૨. દુતિયપણ્ણાસકં

૬. મહાવગ્ગો

૧. સોણસુત્તં

૫૫. [મહાવ. ૨૪૩ આગતં] એવં, મે સુતં – એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા સોણો રાજગહે વિહરતિ સીતવનસ્મિં. અથ ખો આયસ્મતો સોણસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘યે ખો કેચિ ભગવતો સાવકા આરદ્ધવીરિયા વિહરન્તિ, અહં તેસં અઞ્ઞતરો. અથ ચ પન મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે કુલે ભોગા, સક્કા ભોગા ચ ભુઞ્જિતું પુઞ્ઞાનિ ચ કાતું. યંનૂનાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જેય્યં પુઞ્ઞાનિ ચ કરેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમ્મિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમ્મિઞ્જેય્ય, એવમેવં ખો – ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અન્તરહિતો સીતવને આયસ્મતો સોણસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. આયસ્માપિ ખો સોણો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સોણં ભગવા એતદવોચ –

‘‘નનુ તે, સોણ, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘યે ખો કેચિ ભગવતો સાવકા આરદ્ધવીરિયા વિહરન્તિ, અહં તેસં અઞ્ઞતરો. અથ ચ પન મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે કુલે ભોગા, સક્કા ભોગા [ભોગે (મહાવ. ૨૪૩)] ચ ભુઞ્જિતું પુઞ્ઞાનિ ચ કાતું. યંનૂનાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા ભોગે ચ ભુઞ્જેય્યં પુઞ્ઞાનિ ચ કરેય્ય’’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, કુસલો ત્વં પુબ્બે અગારિયભૂતો [આગારિકભૂતો (સ્યા.), અગારિકભૂતો (મહાવ. ૨૪૩)] વીણાય તન્તિસ્સરે’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા તે વીણાય તન્તિયો અચ્ચાયતા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સોણ, યદા તે વીણાય તન્તિયો અતિસિથિલા હોન્તિ, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વા’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘યદા પન તે, સોણ, વીણાય તન્તિયો ન અચ્ચાયતા હોન્તિ નાતિસિથિલા સમે ગુણે પતિટ્ઠિતા, અપિ નુ તે વીણા તસ્મિં સમયે સરવતી વા હોતિ કમ્મઞ્ઞા વા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘એવમેવં ખો, સોણ, અચ્ચારદ્ધવીરિયં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતિ, અતિસિથિલવીરિયં કોસજ્જાય સંવત્તતિ. તસ્માતિહ ત્વં, સોણ, વીરિયસમથં અધિટ્ઠહં, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝ, તત્થ ચ નિમિત્તં ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સોણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સોણં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં ખો – સીતવને અન્તરહિતો ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પાતુરહોસિ.

અથ ખો આયસ્મા સોણો અપરેન સમયેન વીરિયસમથં અધિટ્ઠાસિ, ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં પટિવિજ્ઝિ, તત્થ ચ નિમિત્તં અગ્ગહેસિ. અથ ખો આયસ્મા સોણો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનાગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા સોણો અરહતં અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મતો સોણસ્સ અરહત્તપ્પત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યંનૂનાહં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યં; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો સન્તિકે અઞ્ઞં બ્યાકરેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા સોણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સોણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘યો સો, ભન્તે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞાવિમુત્તો, સો છ ઠાનાનિ અધિમુત્તો હોતિ – નેક્ખમ્માધિમુત્તો હોતિ, પવિવેકાધિમુત્તો હોતિ, અબ્યાપજ્જાધિમુત્તો [અબ્યાપજ્ઝાધિમુત્તો (ક.) મહાવ. ૨૪૪ પસ્સિતબ્બં] હોતિ, તણ્હાક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, ઉપાદાનક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, અસમ્મોહાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભન્તે, ઇધેકચ્ચસ્સ આયસ્મતો એવમસ્સ – ‘કેવલંસદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા નિસ્સાય નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ. ન ખો પનેતં, ભન્તે, એવં દટ્ઠબ્બં. ખીણાસવો, ભન્તે, ભિક્ખુ વુસિતવા કતકરણીયો કરણીયં અત્તનો અસમનુપસ્સન્તો કતસ્સ વા પટિચયં ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા નેક્ખમ્માધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા નેક્ખમ્માધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા નેક્ખમ્માધિમુત્તો હોતિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભન્તે, ઇધેકચ્ચસ્સ આયસ્મતો એવમસ્સ – ‘લાભસક્કારસિલોકં નૂન અયમાયસ્મા નિકામયમાનો પવિવેકાધિમુત્તો’તિ. ન ખો પનેતં, ભન્તે, એવં દટ્ઠબ્બં. ખીણાસવો, ભન્તે, ભિક્ખુ વુસિતવા કતકરણીયો કરણીયં અત્તનો અસમનુપસ્સન્તો કતસ્સ વા પટિચયં ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા પવિવેકાધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા પવિવેકાધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા પવિવેકાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભન્તે, ઇધેકચ્ચસ્સ આયસ્મતો એવમસ્સ – ‘સીલબ્બતપરામાસં નૂન અયમાયસ્મા સારતો પચ્ચાગચ્છન્તો અબ્યાપજ્જાધિમુત્તો’તિ. ન ખો પનેતં, ભન્તે, એવં દટ્ઠબ્બં. ખીણાસવો, ભન્તે, ભિક્ખુ વુસિતવા કતકરણીયો કરણીયં અત્તનો અસમનુપસ્સન્તો કતસ્સ વા પટિચયં ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા અબ્યાપજ્જાધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા અબ્યાપજ્જાધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા અબ્યાપજ્જાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા તણ્હાક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા તણ્હાક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા તણ્હાક્ખયાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા ઉપાદાનક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા ઉપાદાનક્ખયાધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા ઉપાદાનક્ખયાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘ખયા રાગસ્સ વીતરાગત્તા અસમ્મોહાધિમુત્તો હોતિ, ખયા દોસસ્સ વીતદોસત્તા અસમ્મોહાધિમુત્તો હોતિ, ખયા મોહસ્સ વીતમોહત્તા અસમ્મોહાધિમુત્તો હોતિ.

