૮. ઉત્તરવિપત્તિસુત્તં

૮. એકં સમયં આયસ્મા ઉત્તરો મહિસવત્થુસ્મિં વિહરતિ સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં [ધવજાલિકાયં (સી.), વટ્ટજાલિકાયં (સ્યા.)]. તત્ર ખો આયસ્મા ઉત્તરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન વેસ્સવણો મહારાજા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસિ ખો વેસ્સવણો મહારાજા આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ – ‘‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’તિ.

અથ ખો વેસ્સવણ્ણો મહારાજા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય [સમ્મિઞ્જેય્ય (સી. સ્યા. કં. પી.)], એવમેવં મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં અન્તરહિતો દેવેસુ તાવતિંસેસુ પાતુરહોસિ. અથ ખો વેસ્સવણ્ણો મહારાજા યેન સક્કો દેવાનમિન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સક્કં દેવાનમિન્દં એતદવોચ – ‘‘યગ્ઘે મારિસ, જાનેય્યાસિ! એસો આયસ્મા ઉત્તરો મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેતિ – ‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’’તિ.

અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં દેવેસુ તાવતિંસેસુ અન્તરહિતો મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો યેનાયસ્મા ઉત્તરો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉત્તરં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં ઉત્તરં એતદવોચ –

‘‘સચ્ચં કિર, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેસિ – ‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ, સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’’ તિ? ‘‘એવં, દેવાનમિન્દા’’તિ. ‘‘કિં પનિદં [કિં પન (સ્યા.)], ભન્તે, આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ સકં પટિભાનં [સકપટિભાનં ઉપાદાય (ક.)], ઉદાહુ તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ? ‘‘તેન હિ, દેવાનમિન્દ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાય મિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાન’’ન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, દેવાનમિન્દ, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહાધઞ્ઞરાસિ. તતો મહાજનકાયો ધઞ્ઞં આહરેય્ય – કાજેહિપિ પિટકેહિપિ ઉચ્છઙ્ગેહિપિ અઞ્જલીહિપિ. યો નુ ખો, દેવાનમિન્દ, તં મહાજનકાયં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છેય્ય – ‘કુતો ઇમં ધઞ્ઞં આહરથા’તિ, કથં બ્યાકરમાનો નુ ખો, દેવાનમિન્દ, સો મહાજનકાયો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ? ‘‘‘અમુમ્હા મહાધઞ્ઞરાસિમ્હા આહરામા’તિ ખો, ભન્તે, સો મહાજનકાયો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવં ખો, દેવાનમિન્દ, યં કિઞ્ચિ સુભાસિતં સબ્બં તં તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. તતો ઉપાદાયુપાદાય મયં ચઞ્ઞે ચ ભણામા’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં આયસ્મતા ઉત્તરેન – ‘યં કિઞ્ચિ સુભાસિતં સબ્બં તં તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. તતો ઉપાદાયુપાદાય મયં ચઞ્ઞે ચ ભણામા’તિ. એકમિદં, ભન્તે ઉત્તર, સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અચિરપક્કન્તે દેવદત્તે. તત્ર ખો ભગવા દેવદત્તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. કતમેહિ અટ્ઠહિ? લાભેન હિ, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો; અલાભેન, ભિક્ખવે…પે… યસેન, ભિક્ખવે … અયસેન, ભિક્ખવે… સક્કારેન, ભિક્ખવે… અસક્કારેન, ભિક્ખવે… પાપિચ્છતાય, ભિક્ખવે… પાપમિત્તતાય, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો.

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય?

‘‘યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં લાભં અનભિભુય્ય વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અનભિભુય્ય વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં … ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામ, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામાતિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘એત્તાવતા, ભન્તે ઉત્તર, મનુસ્સેસુ ચતસ્સો પરિસા – ભિક્ખૂ, ભિક્ખુનિયો, ઉપાસકા, ઉપાસિકાયો. નાયં ધમ્મપરિયાયો કિસ્મિઞ્ચિ ઉપટ્ઠિતો [પતિટ્ઠિતો (સી. સ્યા.)]. ઉગ્ગણ્હતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. પરિયાપુણાતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. ધારેતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. અત્થસંહિતો અયં, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયો આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ [આદિબ્રહ્મચરિયિકો (સી. ક.)]. અટ્ઠમં.