૧. સુમનસુત્તં

૩૧. એકં સમયં…પે… અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો સુમના રાજકુમારી પઞ્ચહિ રથસતેહિ પઞ્ચહિ રાજકુમારિસતેહિ પરિવુતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો સુમના રાજકુમારી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધસ્સુ, ભન્તે, ભગવતો દ્વે સાવકા સમસદ્ધા સમસીલા સમપઞ્ઞા – એકો દાયકો, એકો અદાયકો. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યું. દેવભૂતાનં પન નેસં [તેસં (સી.)], ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ?

‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં દેવભૂતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં દેવભૂતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ’’.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, તતો ચુતા ઇત્થત્તં આગચ્છન્તિ, મનુસ્સભૂતાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં મનુસ્સભૂતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – માનુસકેન આયુના, માનુસકેન વણ્ણેન, માનુસકેન સુખેન, માનુસકેન યસેન, માનુસકેન આધિપતેય્યેન. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં મનુસ્સભૂતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ’’.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, પબ્બજિતાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં પબ્બજિતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – યાચિતોવ બહુલં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં સેનાસનં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો. યેહિ ખો પન સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિહરતિ ત્યસ્સ મનાપેનેવ બહુલં કાયકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપેનેવ બહુલં વચીકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપેનેવ બહુલં મનોકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપંયેવ બહુલં ઉપહારં ઉપહરન્તિ અપ્પં અમનાપં. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં પબ્બજિતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, ઉભો અરહત્તં પાપુણન્તિ, અરહત્તપ્પત્તાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘એત્થ ખો પનેસાહં, સુમને, ન કિઞ્ચિ નાનાકરણં વદામિ, યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિ’’ન્તિ [વિમુત્તન્તિ (સ્યા. કં.)].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવઞ્ચિદં, ભન્તે, અલમેવ દાનાનિ દાતું અલં પુઞ્ઞાનિ કાતું; યત્ર હિ નામ દેવભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, મનુસ્સભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, પબ્બજિતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાની’’તિ. ‘‘એવમેતં, સુમને! અલઞ્હિ, સુમને, દાનાનિ દાતું અલં પુઞ્ઞાનિ કાતું! દેવભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, મનુસ્સભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, પબ્બજિતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન [ઇદં વત્વા (સી. પી.) એવમુપરિપિ] સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યથાપિ ચન્દો વિમલો, ગચ્છં આકાસધાતુયા;

સબ્બે તારાગણે લોકે, આભાય અતિરોચતિ.

‘‘તથેવ સીલસમ્પન્નો, સદ્ધો પુરિસપુગ્ગલો;

સબ્બે મચ્છરિનો લોકે, ચાગેન અતિરોચતિ.

‘‘યથાપિ મેઘો થનયં, વિજ્જુમાલી સતક્કકુ;

થલં નિન્નઞ્ચ પૂરેતિ, અભિવસ્સં વસુન્ધરં.

‘‘એવં દસ્સનસમ્પન્નો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો;

મચ્છરિં અધિગણ્હાતિ, પઞ્ચઠાનેહિ પણ્ડિતો.

‘‘આયુના યસસા ચેવ [આયુના ચ યસેન ચ (ક.)], વણ્ણેન ચ સુખેન ચ;

સ વે ભોગપરિબ્યૂળ્હો [ભોગપરિબ્બૂળ્હો (સી.)], પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. પઠમં;