‘‘એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સ, ભન્તે, ભિક્ખુનો ભુસા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં [આપાતં (ક.)] આગચ્છન્તિ, નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ. અમિસ્સીકતમેવસ્સ ચિત્તં હોતિ ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતિ. ભુસા ચેપિ સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ, નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ. અમિસ્સીકતમેવસ્સ ચિત્તં હોતિ ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, સેલો પબ્બતો અચ્છિદ્દો અસુસિરો એકગ્ઘનો. અથ પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ નેવ નં સઙ્કમ્પેય્ય ન સમ્પકમ્પેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય, અથ પચ્છિમાય ચેપિ દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ…પે… અથ ઉત્તરાય ચેપિ દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ… અથ દક્ખિણાય ચેપિ દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ નેવ નં સઙ્કમ્પેય્ય ન સમ્પકમ્પેય્ય ન સમ્પવેધેય્ય; એવમેવં ખો, ભન્તે, એવં સમ્માવિમુત્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો ભુસા ચેપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ, નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ. અમિસ્સીકતમેવસ્સ ચિત્તં હોતિ ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતિ. ભુસા ચેપિ સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા…પે… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા… મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા મનસ્સ આપાથં આગચ્છન્તિ, નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તિ. અમિસ્સીકતમેવસ્સ ચિત્તં હોતિ ઠિતં આનેઞ્જપ્પત્તં વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતી’’તિ.

‘‘નેક્ખમ્મં અધિમુત્તસ્સ, પવિવેકઞ્ચ ચેતસો;

અબ્યાપજ્જાધિમુત્તસ્સ, ઉપાદાનક્ખયસ્સ ચ.

‘‘તણ્હાક્ખયાધિમુત્તસ્સ, અસમ્મોહઞ્ચ ચેતસો;

દિસ્વા આયતનુપ્પાદં, સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ.

‘‘તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

કતસ્સ પટિચયો નત્થિ, કરણીયં ન વિજ્જતિ.

‘‘સેલો યથા એકગ્ઘનો, વાતેન ન સમીરતિ;

એવં રૂપા રસા સદ્દા, ગન્ધા ફસ્સા ચ કેવલા.

‘‘ઇટ્ઠા ધમ્મા અનિટ્ઠા ચ, નપ્પવેધેન્તિ તાદિનો;

ઠિતં ચિત્તં વિપ્પમુત્તં [વિમુતઞ્ચ (ક.) મહાવ. ૨૪૪; કથા. ૨૬૬], વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતી’’તિ. પઠમં;

૨. ફગ્ગુનસુત્તં

૫૬. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ફગ્ગુનો [ફેગ્ગુનો (ક.), ફગ્ગુણો (સી. સ્યા.)] આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ફગ્ગુનો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેનાયસ્મા ફગ્ગુનો તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા ફગ્ગુનો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા ફગ્ગુનો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન મઞ્ચકે સમધોસિ [સમઞ્ચોપિ (સી. સ્યા. પી.), સં + ધૂ + ઈ = સમધોસિ]. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં એતદવોચ – ‘‘અલં, ફગ્ગુન, મા ત્વં મઞ્ચકે સમધોસિ. સન્તિમાનિ આસનાનિ પરેહિ પઞ્ઞત્તાનિ, તત્થાહં નિસીદિસ્સામી’’તિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં એતદવોચ –

‘‘કચ્ચિ તે, ફગ્ગુન, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ તે દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. પી.)] અભિમત્થેય્ય [અભિમટ્ઠેય્ય (સ્યા.)]; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ [હનન્તિ (સી. પી.), ઓહનન્તિ (સ્યા.)] ઊહનન્તિ. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન સીસવેઠનં દદેય્ય; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો આયસ્મા ફગ્ગુનો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો કાલમકાસિ. તમ્હિ ચસ્સ સમયે મરણકાલે ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસીદિંસુ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ફગ્ગુનો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો કાલમકાસિ. તમ્હિ ચસ્સ સમયે મરણકાલે ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસીદિંસૂ’’તિ.

‘‘કિં હાનન્દ, ફગ્ગુનસ્સ [ફેગ્ગુનસ્સ આનન્દ (ક.)] ભિક્ખુનો ઇન્દ્રિયાનિ ન વિપ્પસીદિસ્સન્તિ! ફગ્ગુનસ્સ, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં અહોસિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં.

‘‘છયિમે, આનન્દ, આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને [ધમ્મસવણે (સી.)] કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય. કતમે છ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે લભતિ તથાગતં દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, પઠમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો [નો ચ ખો (ક.)] લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, અપિ ચ ખો તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતસાવકો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, દુતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, નપિ તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય; અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. તસ્સ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો મનસાનુપેક્ખતો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, તતિયો આનિસંસો કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય.

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે લભતિ તથાગતં દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, ચતુત્થો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, અપિ ચ ખો તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતસાવકો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, પઞ્ચમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, નપિ તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય; અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. તસ્સ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો મનસાનુપેક્ખતો અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, છટ્ઠો આનિસંસો કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય. ઇમે ખો, આનન્દ, છ આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન અત્થુપપરિક્ખાયા’’તિ. દુતિયં.

૩. છળભિજાતિસુત્તં

૫૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પૂરણેન, ભન્તે, કસ્સપેન છળભિજાતિયો પઞ્ઞત્તા – કણ્હાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, નીલાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, લોહિતાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, હલિદ્દાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, સુક્કાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, પરમસુક્કાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન કણ્હાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, ઓરબ્ભિકા સૂકરિકા સાકુણિકા માગવિકા લુદ્દા મચ્છઘાતકા ચોરા ચોરઘાતકા બન્ધનાગારિકા યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ કુરૂરકમ્મન્તા.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન નીલાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, ભિક્ખૂ કણ્ટકવુત્તિકા યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ કમ્મવાદા ક્રિયવાદા.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન લોહિતાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, નિગણ્ઠા એકસાટકા.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન હલિદ્દાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, ગિહી ઓદાતવસના અચેલકસાવકા.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન સુક્કાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, આજીવકા આજીવકિનિયો.

