૬. હત્થિસારિપુત્તસુત્તં

૬૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્ના સન્નિપતિતા અભિધમ્મકથં કથેન્તિ. તત્ર સુદં આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં ચિત્તં હત્થિસારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘માયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેસિ, યાવ કથાપરિયોસાનં આયસ્મા ચિત્તો આગમેતૂ’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મતો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચું – ‘‘માયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં ચિત્તં હત્થિસારિપુત્તં અપસાદેસિ, પણ્ડિતો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો. પહોતિ ચાયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેતુ’’ન્તિ.

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, આવુસો, પરસ્સ ચેતોપરિયાયં અજાનન્તેહિ. ઇધાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો તાવદેવ સોરતસોરતો હોતિ, નિવાતનિવાતો હોતિ, ઉપસન્તુપસન્તો હોતિ, યાવ સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં. યતો ચ ખો સો વપકસ્સતેવ સત્થારા, વપકસ્સતિ ગરુટ્ઠાનિયેહિ સબ્રહ્મચારીહિ, સો સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, ગોણો કિટ્ઠાદો દામેન વા બદ્ધો [આરામે વા બન્ધો (ક.)] વજે વા ઓરુદ્ધો. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનાયં ગોણો કિટ્ઠાદો પુનદેવ કિટ્ઠં ઓતરિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં સો ગોણો કિટ્ઠાદો દામં વા છેત્વા વજં વા ભિન્દિત્વા, અથ પુનદેવ કિટ્ઠં ઓતરેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તાવદેવ સોરતસોરતો હોતિ, નિવાતનિવાતો હોતિ, ઉપસન્તુપસન્તો હોતિ યાવ સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં. યતો ચ ખો સો વપકસ્સતેવ સત્થારા, વપકસ્સતિ ગરુટ્ઠાનિયેહિ સબ્રહ્મચારીહિ, સો સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, ચાતુમહાપથે થુલ્લફુસિતકો દેવો વસ્સન્તો [થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે (ક.)] રજં અન્તરધાપેય્ય, ચિક્ખલ્લં પાતુકરેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં [અમુકસ્મિં (ક.)] ચાતુમહાપથે પુનદેવ રજો પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં અમુસ્મિં ચાતુમહાપથે મનુસ્સા વા અતિક્કમેય્યું, ગોપસૂ વા અતિક્કમેય્યું, વાતાતપો વા સ્નેહગતં પરિયાદિયેય્ય, અથ પુનદેવ રજો પાતુભવેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ દુતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહન્તં તળાકં. તત્થ થુલ્લફુસિતકો દેવો વુટ્ઠો સિપ્પિસમ્બુકમ્પિ સક્ખરકઠલમ્પિ અન્તરધાપેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં તળાકે પુનદેવ સિપ્પિસમ્બુકા વા સક્ખરકઠલા વા પાતુભવિસ્સન્તી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં અમુસ્મિં તળાકે મનુસ્સા વા પિવેય્યું, ગોપસૂ વા પિવેય્યું, વાતાતપો વા સ્નેહગતં પરિયાદિયેય્ય, અથ પુનદેવ સિપ્પિસમ્બુકાપિ સક્ખરકઠલાપિ પાતુભવેય્યુન્તિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ દુતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ તતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસં પણીતભોજનં ભુત્તાવિં આભિદોસિકં ભોજનં નચ્છાદેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમું પુરિસં પુનદેવ ભોજનં છાદેસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, અમું પુરિસં પણીતભોજનં ભુત્તાવિં યાવસ્સ સા ઓજા કાયે ઠસ્સતિ તાવ ન અઞ્ઞં ભોજનં છાદેસ્સતિ. યતો ચ ખ્વસ્સ સા ઓજા અન્તરધાયિસ્સતિ, અથ પુનદેવ તં ભોજનં છાદેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ તતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ, પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, પબ્બતસઙ્ખેપે ઉદકરહદો નિવાતો વિગતઊમિકો. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં ઉદકરહદે પુનદેવ ઊમિ પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યા પુરત્થિમાય દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ. સા તસ્મિં ઉદકરહદે ઊમિં જનેય્ય. યા પચ્છિમાય દિસાય આગચ્છેય્ય…પે… યા ઉત્તરાય દિસાય આગચ્છેય્ય… યા દક્ખિણાય દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ. સા તસ્મિં ઉદકરહદે ઊમિં જનેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ, પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ અનિમિત્તસ્સ ચેતોસમાધિસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, રાજા વા રાજમહામત્તો વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે એકરત્તિં વાસં ઉપગચ્છેય્ય. તત્ર [તત્થ (સી. પી.)] હત્થિસદ્દેન અસ્સસદ્દેન રથસદ્દેન પત્તિસદ્દેન ભેરિપણવસઙ્ખતિણવનિન્નાદસદ્દેન ચીરિકસદ્દો [ચિરિળિકાસદ્દો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અન્તરધાયેય્ય [અન્તરધાપેય્ય (સ્યા. પી. ક.)]. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં વનસણ્ડે પુનદેવ ચીરિકસદ્દો પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં સો રાજા વા રાજમહામત્તો વા તમ્હા વનસણ્ડા પક્કમેય્ય, અથ પુનદેવ ચીરિકસદ્દો પાતુભવેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ અનિમિત્તસ્સ ચેતોસમાધિસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો અપરેન સમયેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અથ ખો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચું – ‘‘કિં નુ ખો આયસ્મતા મહાકોટ્ઠિકેન ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો – ‘ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’તિ; ઉદાહુ દેવતા એતમત્થં આરોચેસું – ‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’’’તિ? ‘‘ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો મે, આવુસો – ‘ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’તિ. દેવતાપિ મે એતમત્થં આરોચેસું – ‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચિત્તો ચિરં સરિસ્સતિ [પદિસ્સતિ (ક.)] નેક્ખમ્મસ્સા’’તિ.

અથ ખો ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો નચિરસ્સેવ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ. અથ ખો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો અરહતં અહોસીતિ. છટ્ઠં.