૧. મેત્તાવગ્ગો

૧. મેત્તાસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

[અ. નિ. ૧૧.૧૫] ‘‘મેત્તાય, ભિક્ખવે, ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય અટ્ઠાનિસંસા પાટિકઙ્ખા. કતમે અટ્ઠ? સુખં સુપતિ, સુખં પટિબુજ્ઝતિ, ન પાપકં સુપિનં પસ્સતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ, દેવતા રક્ખન્તિ, નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતિ, ઉત્તરિં અપ્પટિવિજ્ઝન્તો બ્રહ્મલોકૂપગો હોતિ. મેત્તાય, ભિક્ખવે, ચેતોવિમુત્તિયા આસેવિતાય ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય ઇમે અટ્ઠાનિસંસા પાટિકઙ્ખા’’તિ.

‘‘યો ચ મેત્તં ભાવયતિ, અપ્પમાણં પટિસ્સતો [પતિસ્સતો (સી.)];

તનૂ સંયોજના હોન્તિ, પસ્સતો ઉપધિક્ખયં.

‘‘એકમ્પિ ચે પાણમદુટ્ઠચિત્તો,

મેત્તાયતિ કુસલી તેન હોતિ;

સબ્બે ચ પાણે મનસાનુકમ્પી,

પહૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞં.

‘‘યે સત્તસણ્ડં પથવિં વિજેત્વા,

રાજિસયો યજમાના અનુપરિયગા;

અસ્સમેધં પુરિસમેધં,

સમ્માપાસં વાજપેય્યં નિરગ્ગળં.

‘‘મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ સુભાવિતસ્સ,

કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં;

ચન્દપ્પભા તારગણાવ સબ્બે,

યથા ન અગ્ઘન્તિ કલમ્પિ સોળસિં [અયં પાદો બહૂસુ ન દિસ્સતિ].

‘‘યો ન હન્તિ ન ઘાતેતિ, ન જિનાતિ ન જાપયે;

મેત્તંસો સબ્બભૂતાનં, વેરં તસ્સ ન કેનચી’’તિ. પઠમં;

૨. પઞ્ઞાસુત્તં

૨. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તિ. કતમે અટ્ઠ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં, યત્થસ્સ તિબ્બં હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો હેતુ પઠમો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘સો તં સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં, યત્થસ્સ તિબ્બં હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ પેમં ગારવો ચ, તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ? તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાની કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો હેતુ દુતિયો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘સો તં ધમ્મં સુત્વા દ્વયેન વૂપકાસેન સમ્પાદેતિ – કાયવૂપકાસેન ચ ચિત્તવૂપકાસેન ચ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો હેતુ તતિયો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો હેતુ ચતુત્થો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો. યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં [સત્થા સબ્યઞ્જના (ક. સી.)] કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા [ધતા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો હેતુ પઞ્ચમો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અયં, ભિક્ખવે, છટ્ઠો હેતુ છટ્ઠો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘સઙ્ઘગતો ખો પન અનાનાકથિકો હોતિ અતિરચ્છાનકથિકો. સામં વા ધમ્મં ભાસતિ પરં વા અજ્ઝેસતિ અરિયં વા તુણ્હીભાવં નાતિમઞ્ઞતિ. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો હેતુ સત્તમો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘પઞ્ચસુ ખો પન ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના, ઇતિ વેદનાય સમુદયો, ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો; ઇતિ સઞ્ઞા…પે… ઇતિ સઙ્ખારા…પે… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. અયં, ભિક્ખવે, અટ્ઠમો હેતુ અટ્ઠમો પચ્ચયો આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તતિ.

