિં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ત્વં, ગોતમિ, સૂનેહિ પાદેહિ રજોકિણ્ણેન ગત્તેન દુક્ખી દુમ્મના અસ્સુમુખી રુદમાના બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતા’’તિ? ‘‘તથા હિ પન, ભન્તે આનન્દ, ન ભગવા અનુજાનાતિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ગોતમિ, મુહુત્તં ઇધેવ તાવ હોહિ, યાવાહં ભગવન્તં યાચામિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એસા, ભન્તે, મહાપજાપતી ગોતમી સૂનેહિ પાદેહિ રજોકિણ્ણેન ગત્તેન દુક્ખી દુમ્મના અસ્સુમુખી રુદમાના બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતા – ‘ન ભગવા અનુજાનાતિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’ન્તિ. સાધુ, ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘અલં, આનન્દ! મા તે રુચ્ચિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જા’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. ‘‘અલં, આનન્દ! મા તે રુચ્ચિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ભગવા અનુજાનાતિ માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જં. યંનૂનાહં અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન ભગવન્તં યાચેય્યં માતુગામસ્સ તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભબ્બો નુ ખો, ભન્તે, માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા સોતાપત્તિફલં વા સકદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અરહત્તફલં વા સચ્છિકાતુ’’ન્તિ? ‘‘ભબ્બો, આનન્દ, માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા સોતાપત્તિફલમ્પિ સકદાગામિફલમ્પિ અનાગામિફલમ્પિ અરહત્તફલમ્પિ સચ્છિકાતુ’’ન્તિ. ‘‘સચે, ભન્તે, ભબ્બો માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા સોતાપત્તિફલમ્પિ…પે… અરહત્તફલમ્પિ સચ્છિકાતું, બહુકારા, ભન્તે, મહાપજાપતી ગોતમી ભગવતો માતુચ્છા આપાદિકા પોસિકા ખીરસ્સ દાયિકા; ભગવન્તં જનેત્તિયા કાલઙ્કતાય થઞ્ઞં પાયેસિ. સાધુ, ભન્તે, લભેય્ય માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જ’’ન્તિ.

‘‘સચે, આનન્દ, મહાપજાપતી ગોતમી અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હાતિ, સાવસ્સા હોતુ ઉપસમ્પદા –

[પાચિ. ૧૪૯; ચૂળવ. ૪૦૩] ‘‘વસ્સસતૂપસમ્પન્નાય ભિક્ખુનિયા તદહૂપસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કત્તબ્બં. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા [ગરુકત્વા (સી. સ્યા. પી.)] માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘ન ભિક્ખુનિયા અભિક્ખુકે આવાસે વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘અન્વડ્ઢમાસં ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુસઙ્ઘતો દ્વે ધમ્મા પચ્ચાસીસિતબ્બા [પચ્ચાસિંસિતબ્બા (સી. સ્યા. પી.)] – ઉપોસથપુચ્છકઞ્ચ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘વસ્સંવુટ્ઠાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે તીહિ ઠાનેહિ પવારેતબ્બં – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે પક્ખમાનત્તં ચરિતબ્બં. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ સિક્ખિતસિક્ખાય સિક્ખમાનાય ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પદા પરિયેસિતબ્બા. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘ન કેનચિ પરિયાયેન ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુ અક્કોસિતબ્બો પરિભાસિતબ્બો. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘અજ્જતગ્ગે ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથો, અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસુ વચનપથો. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો.

‘‘સચે, આનન્દ, મહાપજાપતી ગોતમી ઇમે અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હાતિ, સાવસ્સા હોતુ ઉપસમ્પદા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો સન્તિકે ઇમે અટ્ઠ ગરુધમ્મે ઉગ્ગહેત્વા યેન મહાપજાપતી ગોતમી તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મહાપજાપતિં ગોતમિં એતદવોચ –

‘‘સચે ખો ત્વં, ગોતમિ, અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હેય્યાસિ, સાવ તે ભવિસ્સતિ ઉપસમ્પદા –

‘‘વસ્સસતૂપસમ્પન્નાય ભિક્ખુનિયા તદહૂપસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કત્તબ્બં. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો…પે….