‘‘તત્રિદં, ભન્તે, પૂરણેન કસ્સપેન પરમસુક્કાભિજાતિ પઞ્ઞત્તા, નન્દો વચ્છો કિસો સંકિચ્ચો મક્ખલિ ગોસાલો. પૂરણેન, ભન્તે, કસ્સપેન ઇમા છળભિજાતિયો પઞ્ઞત્તા’’તિ.

‘‘કિં પનાનન્દ, પૂરણસ્સ કસ્સપસ્સ સબ્બો લોકો એતદબ્ભનુજાનાતિ ઇમા છળભિજાતિયો પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, પુરિસો દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો, તસ્સ અકામકસ્સ બિલં ઓલગ્ગેય્યું – ‘ઇદં તે, અમ્ભો પુરિસ, મંસઞ્ચ ખાદિતબ્બં, મૂલઞ્ચ અનુપ્પદાતબ્બ’ન્તિ. એવમેવં ખો, આનન્દ, પૂરણેન કસ્સપેન અપ્પટિઞ્ઞાય એતેસં સમણબ્રાહ્મણાનં ઇમા છળભિજાતિયો પઞ્ઞત્તા, યથા તં બાલેન અબ્યત્તેન અખેત્તઞ્ઞુના અકુસલેન.

‘‘અહં ખો પનાનન્દ, છળભિજાતિયો પઞ્ઞાપેમિ. તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતમા ચાનન્દ, છળભિજાતિયો? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો કણ્હાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ. ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો કણ્હાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ. ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો કણ્હાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ. ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો સુક્કાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ. ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો સુક્કાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ. ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો સુક્કાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ચણ્ડાલકુલે વા નેસાદકુલે વા વેનકુલે [વેણકુલે (સબ્બત્થ)] વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા, દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, આનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ચણ્ડાલકુલે વા…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, આનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ચણ્ડાલકુલે વા…પે… સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો. સો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ. એવં ખો, આનન્દ, કણ્હાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, આનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો કણ્હં ધમ્મં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ખત્તિયમહાસાલકુલે વા…પે… સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કાયેન સુચરિતં ચરતિ, વાચાય સુચરિતં ચરતિ, મનસા સુચરિતં ચરતિ. સો કાયેન સુચરિતં ચરિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, આનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો સુક્કં ધમ્મં અભિજાયતિ.

‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો ઉચ્ચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ – ખત્તિયમહાસાલકુલે વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે વા ગહપતિમહાસાલકુલે વા, અડ્ઢે મહદ્ધને મહાભોગે પહૂતજાતરૂપરજતે પહૂતવિત્તૂપકરણે પહૂતધનધઞ્ઞે. સો ચ હોતિ અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ. એવં ખો, આનન્દ, સુક્કાભિજાતિયો સમાનો અકણ્હં અસુક્કં નિબ્બાનં અભિજાયતિ. ઇમા ખો, આનન્દ, છળભિજાતિયો’’તિ. તતિયં.

૪. આસવસુત્તં

૫૮. ‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યે આસવા સંવરા પહાતબ્બા તે સંવરેન પહીના હોન્તિ, યે આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા તે પટિસેવનાય પહીના હોન્તિ, યે આસવા અધિવાસના પહાતબ્બા તે અધિવાસનાય પહીના હોન્તિ, યે આસવા પરિવજ્જના પહાતબ્બા તે પરિવજ્જનાય પહીના હોન્તિ, યે આસવા વિનોદના પહાતબ્બા તે વિનોદનાય પહીના હોન્તિ, યે આસવા ભાવના પહાતબ્બા તે ભાવનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા યે સંવરેન પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો વિહરતિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસંવુતસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં સંવુતસ્સ વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. પટિસઙ્ખા યોનિસો સોતિન્દ્રિય…પે… ઘાનિન્દ્રિય… જિવ્હિન્દ્રિય… કાયિન્દ્રિય… મનિન્દ્રિયસંવરસંવુતો વિહરતિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, મનિન્દ્રિયસંવરં અસંવુતસ્સ વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, મનિન્દ્રિયસંવરં સંવુતસ્સ વિહરતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા યે સંવરેન પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા યે પટિસેવનાય પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ – ‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય, ઉણ્હસ્સ પટિઘાતાય, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં [ડંસ… સિરિંસપસમ્ફસ્સાનં (સી. સ્યા. કં. પી) મ. નિ. ૧.૨૩] પટિઘાતાય, યાવદેવ હિરિકોપીનપટિચ્છાદનત્થં’. પટિસઙ્ખા યોનિસો પિણ્ડપાતં પટિસેવતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય, વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચ’ [ફાસુવિહારો ચાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. પટિસઙ્ખા યોનિસો સેનાસનં પટિસેવતિ – ‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય, ઉણ્હસ્સ પટિઘાતાય, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં પટિઘાતાય, યાવદેવ ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપટિસલ્લાનારામત્થં’. પટિસઙ્ખા યોનિસો ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પટિસેવતિ – ‘યાવદેવ ઉપ્પન્નાનં વેય્યાબાધિકાનં વેદનાનં પટિઘાતાય, અબ્યાબજ્ઝપરમતાયા’તિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, અપ્પટિસેવતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, પટિસેવતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા યે પટિસેવનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા અધિવાસના પહાતબ્બા યે અધિવાસનાય પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ, જિઘચ્છાય, પિપાસાય, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં, દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં, ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકો હોતિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, અનધિવાસતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, અધિવાસતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા અધિવાસના પહાતબ્બા યે અધિવાસનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા પરિવજ્જના પહાતબ્બા યે પરિવજ્જનાય પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતિ, ચણ્ડં અસ્સં પરિવજ્જેતિ, ચણ્ડં ગોણં પરિવજ્જેતિ, ચણ્ડં કુક્કુરં પરિવજ્જેતિ, અહિં ખાણું કણ્ટકટ્ઠાનં સોબ્ભં પપાતં ચન્દનિકં ઓળિગલ્લં, યથારૂપે અનાસને નિસિન્નં, યથારૂપે અગોચરે ચરન્તં, યથારૂપે પાપકે મિત્તે ભજન્તં વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી પાપકેસુ ઠાનેસુ ઓકપ્પેય્યું, સો તઞ્ચ અનાસનં તઞ્ચ અગોચરં તે ચ પાપકે મિત્તે પટિસઙ્ખા યોનિસો પરિવજ્જેતિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, અપરિવજ્જયતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, પરિવજ્જયતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા પરિવજ્જના પહાતબ્બા યે પરિવજ્જનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા વિનોદના પહાતબ્બા યે વિનોદનાય પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ, પટિસઙ્ખા યોનિસો ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં…પે… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, અવિનોદયતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, વિનોદયતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા વિનોદના પહાતબ્બા યે વિનોદનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા ભાવના પહાતબ્બા યે ભાવનાય પહીના હોન્તિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં, પટિસઙ્ખા યોનિસો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ…પે… વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસ્સગ્ગપરિણામિં. યં હિસ્સ, ભિક્ખવે, અભાવયતો ઉપ્પજ્જેય્યું આસવા વિઘાતપરિળાહા, ભાવયતો એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા ભાવના પહાતબ્બા યે ભાવનાય પહીના હોન્તિ.