‘‘તમેનં સબ્રહ્મચારી એવં સમ્ભાવેન્તિ – ‘અયં ખો આયસ્મા સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં, યત્થસ્સ તિબ્બં હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય [પિયતાય ગરુતાય (સ્યા.)] ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘તં ખો પનાયમાયસ્મા સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં, યત્થસ્સ તિબ્બં હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ, તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ કો અત્થોતિ? તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાની કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘તં ખો પનાયમાયસ્મા ધમ્મં સુત્વા દ્વયેન વૂપકાસેન સમ્પાદેતિ – કાયવૂપકાસેન ચ ચિત્તવૂપકાસેન ચ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘સીલવા ખો પનાયમાયસ્મા પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘બહુસ્સુતો ખો પનાયમાયસ્મા સુતધરો સુતસન્નિચયો. યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘આરદ્ધવીરિયો ખો પનાયમાયસ્મા વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘સઙ્ઘગતો ખો પનાયમાયસ્મા અનાનાકથિકો હોતિ અતિરચ્છાનકથિકો. સામં વા ધમ્મં ભાસતિ પરં વા અજ્ઝેસતિ અરિયં વા તુણ્હીભાવં નાતિમઞ્ઞતિ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘‘પઞ્ચસુ ખો પનાયમાયસ્મા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વેદના…પે… ઇતિ સઞ્ઞા…પે… ઇતિ સઙ્ખારા…પે… ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમોતિ. અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ! અયમ્પિ ધમ્મો પિયત્તાય ગરુત્તાય ભાવનાય સામઞ્ઞાય એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાય અપ્પટિલદ્ધાય પટિલાભાય, પટિલદ્ધાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમઅપ્પિયસુત્તં

૩. ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અપ્પિયપસંસી ચ હોતિ, પિયગરહી ચ, લાભકામો ચ, સક્કારકામો ચ, અહિરિકો ચ, અનોત્તપ્પી ચ, પાપિચ્છો ચ, મિચ્છાદિટ્ઠિ ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ.

‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન અપ્પિયપસંસી ચ હોતિ, ન પિયગરહી ચ, ન લાભકામો ચ, ન સક્કારકામો ચ, હિરીમા ચ હોતિ, ઓત્તપ્પી ચ, અપ્પિચ્છો ચ, સમ્માદિટ્ઠિ ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅપ્પિયસુત્તં

૪. ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ લાભકામો ચ હોતિ, સક્કારકામો ચ, અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ, અકાલઞ્ઞૂ ચ, અમત્તઞ્ઞૂ ચ, અસુચિ ચ, બહુભાણી ચ, અક્કોસકપરિભાસકો ચ સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં અપ્પિયો ચ હોતિ અમનાપો ચ અગરુ ચ અભાવનીયો ચ.

‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન લાભકામો ચ હોતિ, ન સક્કારકામો ચ, ન અનવઞ્ઞત્તિકામો ચ, કાલઞ્ઞૂ ચ, મત્તઞ્ઞૂ ચ, સુચિ ચ, ન બહુભાણી ચ, અનક્કોસકપરિભાસકો ચ સબ્રહ્મચારીનં. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમલોકધમ્મસુત્તં

૫. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ. કતમે અટ્ઠ? લાભો ચ, અલાભો ચ, યસો ચ, અયસો ચ, નિન્દા ચ, પસંસા ચ, સુખઞ્ચ, દુક્ખઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ ઇમે અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતી’’તિ.

‘‘લાભો અલાભો ચ યસાયસો ચ,

નિન્દા પસંસા ચ સુખં દુખઞ્ચ;

એતે અનિચ્ચા મનુજેસુ ધમ્મા,

અસસ્સતા વિપરિણામધમ્મા.

‘‘એતે ચ ઞત્વા સતિમા સુમેધો,

અવેક્ખતિ વિપરિણામધમ્મે;

ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મા ન મથેન્તિ ચિત્તં,

અનિટ્ઠતો નો પટિઘાતમેતિ.

