૨. ફગ્ગુનસુત્તં

૫૬. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ફગ્ગુનો [ફેગ્ગુનો (ક.), ફગ્ગુણો (સી. સ્યા.)] આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ફગ્ગુનો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેનાયસ્મા ફગ્ગુનો તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા ફગ્ગુનો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા ફગ્ગુનો ભગવન્તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન મઞ્ચકે સમધોસિ [સમઞ્ચોપિ (સી. સ્યા. પી.), સં + ધૂ + ઈ = સમધોસિ]. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં એતદવોચ – ‘‘અલં, ફગ્ગુન, મા ત્વં મઞ્ચકે સમધોસિ. સન્તિમાનિ આસનાનિ પરેહિ પઞ્ઞત્તાનિ, તત્થાહં નિસીદિસ્સામી’’તિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં એતદવોચ –

‘‘કચ્ચિ તે, ફગ્ગુન, ખમનીયં કચ્ચિ યાપનીયં? કચ્ચિ તે દુક્ખા વેદના પટિક્કમન્તિ, નો અભિક્કમન્તિ; પટિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો અભિક્કમો’’તિ? ‘‘ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, બલવા પુરિસો તિણ્હેન સિખરેન મુદ્ધનિ [મુદ્ધાનં (સી. પી.)] અભિમત્થેય્ય [અભિમટ્ઠેય્ય (સ્યા.)]; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા વાતા મુદ્ધનિ [હનન્તિ (સી. પી.), ઓહનન્તિ (સ્યા.)] ઊહનન્તિ. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, બલવા પુરિસો દળ્હેન વરત્તક્ખણ્ડેન સીસવેઠનં દદેય્ય; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા સીસે સીસવેદના. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, દક્ખો ગોઘાતકો વા ગોઘાતકન્તેવાસી વા તિણ્હેન ગોવિકન્તનેન કુચ્છિં પરિકન્તેય્ય; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તા વાતા કુચ્છિં પરિકન્તન્તિ. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો.

‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, દ્વે બલવન્તો પુરિસા દુબ્બલતરં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસુયા સન્તાપેય્યું સમ્પરિતાપેય્યું; એવમેવં ખો મે, ભન્તે, અધિમત્તો કાયસ્મિં ડાહો. ન મે, ભન્તે, ખમનીયં ન યાપનીયં. બાળ્હા મે દુક્ખા વેદના અભિક્કમન્તિ, નો પટિક્કમન્તિ; અભિક્કમોસાનં પઞ્ઞાયતિ, નો પટિક્કમો’’તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ફગ્ગુનં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો આયસ્મા ફગ્ગુનો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો કાલમકાસિ. તમ્હિ ચસ્સ સમયે મરણકાલે ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસીદિંસુ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ફગ્ગુનો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો કાલમકાસિ. તમ્હિ ચસ્સ સમયે મરણકાલે ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસીદિંસૂ’’તિ.

‘‘કિં હાનન્દ, ફગ્ગુનસ્સ [ફેગ્ગુનસ્સ આનન્દ (ક.)] ભિક્ખુનો ઇન્દ્રિયાનિ ન વિપ્પસીદિસ્સન્તિ! ફગ્ગુનસ્સ, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં અહોસિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં.

‘‘છયિમે, આનન્દ, આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને [ધમ્મસવણે (સી.)] કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય. કતમે છ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે લભતિ તથાગતં દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, પઠમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો [નો ચ ખો (ક.)] લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, અપિ ચ ખો તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતસાવકો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, દુતિયો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, નપિ તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય; અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. તસ્સ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો મનસાનુપેક્ખતો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, તતિયો આનિસંસો કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય.

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે લભતિ તથાગતં દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં…પે… બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, ચતુત્થો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, અપિ ચ ખો તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય. તસ્સ તથાગતસાવકો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. તસ્સ તં ધમ્મદેસનં સુત્વા અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, પઞ્ચમો આનિસંસો કાલેન ધમ્મસ્સવને.

‘‘પુન ચપરં, આનન્દ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહિ ઓરમ્ભાગિયેહિ સંયોજનેહિ ચિત્તં વિમુત્તં હોતિ, અનુત્તરે ચ ખો ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં અવિમુત્તં હોતિ. સો તમ્હિ સમયે મરણકાલે ન હેવ ખો લભતિ તથાગતં દસ્સનાય, નપિ તથાગતસાવકં લભતિ દસ્સનાય; અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. તસ્સ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો મનસાનુપેક્ખતો અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. અયં, આનન્દ, છટ્ઠો આનિસંસો કાલેન અત્થુપપરિક્ખાય. ઇમે ખો, આનન્દ, છ આનિસંસા કાલેન ધમ્મસ્સવને કાલેન અત્થુપપરિક્ખાયા’’તિ. દુતિયં.