‘‘અજ્જતગ્ગે ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથો, અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસુ વચનપથો. અયમ્પિ ધમ્મો સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા યાવજીવં અનતિક્કમનીયો. સચે ખો ત્વં, ગોતમિ, ઇમે અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હેય્યાસિ, સાવ તે ભવિસ્સતિ ઉપસમ્પદા’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે આનન્દ, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો [મણ્ડનકજાતિયો (સી. પી.)] સીસંન્હાતો [સીસંનહાતો (સી. પી.), સીસનહાતો (સ્યા.)] ઉપ્પલમાલં વા વસ્સિકમાલં વા અધિમુત્તકમાલં [અતિમુત્તકમાલં (સી.)] વા લભિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ પટિગ્ગહેત્વા ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં પતિટ્ઠાપેય્ય; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે આનન્દ, ઇમે અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હામિ યાવજીવં અનતિક્કમનીયે’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પટિગ્ગહિતા, ભન્તે, મહાપજાપતિયા ગોતમિયા અટ્ઠ ગરુધમ્મા યાવજીવં અનતિક્કમનીયા’’તિ.

‘‘સચે, આનન્દ, નાલભિસ્સ માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જં, ચિરટ્ઠિતિકં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં અભવિસ્સ, વસ્સસહસ્સમેવ સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્ય. યતો ચ ખો, આનન્દ, માતુગામો તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, ન દાનિ, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં ભવિસ્સતિ. પઞ્ચેવ દાનિ, આનન્દ, વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મો ઠસ્સતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, યાનિ કાનિચિ કુલાનિ બહુત્થિકાનિ [બહુકિત્થિકાનિ (સી. પી.), બહુઇત્થિકાનિ (સ્યા.)] અપ્પપુરિસકાનિ, તાનિ સુપ્પધંસિયાનિ હોન્તિ ચોરેહિ કુમ્ભત્થેનકેહિ; એવમેવં ખો, આનન્દ, યસ્મિં ધમ્મવિનયે લભતિ માતુગામો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જં, ન તં બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, સમ્પન્ને સાલિક્ખેત્તે સેતટ્ઠિકા નામ રોગજાતિ નિપતતિ, એવં તં સાલિક્ખેત્તં ન ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ; એવમેવં ખો, આનન્દ, યસ્મિં ધમ્મવિનયે લભતિ માતુગામો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જં, ન તં બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, સમ્પન્ને ઉચ્છુક્ખેત્તે મઞ્જિટ્ઠિકા [મઞ્જેટ્ઠિકા (સી. સ્યા.)] નામ રોગજાતિ નિપતતિ, એવં તં ઉચ્છુક્ખેત્તં ન ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ; એવમેવં ખો, આનન્દ, યસ્મિં ધમ્મવિનયે લભતિ માતુગામો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજ્જં, ન તં બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, પુરિસો મહતો તળાકસ્સ પટિકચ્ચેવ [પટિગચ્ચેવ (સી. પી.)] આળિં બન્ધેય્ય યાવદેવ ઉદકસ્સ અનતિક્કમનાય; એવમેવં ખો, આનન્દ, મયા પટિકચ્ચેવ ભિક્ખુનીનં અટ્ઠ ગરુધમ્મા પઞ્ઞત્તા યાવજીવં અનતિક્કમનીયા’’તિ. પઠમં.

૨. ઓવાદસુત્તં

૫૨. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મન્નિતબ્બો’’તિ?

[પાચિ. ૧૪૭] ‘‘અટ્ઠહિ ખો, આનન્દ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મન્નિતબ્બો. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય [વિસટ્ઠાય (ક.)] અનેલગળાય [અનેળગળાય (સી. ક.)] અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; પટિબલો હોતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતું સમાદપેતું સમુત્તેજેતું સમ્પહંસેતું; યેભુય્યેન ભિક્ખુનીનં પિયો હોતિ મનાપો; ન ખો પનેતં ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતાય કાસાયવત્થનિવસનાય ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નપુબ્બો હોતિ; વીસતિવસ્સો વા હોતિ અતિરેકવીસતિવસ્સો વા. ઇમેહિ ખો, આનન્દ, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મન્નિતબ્બો’’તિ. દુતિયં.