‘‘તસ્સાનુરોધા અથ વા વિરોધા,

વિધૂપિતા અત્થઙ્ગતા ન સન્તિ;

પદઞ્ચ ઞત્વા વિરજં અસોકં,

સમ્મપ્પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂ’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. દુતિયલોકધમ્મસુત્તં

૬. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ. કતમે અટ્ઠ? લાભો ચ, અલાભો ચ, યસો ચ, અયસો ચ, નિન્દા ચ, પસંસા ચ, સુખઞ્ચ, દુક્ખઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ ઇમે અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ.

‘‘અસ્સુતવતો, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભોપિ અલાભોપિ યસોપિ અયસોપિ નિન્દાપિ પસંસાપિ સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ. સુતવતોપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભોપિ અલાભોપિ યસોપિ અયસોપિ નિન્દાપિ પસંસાપિ સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ. તત્ર, ભિક્ખવે, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં.) અધિ + પ + યસુ + ણ = અધિપ્પયાસો] કિં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘અસ્સુતવતો, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભો. સો ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં લાભો; સો ચ ખો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ઉપ્પજ્જતિ અલાભો…પે… ઉપ્પજ્જતિ યસો… ઉપ્પજ્જતિ અયસો… ઉપ્પજ્જતિ નિન્દા… ઉપ્પજ્જતિ પસંસા… ઉપ્પજ્જતિ સુખં… ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખં. સો ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દુક્ખં; તઞ્ચ ખો અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્સ લાભોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અલાભોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, યસોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અયસોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, નિન્દાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, પસંસાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, સુખમ્પિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, દુક્ખમ્પિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. સો ઉપ્પન્નં લાભં અનુરુજ્ઝતિ, અલાભે પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં યસં અનુરુજ્ઝતિ, અયસે પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં પસંસં અનુરુજ્ઝતિ, નિન્દાય પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં સુખં અનુરુજ્ઝતિ, દુક્ખે પટિવિરુજ્ઝતિ. સો એવં અનુરોધવિરોધસમાપન્નો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘સુતવતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભો. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં લાભો; સો ચ ખો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઉપ્પજ્જતિ અલાભો…પે… ઉપ્પજ્જતિ યસો… ઉપ્પજ્જતિ અયસો… ઉપ્પજ્જતિ નિન્દા… ઉપ્પજ્જતિ પસંસા… ઉપ્પજ્જતિ સુખં… ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખં. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દુક્ખં; તઞ્ચ ખો અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્સ લાભોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અલાભોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, યસોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અયસોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, નિન્દાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, પસંસાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, સુખમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, દુક્ખમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. સો ઉપ્પન્નં લાભં નાનુરુજ્ઝતિ, અલાભે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં યસં નાનુરુજ્ઝતિ, અયસે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં પસંસં નાનુરુજ્ઝતિ, નિન્દાય નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં સુખં નાનુરુજ્ઝતિ, દુક્ખે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ. સો એવં અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો અયં અધિપ્પયાસો ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ.

‘‘લાભો અલાભો ચ યસાયસો ચ,

નિન્દા પસંસા ચ સુખં દુખઞ્ચ;

એતે અનિચ્ચા મનુજેસુ ધમ્મા,

અસસ્સતા વિપરિણામધમ્મા.

‘‘એતે ચ ઞત્વા સતિમા સુમેધો,

અવેક્ખતિ વિપરિણામધમ્મે;

ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મા ન મથેન્તિ ચિત્તં,

અનિટ્ઠતો નો પટિઘાતમેતિ.

‘‘તસ્સાનુરોધા અથ વા વિરોધા,

વિધૂપિતા અત્થઙ્ગતા ન સન્તિ;

પદઞ્ચ ઞત્વા વિરજં અસોકં,

સમ્મપ્પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂ’’તિ. છટ્ઠં;

૭. દેવદત્તવિપત્તિસુત્તં

૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અચિરપક્કન્તે દેવદત્તે. તત્ર ભગવા દેવદત્તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’’.