‘‘ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દારુકમ્મિકસુત્તં

૫૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા નાતિકે વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. અથ ખો દારુકમ્મિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો દારુકમ્મિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘અપિ નુ તે, ગહપતિ, કુલે દાનં દીયતી’’તિ? ‘‘દીયતિ મે, ભન્તે, કુલે દાનં. તઞ્ચ ખો યે તે ભિક્ખૂ આરઞ્ઞિકા પિણ્ડપાતિકા પંસુકૂલિકા અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, તથારૂપેસુ મે, ભન્તે, ભિક્ખૂસુ દાનં દીયતી’’તિ.

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, ગહપતિ, તયા ગિહિના કામભોગિના પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસન્તેન, કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોન્તેન, માલાગન્ધવિલેપનં ધારયન્તેન, જાતરૂપરજતં સાદિયન્તેન ઇમે વા અરહન્તો ઇમે વા અરહત્તમગ્ગં સમાપન્નાતિ.

‘‘આરઞ્ઞિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો ઉન્નળો ચપલો મુખરો વિકિણ્ણવાચો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો. એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. આરઞ્ઞિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો અનુન્નળો અચપલો અમુખરો અવિકિણ્ણવાચો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો. એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘ગામન્તવિહારી ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ગામન્તવિહારી ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘પિણ્ડપાતિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. પિણ્ડપાતિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘નેમન્તનિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. નેમન્તનિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘પંસુકૂલિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. પંસુકૂલિકો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો…પે… એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘ગહપતિચીવરધરો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ ઉદ્ધતો ઉન્નળો ચપલો મુખરો વિકિણ્ણવાચો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો. એવં સો તેનઙ્ગેન ગારય્હો. ગહપતિચીવરધરો ચેપિ, ગહપતિ, ભિક્ખુ હોતિ અનુદ્ધતો અનુન્નળો અચપલો અમુખરો અવિકિણ્ણવાચો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો. એવં સો તેનઙ્ગેન પાસંસો.

‘‘ઇઙ્ઘ ત્વં, ગહપતિ, સઙ્ઘે દાનં [દાનાનિ (ક.)] દેહિ. સઙ્ઘે તે દાનં દદતો ચિત્તં પસીદિસ્સતિ. સો ત્વં પસન્નચિત્તો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિસ્સસી’’તિ. ‘‘એસાહં, ભન્તે, અજ્જતગ્ગે સઙ્ઘે દાનં દસ્સામી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. હત્થિસારિપુત્તસુત્તં

૬૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્ના સન્નિપતિતા અભિધમ્મકથં કથેન્તિ. તત્ર સુદં આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં ચિત્તં હત્થિસારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘માયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેસિ, યાવ કથાપરિયોસાનં આયસ્મા ચિત્તો આગમેતૂ’’તિ. એવં વુત્તે આયસ્મતો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચું – ‘‘માયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં ચિત્તં હત્થિસારિપુત્તં અપસાદેસિ, પણ્ડિતો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો. પહોતિ ચાયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો થેરાનં ભિક્ખૂનં અભિધમ્મકથં કથેતુ’’ન્તિ.

‘‘દુજ્જાનં ખો એતં, આવુસો, પરસ્સ ચેતોપરિયાયં અજાનન્તેહિ. ઇધાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો તાવદેવ સોરતસોરતો હોતિ, નિવાતનિવાતો હોતિ, ઉપસન્તુપસન્તો હોતિ, યાવ સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં. યતો ચ ખો સો વપકસ્સતેવ સત્થારા, વપકસ્સતિ ગરુટ્ઠાનિયેહિ સબ્રહ્મચારીહિ, સો સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, ગોણો કિટ્ઠાદો દામેન વા બદ્ધો [આરામે વા બન્ધો (ક.)] વજે વા ઓરુદ્ધો. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનાયં ગોણો કિટ્ઠાદો પુનદેવ કિટ્ઠં ઓતરિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં સો ગોણો કિટ્ઠાદો દામં વા છેત્વા વજં વા ભિન્દિત્વા, અથ પુનદેવ કિટ્ઠં ઓતરેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તાવદેવ સોરતસોરતો હોતિ, નિવાતનિવાતો હોતિ, ઉપસન્તુપસન્તો હોતિ યાવ સત્થારં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ અઞ્ઞતરં વા ગરુટ્ઠાનિયં સબ્રહ્મચારિં. યતો ચ ખો સો વપકસ્સતેવ સત્થારા, વપકસ્સતિ ગરુટ્ઠાનિયેહિ સબ્રહ્મચારીહિ, સો સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, ચાતુમહાપથે થુલ્લફુસિતકો દેવો વસ્સન્તો [થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે (ક.)] રજં અન્તરધાપેય્ય, ચિક્ખલ્લં પાતુકરેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં [અમુકસ્મિં (ક.)] ચાતુમહાપથે પુનદેવ રજો પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં અમુસ્મિં ચાતુમહાપથે મનુસ્સા વા અતિક્કમેય્યું, ગોપસૂ વા અતિક્કમેય્યું, વાતાતપો વા સ્નેહગતં પરિયાદિયેય્ય, અથ પુનદેવ રજો પાતુભવેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ દુતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહન્તં તળાકં. તત્થ થુલ્લફુસિતકો દેવો વુટ્ઠો સિપ્પિસમ્બુકમ્પિ સક્ખરકઠલમ્પિ અન્તરધાપેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં તળાકે પુનદેવ સિપ્પિસમ્બુકા વા સક્ખરકઠલા વા પાતુભવિસ્સન્તી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં અમુસ્મિં તળાકે મનુસ્સા વા પિવેય્યું, ગોપસૂ વા પિવેય્યું, વાતાતપો વા સ્નેહગતં પરિયાદિયેય્ય, અથ પુનદેવ સિપ્પિસમ્બુકાપિ સક્ખરકઠલાપિ પાતુભવેય્યુન્તિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ દુતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ તતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસં પણીતભોજનં ભુત્તાવિં આભિદોસિકં ભોજનં નચ્છાદેય્ય. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમું પુરિસં પુનદેવ ભોજનં છાદેસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, અમું પુરિસં પણીતભોજનં ભુત્તાવિં યાવસ્સ સા ઓજા કાયે ઠસ્સતિ તાવ ન અઞ્ઞં ભોજનં છાદેસ્સતિ. યતો ચ ખ્વસ્સ સા ઓજા અન્તરધાયિસ્સતિ, અથ પુનદેવ તં ભોજનં છાદેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ તતિયસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ, પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, પબ્બતસઙ્ખેપે ઉદકરહદો નિવાતો વિગતઊમિકો. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં ઉદકરહદે પુનદેવ ઊમિ પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યા પુરત્થિમાય દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ. સા તસ્મિં ઉદકરહદે ઊમિં જનેય્ય. યા પચ્છિમાય દિસાય આગચ્છેય્ય…પે… યા ઉત્તરાય દિસાય આગચ્છેય્ય… યા દક્ખિણાય દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ. સા તસ્મિં ઉદકરહદે ઊમિં જનેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ…પે… સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ.