૩. સંખિત્તસુત્તં

૫૩. [ચૂળવ. ૪૦૬] એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો મહાપજાપતી ગોતમી યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા મહાપજાપતી ગોતમી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકા વૂપકટ્ઠા અપ્પમત્તા આતાપિની પહિતત્તા વિહરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યે ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ – ‘ઇમે ધમ્મા સરાગાય સંવત્તન્તિ, નો વિરાગાય; સંયોગાય સંવત્તન્તિ, નો વિસંયોગાય; આચયાય સંવત્તન્તિ, નો અપચયાય; મહિચ્છતાય સંવત્તન્તિ, નો અપ્પિચ્છતાય; અસન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ, નો સન્તુટ્ઠિયા; સઙ્ગણિકાય સંવત્તન્તિ, નો પવિવેકાય; કોસજ્જાય સંવત્તન્તિ, નો વીરિયારમ્ભાય; દુબ્ભરતાય સંવત્તન્તિ, નો સુભરતાયા’તિ, એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ – ‘નેસો ધમ્મો, નેસો વિનયો, નેતં સત્થુસાસન’’’ન્તિ.

‘‘યે ચ ખો ત્વં, ગોતમિ, ધમ્મે જાનેય્યાસિ – ‘ઇમે ધમ્મા વિરાગાય સંવત્તન્તિ, નો સરાગાય; વિસંયોગાય સંવત્તન્તિ, નો સંયોગાય; અપચયાય સંવત્તન્તિ, નો આચયાય; અપ્પિચ્છતાય સંવત્તન્તિ, નો મહિચ્છતાય; સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તન્તિ, નો અસન્તુટ્ઠિયા; પવિવેકાય સંવત્તન્તિ, નો સઙ્ગણિકાય; વીરિયારમ્ભાય સંવત્તન્તિ, નો કોસજ્જાય; સુભરતાય સંવત્તન્તિ, નો દુબ્ભરતાયા’તિ, એકંસેન, ગોતમિ, ધારેય્યાસિ – ‘એસો ધમ્મો, એસો વિનયો, એતં સત્થુસાસન’’’ન્તિ. તતિયં.