[ચૂળવ. ૩૪૮] ‘‘કતમેહિ અટ્ઠહિ? લાભેન હિ, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. અલાભેન, ભિક્ખવે…પે… યસેન, ભિક્ખવે… અયસેન, ભિક્ખવે… સક્કારેન, ભિક્ખવે… અસક્કારેન, ભિક્ખવે… પાપિચ્છતાય, ભિક્ખવે… પાપમિત્તતાય, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો.

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં … ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘કિઞ્ચ [કથઞ્ચ (ક.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય?

‘‘યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં લાભં અનભિભુય્ય [અનભિભૂય્ય અનભિભૂય્ય (ક.)] વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય [અભિભૂય્ય અભિભૂય્ય (ક.)] વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અનભિભુય્ય વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં … ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામ, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. ઉત્તરવિપત્તિસુત્તં

૮. એકં સમયં આયસ્મા ઉત્તરો મહિસવત્થુસ્મિં વિહરતિ સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં [ધવજાલિકાયં (સી.), વટ્ટજાલિકાયં (સ્યા.)]. તત્ર ખો આયસ્મા ઉત્તરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન વેસ્સવણો મહારાજા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણં દિસં ગચ્છતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. અસ્સોસિ ખો વેસ્સવણો મહારાજા આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ – ‘‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’તિ.

અથ ખો વેસ્સવણ્ણો મહારાજા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય [સમ્મિઞ્જેય્ય (સી. સ્યા. કં. પી.)], એવમેવં મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં અન્તરહિતો દેવેસુ તાવતિંસેસુ પાતુરહોસિ. અથ ખો વેસ્સવણ્ણો મહારાજા યેન સક્કો દેવાનમિન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સક્કં દેવાનમિન્દં એતદવોચ – ‘‘યગ્ઘે મારિસ, જાનેય્યાસિ! એસો આયસ્મા ઉત્તરો મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેતિ – ‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’’તિ.

અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં દેવેસુ તાવતિંસેસુ અન્તરહિતો મહિસવત્થુસ્મિં સઙ્ખેય્યકે પબ્બતે વટજાલિકાયં આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. અથ ખો સક્કો દેવાનમિન્દો યેનાયસ્મા ઉત્તરો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉત્તરં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો સક્કો દેવાનમિન્દો આયસ્મન્તં ઉત્તરં એતદવોચ –

‘‘સચ્ચં કિર, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ભિક્ખૂનં એવં ધમ્મં દેસેસિ – ‘સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ, સાધાવુસો, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતી’’’ તિ? ‘‘એવં, દેવાનમિન્દા’’તિ. ‘‘કિં પનિદં [કિં પન (સ્યા.)], ભન્તે, આયસ્મતો ઉત્તરસ્સ સકં પટિભાનં [સકપટિભાનં ઉપાદાય (ક.)], ઉદાહુ તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ? ‘‘તેન હિ, દેવાનમિન્દ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાય મિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાન’’ન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, દેવાનમિન્દ, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહાધઞ્ઞરાસિ. તતો મહાજનકાયો ધઞ્ઞં આહરેય્ય – કાજેહિપિ પિટકેહિપિ ઉચ્છઙ્ગેહિપિ અઞ્જલીહિપિ. યો નુ ખો, દેવાનમિન્દ, તં મહાજનકાયં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પુચ્છેય્ય – ‘કુતો ઇમં ધઞ્ઞં આહરથા’તિ, કથં બ્યાકરમાનો નુ ખો, દેવાનમિન્દ, સો મહાજનકાયો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ? ‘‘‘અમુમ્હા મહાધઞ્ઞરાસિમ્હા આહરામા’તિ ખો, ભન્તે, સો મહાજનકાયો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિ. ‘‘એવમેવં ખો, દેવાનમિન્દ, યં કિઞ્ચિ સુભાસિતં સબ્બં તં તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. તતો ઉપાદાયુપાદાય મયં ચઞ્ઞે ચ ભણામા’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં આયસ્મતા ઉત્તરેન – ‘યં કિઞ્ચિ સુભાસિતં સબ્બં તં તસ્સ ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. તતો ઉપાદાયુપાદાય મયં ચઞ્ઞે ચ ભણામા’તિ. એકમિદં, ભન્તે ઉત્તર, સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અચિરપક્કન્તે દેવદત્તે. તત્ર ખો ભગવા દેવદત્તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તવિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં પરવિપત્તિં…પે… અત્તસમ્પત્તિં… પરસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. કતમેહિ અટ્ઠહિ? લાભેન હિ, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો; અલાભેન, ભિક્ખવે…પે… યસેન, ભિક્ખવે … અયસેન, ભિક્ખવે… સક્કારેન, ભિક્ખવે… અસક્કારેન, ભિક્ખવે… પાપિચ્છતાય, ભિક્ખવે… પાપમિત્તતાય, ભિક્ખવે, અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ અસદ્ધમ્મેહિ અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો દેવદત્તો આપાયિકો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો.

‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય?

‘‘યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં લાભં અનભિભુય્ય વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અનભિભુય્ય વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અત્થવસં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય; ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં … ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરેય્ય.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ઉપ્પન્નં લાભં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામ, ઉપ્પન્નં અલાભં…પે… ઉપ્પન્નં યસં… ઉપ્પન્નં અયસં… ઉપ્પન્નં સક્કારં… ઉપ્પન્નં અસક્કારં… ઉપ્પન્નં પાપિચ્છતં… ઉપ્પન્નં પાપમિત્તતં અભિભુય્ય અભિભુય્ય વિહરિસ્સામાતિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘એત્તાવતા, ભન્તે ઉત્તર, મનુસ્સેસુ ચતસ્સો પરિસા – ભિક્ખૂ, ભિક્ખુનિયો, ઉપાસકા, ઉપાસિકાયો. નાયં ધમ્મપરિયાયો કિસ્મિઞ્ચિ ઉપટ્ઠિતો [પતિટ્ઠિતો (સી. સ્યા.)]. ઉગ્ગણ્હતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. પરિયાપુણાતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. ધારેતુ, ભન્તે, આયસ્મા ઉત્તરો ઇમં ધમ્મપરિયાયં. અત્થસંહિતો અયં, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયો આદિબ્રહ્મચરિયકો’’તિ [આદિબ્રહ્મચરિયિકો (સી. ક.)]. અટ્ઠમં.

૯. નન્દસુત્તં

૯. ‘‘‘કુલપુત્તો’તિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. ‘બલવા’તિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. ‘પાસાદિકો’તિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. ‘તિબ્બરાગો’તિ, ભિક્ખવે, નન્દં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. કિમઞ્ઞત્ર, ભિક્ખવે, નન્દો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, જાગરિયં અનુયુત્તો, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, યેહિ [યેન (ક.)] નન્દો સક્કોતિ પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું! તત્રિદં, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય હોતિ. સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પુરત્થિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો પુરત્થિમં દિસં આલોકેતિ – ‘એવં મે પુરત્થિમં દિસં આલોકયતો નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ પચ્છિમા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ…પે… ઉત્તરા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ… દક્ખિણા દિસા આલોકેતબ્બા હોતિ… ઉદ્ધં ઉલ્લોકેતબ્બા હોતિ… અધો ઓલોકેતબ્બા હોતિ… અનુદિસા અનુવિલોકેતબ્બા હોતિ, સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા નન્દો અનુદિસં અનુવિલોકેતિ – ‘એવં મે અનુદિસં અનુવિલોકયતો નાભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવિસ્સન્તી’તિ. ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતાય હોતિ.

‘‘તત્રિદં, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, નન્દો પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય હોતિ.

‘‘તત્રિદં, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ જાગરિયાનુયોગસ્મિં હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, નન્દો દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ; રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ; રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા; રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ જાગરિયાનુયોગસ્મિં હોતિ.

‘‘તત્રિદં, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્મિં હોતિ. ઇધ, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા સઞ્ઞા…પે… વિદિતા વિતક્કા…પે… અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, નન્દસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્મિં હોતિ.