‘‘ઇધ, પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ અનિમિત્તસ્સ ચેતોસમાધિસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. સેય્યથાપિ, આવુસો, રાજા વા રાજમહામત્તો વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે એકરત્તિં વાસં ઉપગચ્છેય્ય. તત્ર [તત્થ (સી. પી.)] હત્થિસદ્દેન અસ્સસદ્દેન રથસદ્દેન પત્તિસદ્દેન ભેરિપણવસઙ્ખતિણવનિન્નાદસદ્દેન ચીરિકસદ્દો [ચિરિળિકાસદ્દો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અન્તરધાયેય્ય [અન્તરધાપેય્ય (સ્યા. પી. ક.)]. યો નુ ખો, આવુસો, એવં વદેય્ય – ‘ન દાનિ અમુસ્મિં વનસણ્ડે પુનદેવ ચીરિકસદ્દો પાતુભવિસ્સતી’તિ, સમ્મા નુ ખો સો, આવુસો, વદમાનો વદેય્યા’’તિ? ‘‘નો હિદં, આવુસો’’. ‘‘ઠાનઞ્હેતં, આવુસો, વિજ્જતિ, યં સો રાજા વા રાજમહામત્તો વા તમ્હા વનસણ્ડા પક્કમેય્ય, અથ પુનદેવ ચીરિકસદ્દો પાતુભવેય્યાતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ‘લાભિમ્હિ અનિમિત્તસ્સ ચેતોસમાધિસ્સા’તિ સંસટ્ઠો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રઞ્ઞા રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ. તસ્સ સંસટ્ઠસ્સ વિસ્સત્થસ્સ પાકતસ્સ ભસ્સમનુયુત્તસ્સ વિહરતો રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેતિ. સો રાગાનુદ્ધંસિતેન ચિત્તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો અપરેન સમયેન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. અથ ખો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચું – ‘‘કિં નુ ખો આયસ્મતા મહાકોટ્ઠિકેન ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો – ‘ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’તિ; ઉદાહુ દેવતા એતમત્થં આરોચેસું – ‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’’’તિ? ‘‘ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો મે, આવુસો – ‘ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’તિ. દેવતાપિ મે એતમત્થં આરોચેસું – ‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો ચિત્તસ્સ હત્થિસારિપુત્તસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ચિત્તો, ભન્તે, હત્થિસારિપુત્તો ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં લાભી, અથ ચ પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચિત્તો ચિરં સરિસ્સતિ [પદિસ્સતિ (ક.)] નેક્ખમ્મસ્સા’’તિ.

અથ ખો ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો નચિરસ્સેવ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિ. અથ ખો આયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો અરહતં અહોસીતિ. છટ્ઠં.

૭. મજ્ઝેસુત્તં

૬૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલાનં થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘વુત્તમિદં, આવુસો, ભગવતા પારાયને મેત્તેય્યપઞ્હે –

[ચૂળનિ. તિસ્સમિત્તેય્યમાણવપુચ્છા ૬૭] ‘‘યો ઉભોન્તે વિદિત્વાન, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ [ન લિમ્પતિ (ક.)];

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સોધ સિબ્બિનિ [સિબ્બનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મચ્ચગા’’તિ.

‘‘કતમો નુ ખો, આવુસો, એકો અન્તો, કતમો દુતિયો અન્તો, કિં મજ્ઝે, કા સિબ્બિની’’તિ? એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘ફસ્સો ખો, આવુસો, એકો અન્તો, ફસ્સસમુદયો દુતિયો અન્તો, ફસ્સનિરોધો મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો [અભિજાનિત્વા (ક.)] પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો [પરિજાનિત્વા (ક.)] દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અતીતં ખો, આવુસો, એકો અન્તો, અનાગતં દુતિયો અન્તો, પચ્ચુપ્પન્નં મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સુખા, આવુસો, વેદના એકો અન્તો, દુક્ખા વેદના દુતિયો અન્તો, અદુક્ખમસુખા વેદના મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘નામં ખો, આવુસો, એકો અન્તો, રૂપં દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘છ ખો, આવુસો, અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એકો અન્તો, છ બાહિરાનિ આયતનાનિ દુતિયો અન્તો, વિઞ્ઞાણં મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સક્કાયો ખો, આવુસો, એકો અન્તો, સક્કાયસમુદયો દુતિયો અન્તો, સક્કાયનિરોધો મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, આવુસો, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો [સબ્બત્થપિ એવમેવ દિસ્સતિ] દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘બ્યાકતં ખો, આવુસો, અમ્હેહિ સબ્બેહેવ યથાસકં પટિભાનં. આયામાવુસો, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિસ્સામ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસ્સામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો થેરા ભિક્ખૂ તસ્સ ભિક્ખુનો પચ્ચસ્સોસું. અથ ખો થેરા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો થેરા ભિક્ખૂ યાવતકો અહોસિ સબ્બેહેવ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસું. ‘‘કસ્સ નુ ખો, ભન્તે, સુભાસિત’’ન્તિ? ‘‘સબ્બેસં વો, ભિક્ખવે, સુભાસિતં પરિયાયેન, અપિ ચ યં મયા સન્ધાય ભાસિતં પારાયને મેત્તેય્યપઞ્હે –