૪. દીઘજાણુસુત્તં

૫૪. એકં સમયં ભગવા કોલિયેસુ વિહરતિ કક્કરપત્તં નામ કોલિયાનં નિગમો. અથ ખો દીઘજાણુ કોલિયપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો દીઘજાણુ કોલિયપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયં, ભન્તે, ગિહી કામભોગિનો [કામભોગી (સી. સ્યા. પી.)] પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસામ, કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોમ, માલાગન્ધવિલેપનં ધારયામ, જાતરૂપરજતં સાદયામ. તેસં નો, ભન્તે, ભગવા અમ્હાકં તથા ધમ્મં દેસેતુ યે અમ્હાકં અસ્સુ ધમ્મા દિટ્ઠધમ્મહિતાય દિટ્ઠધમ્મસુખાય, સમ્પરાયહિતાય સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ચત્તારોમે, બ્યગ્ઘપજ્જ, ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખાય. કતમે ચત્તારો? ઉટ્ઠાનસમ્પદા, આરક્ખસમ્પદા, કલ્યાણમિત્તતા, સમજીવિતા [સમજીવિકતા (સી.) અ. નિ. ૮.૭૫]. કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો યેન કમ્મટ્ઠાનેન જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ – યદિ કસિયા, યદિ વણિજ્જાય, યદિ ગોરક્ખેન, યદિ ઇસ્સત્તેન [ઇસ્સત્થેન (સી. સ્યા. પી.)], યદિ રાજપોરિસેન, યદિ સિપ્પઞ્ઞતરેન – તત્થ દક્ખો હોતિ અનલસો, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતો, અલં કાતું અલં સંવિધાતું. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, આરક્ખસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તસ્સ ભોગા હોન્તિ ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા, સેદાવક્ખિત્તા, ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા. તે આરક્ખેન ગુત્તિયા સમ્પાદેતિ – ‘કિન્તિ મે ઇમે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું, ન ચોરા હરેય્યું, ન અગ્ગિ ડહેય્ય, ન ઉદકં વહેય્ય, ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુ’ન્તિ! અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, આરક્ખસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કલ્યાણમિત્તતા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો યસ્મિં ગામે વા નિગમે વા પટિવસતિ, તત્થ યે તે હોન્તિ – ગહપતી વા ગહપતિપુત્તા વા દહરા વા વુદ્ધસીલિનો, વુદ્ધા વા વુદ્ધસીલિનો, સદ્ધાસમ્પન્ના, સીલસમ્પન્ના, ચાગસમ્પન્ના, પઞ્ઞાસમ્પન્ના – તેહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ; યથારૂપાનં સદ્ધાસમ્પન્નાનં સદ્ધાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં સીલસમ્પન્નાનં સીલસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં ચાગસમ્પન્નાનં ચાગસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં પઞ્ઞાસમ્પન્નાનં પઞ્ઞાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કલ્યાણમિત્તતા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સમજીવિતા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં [સમજીવિકં (સ્યા.), સમજીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, તુલાધારો વા તુલાધારન્તેવાસી વા તુલં પગ્ગહેત્વા જાનાતિ – ‘એત્તકેન વા ઓનતં [ઓણતં (ક.)], એત્તકેન વા ઉન્નત’ન્તિ [ઉણ્ણતન્તિ (ક.)]; એવમેવં ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સચાયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો અપ્પાયો સમાનો ઉળારં જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઉદુમ્બરખાદીવાયં [ઉદુમ્બરખાદિકં વાયં (સી. પી.), ઉદુમ્બરખાદકં ચાયં (સ્યા.)] કુલપુત્તો ભોગે ખાદતી’તિ. સચે પનાયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો મહાયો સમાનો કસિરં જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘અજેટ્ઠમરણંવાયં [અજદ્ધુમારિકં વાયં (સી. પી.), અદ્ધમારકં ચાયં (સ્યા.), એત્થ જદ્ધૂતિ અસનં = ભત્તભુઞ્જનં, તસ્મા અજદ્ધુમારિકન્તિ અનસનમરણન્તિ વુત્તં હોતિ. મ. નિ. ૧.૩૭૯ અધોલિપિયા ‘‘અજદ્ધુક’’ન્તિ પદં દસ્સિતં] કુલપુત્તો મરિસ્સતી’તિ. યતો ચ ખોયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સમજીવિતા.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્યગ્ઘપજ્જ, ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ, ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય; દેવો ચ ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ પરિહાનિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો વુદ્ધિ; એવમેવં, બ્યગ્ઘપજ્જ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્યગ્ઘપજ્જ, ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો, ન સુરાધુત્તો, ન અક્ખધુત્તો, કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ, ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય; દેવો ચ સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ; એવમેવં ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો, ન સુરાધુત્તો, ન અક્ખધુત્તો, કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. ઇમે ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખાય.

‘‘ચત્તારોમે, બ્યગ્ઘપજ્જ, ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાય. કતમે ચત્તારો? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા. કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સદ્ધાસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સદ્ધાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સીલસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચાગસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચાગસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, પઞ્ઞાસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો પઞ્ઞવા હોતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, પઞ્ઞાસમ્પદા. ઇમે ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ઉટ્ઠાતા કમ્મધેય્યેસુ, અપ્પમત્તો વિધાનવા;

સમં કપ્પેતિ જીવિકં [જીવિતં (ક.)], સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરો;

નિચ્ચં મગ્ગં વિસોધેતિ, સોત્થાનં સમ્પરાયિકં.

‘‘ઇચ્ચેતે અટ્ઠ ધમ્મા ચ, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

અક્ખાતા સચ્ચનામેન, ઉભયત્થ સુખાવહા.

‘‘દિટ્ઠધમ્મહિતત્થાય, સમ્પરાયસુખાય ચ;

એવમેતં ગહટ્ઠાનં, ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ. ચતુત્થં;