‘‘કિમઞ્ઞત્ર, ભિક્ખવે, નન્દો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ, જાગરિયં અનુયુત્તો, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો, યેહિ નન્દો સક્કોતિ પરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરિતુ’’ન્તિ! નવમં.

૧૦. કારણ્ડવસુત્તં

૧૦. એકં સમયં ભગવા ચમ્પાયં વિહરતિ ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અઞ્ઞેનાઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘નિદ્ધમથેતં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલં; નિદ્ધમથેતં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલં. અપનેય્યેસો [અપનેય્યો સો (સી.), અપનેય્યો (સ્યા.)], ભિક્ખવે, પુગ્ગલો. કિં વો તેન પરપુત્તેન વિસોધિતેન [કિં વોપરપુત્તો વિહેઠિયતિ (સી.), કિં પરપુત્તો વિહેઠેતિ (સ્યા.), કિં વો પરપુત્તા વિહેઠેતિ (પી.), કિં સો પરપુત્તો વિસોધેતિ (ક.)]! ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તાદિસંયેવ હોતિ અભિક્કન્તં પટિક્કન્તં આલોકિતં વિલોકિતં સમિઞ્જિતં પસારિતં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણં, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં ભિક્ખૂનં – યાવસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં ન પસ્સન્તિ. યતો ચ ખ્વસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં પસ્સન્તિ, તમેનં એવં જાનન્તિ – ‘સમણદૂસીવાયં [સમણરૂપી (ક.)] સમણપલાપો સમણકારણ્ડવો’તિ [સમણકરણ્ડવોતિ (ક.)]. તમેનં ઇતિ વિદિત્વા બહિદ્ધા નાસેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે ભિક્ખૂ દૂસેસી’’તિ!

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સમ્પન્ને યવકરણે યવદૂસી [યવરૂપી (ક.)] જાયેથ યવપલાપો યવકારણ્ડવોતિ. તસ્સ તાદિસંયેવ મૂલં હોતિ, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં યવાનં; તાદિસંયેવ નાળં હોતિ, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં યવાનં; તાદિસંયેવ પત્તં હોતિ, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં યવાનં – યાવસ્સ સીસં ન નિબ્બત્તતિ. યતો ચ ખ્વસ્સ સીસં નિબ્બત્તતિ, તમેનં એવં જાનન્તિ – ‘યવદૂસીવાયં યવપલાપો યવકારણ્ડવો’તિ. તમેનં ઇતિ વિદિત્વા સમૂલં ઉપ્પાટેત્વા બહિદ્ધા યવકરણસ્સ છડ્ડેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે યવે દૂસેસીતિ!