‘‘યો ઉભોન્તે વિદિત્વાન, મજ્ઝે મન્તા ન લિપ્પતિ;

તં બ્રૂમિ મહાપુરિસોતિ, સોધ સિબ્બિનિમચ્ચગા’’તિ.

‘‘તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો થેરા ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ફસ્સો ખો, ભિક્ખવે, એકો અન્તો, ફસ્સસમુદયો દુતિયો અન્તો, ફસ્સનિરોધો મજ્ઝે, તણ્હા સિબ્બિની; તણ્હા હિ નં સિબ્બતિ તસ્સ તસ્સેવ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિયા. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનાતિ, પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનાતિ, અભિઞ્ઞેય્યં અભિજાનન્તો પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનન્તો દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. પુરિસિન્દ્રિયઞાણસુત્તં

૬૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન દણ્ડકપ્પકં નામ કોસલાનં નિગમો તદવસરિ. અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તે ચ ભિક્ખૂ દણ્ડકપ્પકં પવિસિંસુ આવસથં પરિયેસિતું.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન અચિરવતી નદી તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અચિરવતિયા નદિયા ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો આનન્દ, સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નુ ખો દેવદત્તો ભગવતા બ્યાકતો – ‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’તિ [ચૂળવ. ૩૪૮; અ. નિ. ૮.૭ પસ્સિતબ્બં], ઉદાહુ કેનચિદેવ પરિયાયેના’તિ? ‘‘એવં ખો પનેતં, આવુસો, ભગવતા બ્યાકત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં યેન અચિરવતી નદી તેનુપસઙ્કમિં ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. અચિરવતિયા નદિયા ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિં ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. અથ ખો, ભન્તે, અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં એતદવોચ – ‘કિં નુ ખો, આવુસો, આનન્દ સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા નુ ખો દેવદત્તો ભગવતા બ્યાકતો – આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છોતિ, ઉદાહુ કેનચિદેવ પરિયાયેના’તિ? એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તં ભિક્ખું એતદવોચં – ‘એવં ખો પનેતં, આવુસો, ભગવતા બ્યાકત’’’ન્તિ.

‘‘સો વા [સો ચ (સ્યા.)] ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ નવો ભવિસ્સતિ અચિરપબ્બજિતો, થેરો વા પન બાલો અબ્યત્તો. કથઞ્હિ નામ યં મયા એકંસેન બ્યાકતં તત્થ દ્વેજ્ઝં આપજ્જિસ્સતિ! નાહં, આનન્દ, અઞ્ઞં એકપુગ્ગલમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યો એવં મયા સબ્બં ચેતસો સમન્નાહરિત્વા બ્યાકતો, યથયિદં દેવદત્તો. યાવકીવઞ્ચાહં, આનન્દ, દેવદત્તસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તમ્પિ સુક્કધમ્મં અદ્દસં; નેવ તાવાહં દેવદત્તં બ્યાકાસિં – ‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’તિ. યતો ચ ખો અહં, આનન્દ, દેવદત્તસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તમ્પિ સુક્કધમ્મં ન અદ્દસં; અથાહં દેવદત્તં બ્યાકાસિં – ‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આનન્દ, ગૂથકૂપો સાધિકપોરિસો પૂરો ગૂથસ્સ સમતિત્તિકો. તત્ર પુરિસો સસીસકો નિમુગ્ગો અસ્સ. તસ્સ કોચિદેવ પુરિસો ઉપ્પજ્જેય્ય અત્થકામો હિતકામો યોગક્ખેમકામો તમ્હા ગૂથકૂપા ઉદ્ધરિતુકામો. સો તં ગૂથકૂપં સમન્તાનુપરિગચ્છન્તો નેવ પસ્સેય્ય તસ્સ પુરિસસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તમ્પિ ગૂથેન અમક્ખિતં, યત્થ તં ગહેત્વા ઉદ્ધરેય્ય. એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, યતો દેવદત્તસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તમ્પિ સુક્કધમ્મં ન અદ્દસં; અથાહં દેવદત્તં બ્યાકાસિં – ‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો કપ્પટ્ઠો અતેકિચ્છો’તિ. સચે તુમ્હે, આનન્દ, સુણેય્યાથ તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણાનિ વિભજિસ્સામી’’તિ [વિભજન્તસ્સાતિ (સી. સ્યા. પી.)]?

‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો; એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા પુરિસિન્દ્રિયઞાણાનિ વિભજેય્ય. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તેનહાનન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ કુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, અકુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ કુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્હા તસ્સ કુસલા કુસલં પાતુભવિસ્સતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં અપરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બીજાનિ અખણ્ડાનિ અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ સારદાનિ સુખસયિતાનિ સુખેત્તે સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, ઇમાનિ બીજાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ કુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, અકુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ કુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્હા તસ્સ કુસલા કુસલં પાતુભવિસ્સતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં અપરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ.

‘‘ઇધ પનાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ અકુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, કુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ અકુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્હા તસ્સ અકુસલા અકુસલં પાતુભવિસ્સતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં પરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બીજાનિ અખણ્ડાનિ અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ સારદાનિ સુખસયિતાનિ પુથુસિલાય નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, નયિમાનિ બીજાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ અકુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, કુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ અકુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્હા તસ્સ અકુસલા અકુસલં પાતુભવિસ્સતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં પરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ.