૫. ઉજ્જયસુત્તં

૫૫. અથ ખો ઉજ્જયો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉજ્જયો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયં, ભો ગોતમ, પવાસં ગન્તુકામા. તેસં નો ભવં ગોતમો અમ્હાકં તથા ધમ્મં દેસેતુ – યે અમ્હાકં અસ્સુ ધમ્મા દિટ્ઠધમ્મહિતાય, દિટ્ઠધમ્મસુખાય, સમ્પરાયહિતાય, સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ચત્તારોમે, બ્રાહ્મણ, ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ, દિટ્ઠધમ્મસુખાય. કતમે ચત્તારો? ઉટ્ઠાનસમ્પદા, આરક્ખસમ્પદા, કલ્યાણમિત્તતા, સમજીવિતા. કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો યેન કમ્મટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ – યદિ કસિયા, યદિ વણિજ્જાય, યદિ ગોરક્ખેન, યદિ ઇસ્સત્તેન, યદિ રાજપોરિસેન, યદિ સિપ્પઞ્ઞતરેન – તત્થ દક્ખો હોતિ અનલસો, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતો, અલં કાતું અલં સંવિધાતું. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, આરક્ખસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તસ્સ ભોગા હોન્તિ ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા, બાહાબલપરિચિતા, સેદાવક્ખિત્તા, ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા. તે આરક્ખેન ગુત્તિયા સમ્પાદેતિ – ‘કિન્તિ મે ઇમે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું, ન ચોરા હરેય્યું, ન અગ્ગિ ડહેય્ય, ન ઉદકં વહેય્ય, ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુ’ન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, આરક્ખસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, કલ્યાણમિત્તતા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો યસ્મિં ગામે વા નિગમે વા પટિવસતિ તત્ર યે તે હોન્તિ – ગહપતી વા ગહપતિપુત્તા વા દહરા વા વુદ્ધસીલિનો, વુદ્ધા વા વુદ્ધસીલિનો, સદ્ધાસમ્પન્ના, સીલસમ્પન્ના, ચાગસમ્પન્ના, પઞ્ઞાસમ્પન્ના – તેહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ; યથારૂપાનં સદ્ધાસમ્પન્નાનં સદ્ધાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં સીલસમ્પન્નાનં સીલસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં ચાગસમ્પન્નાનં ચાગસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં પઞ્ઞાસમ્પન્નાનં પઞ્ઞાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, કલ્યાણમિત્તતા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, સમજીવિતા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, તુલાધારો વા તુલાધારન્તેવાસી વા તુલં પગ્ગહેત્વા જાનાતિ – ‘એત્તકેન વા ઓનતં, એત્તકેન વા ઉન્નત’ન્તિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સચાયં, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો અપ્પાયો સમાનો ઉળારં જીવિકં કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઉદુમ્બરખાદીવાયં કુલપુત્તો ભોગે ખાદતી’તિ. સચે પનાયં, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો મહાયો સમાનો કસિરં જીવિકં કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘અજેટ્ઠમરણંવાયં કુલપુત્તો મરિસ્સતી’તિ. યતો ચ ખોયં, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ, અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, સમજીવિતા.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્રાહ્મણ, ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ, ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય; દેવો ચ ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ બ્રાહ્મણ, મહતો તળાકસ્સ પરિહાનિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો વુદ્ધિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્રાહ્મણ, ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો, ન સુરાધુત્તો, ન અક્ખધુત્તો, કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય; દેવો ચ સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ, બ્રાહ્મણ, મહતો તળાકસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો…પે… કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખાય.

‘‘ચત્તારોમે, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તસ્સ ધમ્મા સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાય. કતમે ચત્તારો? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા. કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, સદ્ધાસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, સદ્ધાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, સીલસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, ચાગસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ચાગસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્રાહ્મણ, પઞ્ઞાસમ્પદા? ઇધ, બ્રાહ્મણ, કુલપુત્તો પઞ્ઞવા હોતિ…પે… સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. અયં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, પઞ્ઞાસમ્પદા. ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ઉટ્ઠાતા કમ્મધેય્યેસુ, અપ્પમત્તો વિધાનવા;

સમં કપ્પેતિ જીવિકં, સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરો;

નિચ્ચં મગ્ગં વિસોધેતિ, સોત્થાનં સમ્પરાયિકં.

‘‘ઇચ્ચેતે અટ્ઠ ધમ્મા ચ, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

અક્ખાતા સચ્ચનામેન, ઉભયત્થ સુખાવહા.