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તાદિસંયેવ હોતિ અભિક્કન્તં પટિક્કન્તં આલોકિતં વિલોકિતં સમિઞ્જિતં પસારિતં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણં, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં ભિક્ખૂનં – યાવસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં ન પસ્સન્તિ. યતો ચ ખ્વસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં પસ્સન્તિ, તમેનં એવં જાનન્તિ – ‘સમણદૂસીવાયં સમણપલાપો સમણકારણ્ડવો’તિ. તમેનં ઇતિ વિદિત્વા બહિદ્ધા નાસેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે ભિક્ખૂ દૂસેસીતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહતો ધઞ્ઞરાસિસ્સ ફુણમાનસ્સ [વુય્હમાનસ્સ (સી. પી.), ફુસયમાનસ્સ (સ્યા.), પુનમાનસ્સ (?)] તત્થ યાનિ તાનિ ધઞ્ઞાનિ દળ્હાનિ સારવન્તાનિ તાનિ એકમન્તં પુઞ્જં હોતિ, યાનિ પન તાનિ ધઞ્ઞાનિ દુબ્બલાનિ પલાપાનિ તાનિ વાતો એકમન્તં અપવહતિ [અપકસ્સતિ (સી.)]. તમેનં સામિકા સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા ભિય્યોસોમત્તાય અપસમ્મજ્જન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે ધઞ્ઞે દૂસેસીતિ! એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તાદિસંયેવ હોતિ અભિક્કન્તં પટિક્કન્તં આલોકિતં વિલોકિતં સમિઞ્જિતં પસારિતં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણં, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં ભિક્ખૂનં – યાવસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં ન પસ્સન્તિ. યતો ચ ખ્વસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં પસ્સન્તિ, તમેનં એવં જાનન્તિ – ‘સમણદૂસીવાયં સમણપલાપો સમણકારણ્ડવો’તિ. તમેનં ઇતિ વિદિત્વા બહિદ્ધા નાસેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે ભિક્ખૂ દૂસેસીતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો ઉદપાનપનાળિયત્થિકો તિણ્હં કુઠારિં [કુધારિં (સ્યા. કં. ક.)] આદાય વનં પવિસેય્ય. સો યં યદેવ રુક્ખં કુઠારિપાસેન આકોટેય્ય તત્થ યાનિ તાનિ રુક્ખાનિ દળ્હાનિ સારવન્તાનિ તાનિ કુઠારિપાસેન આકોટિતાનિ કક્ખળં પટિનદન્તિ; યાનિ પન તાનિ રુક્ખાનિ અન્તોપૂતીનિ અવસ્સુતાનિ કસમ્બુજાતાનિ તાનિ કુઠારિપાસેન આકોટિતાનિ દદ્દરં પટિનદન્તિ. તમેનં મૂલે છિન્દતિ, મૂલે છિન્દિત્વા અગ્ગે છિન્દતિ, અગ્ગે છિન્દિત્વા અન્તો સુવિસોધિતં વિસોધેતિ, અન્તો સુવિસોધિતં વિસોધેત્વા ઉદપાનપનાળિં યોજેતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ તાદિસંયેવ હોતિ અભિક્કન્તં પટિક્કન્તં આલોકિતં વિલોકિતં સમિઞ્જિતં પસારિતં સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણં, સેય્યથાપિ અઞ્ઞેસં ભદ્દકાનં ભિક્ખૂનં – યાવસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં ન પસ્સન્તિ. યતો ચ ખ્વસ્સ ભિક્ખૂ આપત્તિં પસ્સન્તિ, તમેનં એવં જાનન્તિ – ‘સમણદૂસીવાયં સમણપલાપો સમણકારણ્ડવો’તિ. તમેનં ઇતિ વિદિત્વા બહિદ્ધા નાસેન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? મા અઞ્ઞે ભદ્દકે ભિક્ખૂ દૂસેસી’’તિ.

‘‘સંવાસાયં વિજાનાથ, પાપિચ્છો કોધનો ઇતિ;

મક્ખી થમ્ભી પળાસી ચ, ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠો.

‘‘સન્તવાચો જનવતિ, સમણો વિય ભાસતિ;

રહો કરોતિ કરણં, પાપદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘સંસપ્પી ચ મુસાવાદી, તં વિદિત્વા યથાતથં;

સબ્બે સમગ્ગા હુત્વાન, અભિનિબ્બજ્જયાથ [અભિનિબ્બિજ્જયેથ (ક.)] નં.

‘‘કારણ્ડવં [કરણ્ડવં (ક.) સુ. નિ. ૨૮૩ પસ્સિતબ્બં] નિદ્ધમથ, કસમ્બું અપકસ્સથ [અવકસ્સથ (ક.)];

તતો પલાપે વાહેથ, અસ્સમણે સમણમાનિને.

‘‘નિદ્ધમિત્વાન પાપિચ્છે, પાપઆચારગોચરે;

સુદ્ધાસુદ્ધેહિ સંવાસં, કપ્પયવ્હો પતિસ્સતા;

તતો સમગ્ગા નિપકા, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથા’’તિ. દસમં;

મેત્તાવગ્ગો પઠમો.