‘‘ઇધ પનાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘નત્થિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તોપિ સુક્કો ધમ્મો, સમન્નાગતોયં પુગ્ગલો એકન્તકાળકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, બીજાનિ ખણ્ડાનિ પૂતીનિ વાતાતપહતાનિ સુખેત્તે સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, નયિમાનિ બીજાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘નત્થિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તોપિ સુક્કો ધમ્મો, સમન્નાગતોયં પુગ્ગલો એકન્તકાળકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ, કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતી’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સક્કા નુ ખો, ભન્તે, ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં અપરેપિ તયો પુગ્ગલા સપ્પટિભાગા પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ? ‘‘સક્કા, આનન્દા’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇધાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ કુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, અકુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ કુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્પિ સબ્બેન સબ્બં સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં પરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, અઙ્ગારાનિ આદિત્તાનિ સમ્પજ્જલિતાનિ સજોતિભૂતાનિ પુથુસિલાય નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, નયિમાનિ અઙ્ગારાનિ વુદ્ધિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ વા પન, આનન્દ, સાયન્હસમયં [સાયન્હસમયે (સ્યા. ક.)] સૂરિયે ઓગચ્છન્તે, જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, આલોકો અન્તરધાયિસ્સતિ અન્ધકારો પાતુભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ વા, પનાનન્દ, અભિદો અદ્ધરત્તં ભત્તકાલસમયે, જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, આલોકો અન્તરહિતો અન્ધકારો પાતુભૂતો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ કુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, અકુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ કુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્પિ સબ્બેન સબ્બં સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં પરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ.

‘‘ઇધ પનાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ અકુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, કુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ અકુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્પિ સબ્બેન સબ્બં સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં અપરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, અઙ્ગારાનિ આદિત્તાનિ સમ્પજ્જલિતાનિ સજોતિભૂતાનિ સુક્ખે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, ઇમાનિ અઙ્ગારાનિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ વા પનાનન્દ, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં [રત્તિપચ્ચૂસસમયે (ક.)] સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે, જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, અન્ધકારો અન્તરધાયિસ્સતિ, આલોકો પાતુભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘સેય્યથાપિ વા પનાનન્દ, અભિદો મજ્ઝન્હિકે ભત્તકાલસમયે, જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, અન્ધકારો અન્તરહિતો આલોકો પાતુભૂતો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ અકુસલા ધમ્મા અન્તરહિતા, કુસલા ધમ્મા સમ્મુખીભૂતા. અત્થિ ચ ખ્વસ્સ અકુસલમૂલં અસમુચ્છિન્નં, તમ્પિ સબ્બેન સબ્બં સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ. એવમયં પુગ્ગલો આયતિં અપરિહાનધમ્મો ભવિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ.

‘‘ઇધ પનાહં, આનન્દ, એકચ્ચં પુગ્ગલં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘નત્થિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તોપિ અકુસલો ધમ્મો, સમન્નાગતોયં પુગ્ગલો એકન્તસુક્કેહિ અનવજ્જેહિ ધમ્મેહિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયિસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, આનન્દ, અઙ્ગારાનિ સીતાનિ નિબ્બુતાનિ સુક્ખે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિક્ખિત્તાનિ. જાનેય્યાસિ ત્વં, આનન્દ, નયિમાનિ અઙ્ગારાનિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો અહં, આનન્દ, ઇધેકચ્ચં પુગ્ગલં એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘ઇમસ્સ ખો પુગ્ગલસ્સ વિજ્જમાના કુસલાપિ ધમ્મા અકુસલાપિ ધમ્મા’તિ. તમેનં અપરેન સમયેન એવં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘નત્થિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વાલગ્ગકોટિનિત્તુદનમત્તોપિ અકુસલો ધમ્મો, સમન્નાગતોયં પુગ્ગલો એકન્તસુક્કેહિ અનવજ્જેહિ ધમ્મેહિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે પરિનિબ્બાયિસ્સતી’તિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસપુગ્ગલો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ પુરિસિન્દ્રિયઞાણં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતં હોતિ. એવમ્પિ ખો, આનન્દ, તથાગતસ્સ આયતિં ધમ્મસમુપ્પાદો ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો હોતિ.

‘‘તત્રાનન્દ, યે તે પુરિમા તયો પુગ્ગલા તેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં એકો અપરિહાનધમ્મો, એકો પરિહાનધમ્મો, એકો આપાયિકો નેરયિકો. તત્રાનન્દ, યેમે પચ્છિમા તયો પુગ્ગલા ઇમેસં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં એકો પરિહાનધમ્મો, એકો અપરિહાનધમ્મો, એકો પરિનિબ્બાનધમ્મો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. નિબ્બેધિકસુત્તં

૬૩. ‘‘નિબ્બેધિકપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમો ચ સો, ભિક્ખવે, નિબ્બેધિકપરિયાયો ધમ્મપરિયાયો? કામા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા, કામાનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, કામાનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, કામાનં વિપાકો વેદિતબ્બો, કામનિરોધો [કામાનં નિરોધો (ક.) એવં વેદનાનિરોધો-ઇચ્ચાદીસુપિ] વેદિતબ્બો, કામનિરોધગામિની [કામાનં નિરોધગામિની (ક.) એવં વેદનાનિરોધગામિની-ઇચ્ચાદીસુપિ] પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘વેદના, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા, વેદનાનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, વેદનાનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, વેદનાનં વિપાકો વેદિતબ્બો, વેદનાનિરોધો વેદિતબ્બો, વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘સઞ્ઞા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા, સઞ્ઞાનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, સઞ્ઞાનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, સઞ્ઞાનં વિપાકો વેદિતબ્બો, સઞ્ઞાનિરોધો વેદિતબ્બો, સઞ્ઞાનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘આસવા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા, આસવાનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, આસવાનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, આસવાનં વિપાકો વેદિતબ્બો, આસવનિરોધો વેદિતબ્બો, આસવનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘કમ્મં, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બં, કમ્માનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, કમ્માનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, કમ્માનં વિપાકો વેદિતબ્બો, કમ્મનિરોધો વેદિતબ્બો, કમ્મનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘દુક્ખં, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બં, દુક્ખસ્સ નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, દુક્ખસ્સ વેમત્તતા વેદિતબ્બા, દુક્ખસ્સ વિપાકો વેદિતબ્બો, દુક્ખનિરોધો વેદિતબ્બો, દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા.