‘‘દિટ્ઠધમ્મહિતત્થાય, સમ્પરાયસુખાય ચ;

એવમેતં ગહટ્ઠાનં, ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. ભયસુત્તં

૫૬. ‘‘‘ભય’ન્તિ [ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૩૭], ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘રોગો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘ગણ્ડો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘સલ્લ’ન્તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘સઙ્ગો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘પઙ્કો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. ‘ગબ્ભો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં. કસ્મા ચ, ભિક્ખવે, ‘ભય’ન્તિ કામાનમેતં અધિવચનં? યસ્મા ચ કામરાગરત્તાયં, ભિક્ખવે, છન્દરાગવિનિબદ્ધો દિટ્ઠધમ્મિકાપિ ભયા ન પરિમુચ્ચતિ, સમ્પરાયિકાપિ ભયા ન પરિમુચ્ચતિ, તસ્મા ‘ભય’ન્તિ કામાનમેતં અધિવચનં. કસ્મા ચ, ભિક્ખવે, ‘દુક્ખ’ન્તિ…પે… ‘રોગો’તિ… ‘ગણ્ડો’તિ… ‘સલ્લ’ન્તિ… ‘સઙ્ગો’તિ… ‘પઙ્કો’તિ… ‘ગબ્ભો’તિ કામાનમેતં અધિવચનં? યસ્મા ચ કામરાગરત્તાયં, ભિક્ખવે, છન્દરાગવિનિબદ્ધો દિટ્ઠધમ્મિકાપિ ગબ્ભા ન પરિમુચ્ચતિ, સમ્પરાયિકાપિ ગબ્ભા ન પરિમુચ્ચતિ, તસ્મા ‘ગબ્ભો’તિ કામાનમેતં અધિવચનં’’.

‘‘ભયં દુક્ખઞ્ચ રોગો ચ, ગણ્ડો સલ્લઞ્ચ સઙ્ગો ચ;

પઙ્કો ગબ્ભો ચ ઉભયં, એતે કામા પવુચ્ચન્તિ;

યત્થ સત્તો પુથુજ્જનો.

‘‘ઓતિણ્ણો સાતરૂપેન, પુન ગબ્ભાય ગચ્છતિ;

યતો ચ ભિક્ખુ આતાપી, સમ્પજઞ્ઞં [સમ્પજઞ્ઞો (સ્યા. ક.) સં. નિ. ૪.૨૫૧ પસ્સિતબ્બં] ન રિચ્ચતિ.

‘‘સો ઇમં પલિપથં દુગ્ગં, અતિક્કમ્મ તથાવિધો;

પજં જાતિજરૂપેતં, ફન્દમાનં અવેક્ખતી’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમઆહુનેય્યસુત્તં

૫૭. ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ …પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો; સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સમ્માદસ્સનેન સમન્નાગતો; ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી; અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ; દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ; આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઆહુનેય્યસુત્તં

૫૮. ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ …પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ; આરઞ્ઞિકો હોતિ પન્તસેનાસનો; અરતિરતિસહો હોતિ, ઉપ્પન્નં અરતિં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરતિ; ભયભેરવસહો હોતિ, ઉપ્પન્નં ભયભેરવં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરતિ; ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી; આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમપુગ્ગલસુત્તં

૫૯. ‘‘અટ્ઠિમે ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ? કતમે અટ્ઠ? સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો, અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ.

‘‘ચત્તારો ચ પટિપન્ના, ચત્તારો ચ ફલે ઠિતા;

એસ સઙ્ઘો ઉજુભૂતો, પઞ્ઞાસીલસમાહિતો.

‘‘યજમાનાનં મનુસ્સાનં, પુઞ્ઞપેક્ખાન પાણિનં;

કરોતં ઓપધિકં પુઞ્ઞં, સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ. નવમં;

૧૦. દુતિયપુગ્ગલસુત્તં

૬૦. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમે અટ્ઠ? સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો…પે… અરહા, અરહત્તાય પટિપન્નો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પુગ્ગલા આહુનેય્યા…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ.

‘‘ચત્તારો ચ પટિપન્ના, ચત્તારો ચ ફલે ઠિતા;

એસ સઙ્ઘો સમુક્કટ્ઠો, સત્તાનં અટ્ઠ પુગ્ગલા.

‘‘યજમાનાનં મનુસ્સાનં, પુઞ્ઞપેક્ખાન પાણિનં;

કરોતં ઓપધિકં પુઞ્ઞં, એત્થ દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ. દસમં;

ગોતમીવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ગોતમી ઓવાદં સંખિત્તં, દીઘજાણુ ચ ઉજ્જયો;

ભયા દ્વે આહુનેય્યા ચ, દ્વે ચ અટ્ઠ પુગ્ગલાતિ.