‘‘‘કામા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા, કામાનં નિદાનસમ્ભવો વેદિતબ્બો, કામાનં વેમત્તતા વેદિતબ્બા, કામાનં વિપાકો વેદિતબ્બો, કામનિરોધો વેદિતબ્બો, કામનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં [મ. નિ. ૧.૧૬૬; સં. નિ. ૪.૨૬૮]? પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, કામગુણા – ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, સોતવિઞ્ઞેય્યા સદ્દા… ઘાનવિઞ્ઞેય્યા ગન્ધા… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યા રસા… કાયવિઞ્ઞેય્યા ફોટ્ઠબ્બા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા. અપિ ચ ખો, ભિક્ખવે, નેતે કામા કામગુણા નામેતે [તે કામગુણા નામ નેતે કામા (ક.)] અરિયસ્સ વિનયે વુચ્ચન્તિ –

[કથા. ૫૧૪] ‘‘સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો,

નેતે [ન તે (સ્યા.)] કામા યાનિ ચિત્રાનિ લોકે;

સઙ્કપ્પરાગો પુરિસસ્સ કામો,

તિટ્ઠન્તિ ચિત્રાનિ તથેવ લોકે;

અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દ’’ન્તિ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, કામાનં નિદાનસમ્ભવો? ફસ્સો, ભિક્ખવે, કામાનં નિદાનસમ્ભવો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, કામાનં વેમત્તતા? અઞ્ઞો, ભિક્ખવે, કામો રૂપેસુ, અઞ્ઞો કામો સદ્દેસુ, અઞ્ઞો કામો ગન્ધેસુ, અઞ્ઞો કામો રસેસુ, અઞ્ઞો કામો ફોટ્ઠબ્બેસુ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કામાનં વેમત્તતા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, કામાનં વિપાકો? યં ખો, ભિક્ખવે, કામયમાનો તજ્જં તજ્જં અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ પુઞ્ઞભાગિયં વા અપુઞ્ઞભાગિયં વા, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, કામાનં વિપાકો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, કામનિરોધો? ફસ્સનિરોધો [ફસ્સનિરોધા (સ્યા.)], ભિક્ખવે, કામનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો કામનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ.

‘‘યતો ખો [યતો ચ ખો (બહૂસુ)], ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં કામે પજાનાતિ, એવં કામાનં નિદાનસમ્ભવં પજાનાતિ, એવં કામાનં વેમત્તતં પજાનાતિ, એવં કામાનં વિપાકં પજાનાતિ, એવં કામનિરોધં પજાનાતિ, એવં કામનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ, સો ઇમં નિબ્બેધિકં બ્રહ્મચરિયં પજાનાતિ કામનિરોધં. કામા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા…પે… કામનિરોધગામિની [સબ્બત્થપિ એવમેવ દિસ્સતિ] પટિપદા વેદિતબ્બાતિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘વેદના, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા…પે… વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બાતિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના – સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં નિદાનસમ્ભવો? ફસ્સો, ભિક્ખવે, વેદનાનં નિદાનસમ્ભવો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં વેમત્તતા? અત્થિ, ભિક્ખવે, સામિસા સુખા વેદના, અત્થિ નિરામિસા સુખા વેદના, અત્થિ સામિસા દુક્ખા વેદના, અત્થિ નિરામિસા દુક્ખા વેદના, અત્થિ સામિસા અદુક્ખમસુખા વેદના, અત્થિ નિરામિસા અદુક્ખમસુખા વેદના. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વેદનાનં વેમત્તતા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનં વિપાકો? યં ખો, ભિક્ખવે, વેદિયમાનો [વેદયમાનો (સ્યા. કં.) અ. નિ. ૪.૨૩૩] તજ્જં તજ્જં અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ પુઞ્ઞભાગિયં વા અપુઞ્ઞભાગિયં વા, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, વેદનાનં વિપાકો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, વેદનાનિરોધો? ફસ્સનિરોધો [ફસ્સનિરોધા (સ્યા. કં. ક.)], ભિક્ખવે, વેદનાનિરોધો. અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો એવં વેદનં પજાનાતિ, એવં વેદનાનં નિદાનસમ્ભવં પજાનાતિ, એવં વેદનાનં વેમત્તતં પજાનાતિ, એવં વેદનાનં વિપાકં પજાનાતિ, એવં વેદનાનિરોધં પજાનાતિ, એવં વેદનાનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતિ. સો ઇમં નિબ્બેધિકં બ્રહ્મચરિયં પજાનાતિ વેદનાનિરોધં. વેદના, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા…પે… વેદનાનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બાતિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘સઞ્ઞા, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બા…પે… સઞ્ઞાનિરોધગામિની પટિપદા વેદિતબ્બાતિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? છયિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા – રૂપસઞ્ઞા, સદ્દસઞ્ઞા, ગન્ધસઞ્ઞા, રસસઞ્ઞા, ફોટ્ઠબ્બસઞ્ઞા, ધમ્મસઞ્ઞા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં નિદાનસમ્ભવો? ફસ્સો, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં નિદાનસમ્ભવો.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં વેમત્તતા? અઞ્ઞા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા રૂપેસુ, અઞ્ઞા સઞ્ઞા સદ્દેસુ [અઞ્ઞા ભિક્ખવે રૂપેસુ સઞ્ઞા અઞ્ઞા સદ્દેસુ સઞ્ઞા (ક.) એવં સેસેસુપિ], અઞ્ઞા સઞ્ઞા ગન્ધેસુ, અઞ્ઞા સઞ્ઞા રસેસુ, અઞ્ઞા સઞ્ઞા ફોટ્ઠબ્બેસુ, અઞ્ઞા સઞ્ઞા ધમ્મેસુ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં વેમત્તતા.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં વિપાકો? વોહારવેપક્કં [વોહારવેપક્કાહં (સ્યા. પી.), વોહારપક્કાહં (સી.)], ભિક્ખવે, સઞ્ઞં [સઞ્ઞા (સ્યા. પી.)] વદામિ. યથા યથા નં સઞ્જાનાતિ તથા તથા વોહરતિ, એવં સઞ્ઞી અહોસિન્તિ [અહોસીતિ (ક.)]. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાનં વિપાકો.