(૭) ૨. ભૂમિચાલવગ્ગો

૧. ઇચ્છાસુત્તં

૬૧. [અ. નિ. ૮.૭૭] ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે અટ્ઠ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, સોચી ચ પરિદેવી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન મજ્જતિ પમજ્જતિ પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ મદી ચ પમાદી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો અઘટતો અવાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન સોચતિ, કિલમતિ, પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, સોચી ચ પરિદેવી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો, અઘટતો, અવાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન મજ્જતિ, પમજ્જતિ, પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ ન ઘટતિ ન વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ મદી ચ, પમાદી ચ, ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, ન ચ સોચી ન ચ પરિદેવી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય. તસ્સ ઉટ્ઠહતો ઘટતો વાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન ન મજ્જતિ, ન પમજ્જતિ, ન પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ, ન ચ મદી ન ચ પમાદી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો, અઘટતો, અવાયમતો લાભાય લાભો નુપ્પજ્જતિ. સો તેન અલાભેન ન સોચતિ, ન કિલમતિ, ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય, ન ચ લાભી, ન ચ સોચી ન ચ પરિદેવી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા’’’.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો નિરાયત્તવુત્તિનો ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ લાભાય. સો ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય. તસ્સ અનુટ્ઠહતો અઘટતો અવાયમતો લાભાય લાભો ઉપ્પજ્જતિ. સો તેન લાભેન ન મજ્જતિ, ન પમજ્જતિ, ન પમાદમાપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘ભિક્ખુ ઇચ્છો વિહરતિ લાભાય, ન ઉટ્ઠહતિ, ન ઘટતિ, ન વાયમતિ લાભાય, લાભી ચ, ન ચ મદી ન ચ પમાદી, અચ્ચુતો ચ સદ્ધમ્મા ’. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. અલંસુત્તં

૬૨. ‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં. કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો [ધારકજાતિકો (સી. સ્યા. પી.) અ. નિ. ૮.૭૮] હોતિ; ધાતાનઞ્ચ [ધતાનઞ્ચ (સી. સ્યા. પી.)] ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા [અત્થૂપવરિક્ખી (સી. સ્યા. પી.)] હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો [સમાદાપકો (?)] સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં.

‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો અલં પરેસં.

‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં.

‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં નાલં અત્તનો. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; ન ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ…પે… સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો નાલં પરેસં. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; સુતાનઞ્ચ ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; નો ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો.

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; નો ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; ધાતાનઞ્ચ ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો ચ હોતિ; નો ચ કલ્યાણવાચો હોતિ…પે… અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; નો ચ સન્દસ્સકો હોતિ…પે… સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં અત્તનો, નાલં પરેસં.

‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો. કતમેહિ દ્વીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન હેવ ખો ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ; નો ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ; નો ચ ધાતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ; નો ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ; કલ્યાણવાચો ચ હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો, પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; સન્દસ્સકો ચ હોતિ સમાદપકો સમુત્તેજકો સમ્પહંસકો સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં પરેસં, નાલં અત્તનો’’તિ. દુતિયં.

૩. સંખિત્તસુત્તં

૬૩. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ…પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતુ, યમહં ભગવતો ધમ્મં સુત્વા એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરેય્ય’’ન્તિ. ‘‘એવમેવં પનિધેકચ્ચે મોઘપુરિસા મમઞ્ઞેવ અજ્ઝેસન્તિ. ધમ્મે ચ ભાસિતે મમઞ્ઞેવ અનુબન્ધિતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’તિ. ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો સંખિત્તેન ધમ્મં. અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનેય્યં, અપ્પેવ નામાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ દાયાદો અસ્સ’’ન્તિ. ‘‘તસ્માતિહ તે, ભિક્ખુ એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘અજ્ઝત્તં મે ચિત્તં ઠિતં ભવિસ્સતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સન્તી’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં’’.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અજ્ઝત્તં ચિત્તં ઠિતં હોતિ સુસણ્ઠિતં, ન ચ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘મેત્તા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ બહુલીકતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કમ્પિ સવિચારં [સવિતક્કસવિચારમ્પિ (ક.)] ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કમ્પિ વિચારમત્તં [અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ (ક.) વિસુદ્ધિ. ૧.૨૭૧ પસ્સિતબ્બં] ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કમ્પિ અવિચારં [અવિતક્કઅવિચારમ્પિ (ક.)] ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો, તે ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કરુણા મે ચેતોવિમુત્તિ… મુદિતા મે ચેતોવિમુત્તિ… ઉપેક્ખા મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા ભવિસ્સતિ બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા’તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કસવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કઅવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ બહુલીકતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમં સમાધિં સવિતક્કસવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કવિચારમત્તમ્પિ ભાવેય્યાસિ, અવિતક્કઅવિચારમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, નિપ્પીતિકમ્પિ ભાવેય્યાસિ, સાતસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ, ઉપેક્ખાસહગતમ્પિ ભાવેય્યાસિ.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો તે, ભિક્ખુ, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ; ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ; ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરિસ્સામિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા, વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’ન્તિ. એવઞ્હિ તે, ભિક્ખુ, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો તે, ભિક્ખુ, અયં સમાધિ એવં ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, તતો ત્વં, ભિક્ખુ, યેન યેનેવ ગગ્ઘસિ ફાસુંયેવ ગગ્ઘસિ, યત્થ યત્થ ઠસ્સસિ ફાસુંયેવ ઠસ્સસિ, યત્થ યત્થ નિસીદિસ્સસિ ફાસુંયેવ નિસીદિસ્સસિ, યત્થ યત્થ સેય્યં કપ્પેસ્સસિ ફાસુંયેવ સેય્યં કપ્પેસ્સસી’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પન સો ભિક્ખુ અરહતં અહોસીતિ. તતિયં.

૪. ગયાસીસસુત્તં

૬૪. એકં સમયં ભગવા ગયાયં વિહરતિ ગયાસીસે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘પુબ્બાહં, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોવ સમાનો ઓભાસઞ્ઞેવ ખો સઞ્જાનામિ, નો ચ રૂપાનિ પસ્સામિ’’.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ; નો ચ ખો તાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં, રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠેય્યં સલ્લપેય્યં સાકચ્છં સમાપજ્જેય્યં; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયાતિ.

‘‘સો ખો અહં, ભિક્ખવે, અપરેન સમયેન અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામિ, રૂપાનિ ચ પસ્સામિ, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠામિ સલ્લપામિ સાકચ્છં સમાપજ્જામિ, તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયા’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ…પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ …પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ…પે… તા ચ દેવતા જાનામિ – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ; નો ચ ખો તા દેવતા જાનામિ યદિ વા મે ઇમાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બં યદિ વા ન સન્નિવુત્થપુબ્બન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘સચે ખો અહં ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનેય્યં, રૂપાનિ ચ પસ્સેય્યં, તાહિ ચ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠેય્યં સલ્લપેય્યં સાકચ્છં સમાપજ્જેય્યં, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા અમુકમ્હા વા અમુકમ્હા વા દેવનિકાયા’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા ઇમસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા એવમાહારા એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદિનિયો’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં – ‘ઇમા દેવતા એવંદીઘાયુકા એવંચિરટ્ઠિતિકા’તિ, તા ચ દેવતા જાનેય્યં યદિ વા મે ઇમાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં સન્નિવુત્થપુબ્બં યદિ વા ન સન્નિવુત્થપુબ્બન્તિ; એવં મે ઇદં ઞાણદસ્સનં પરિસુદ્ધતરં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યાવકીવઞ્ચ મે, ભિક્ખવે, એવં અટ્ઠપરિવટ્ટં અધિદેવઞાણદસ્સનં ન સુવિસુદ્ધં અહોસિ, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, ‘સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ [અભિસમ્બુદ્ધો (સી. સ્યા. પી.)] પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખો મે, ભિક્ખવે, એવં અટ્ઠપરિવટ્ટં અધિદેવઞાણદસ્સનં સુવિસુદ્ધં અહોસિ, અથાહં, ભિક્ખવે, ‘સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં; ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ; અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ [વિમુત્તિ (ક. સી. ક.)]; અયમન્તિમા જાતિ નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. ચતુત્થં.