૪. સુમનવગ્ગો

૧. સુમનસુત્તં

૩૧. એકં સમયં…પે… અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો સુમના રાજકુમારી પઞ્ચહિ રથસતેહિ પઞ્ચહિ રાજકુમારિસતેહિ પરિવુતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો સુમના રાજકુમારી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધસ્સુ, ભન્તે, ભગવતો દ્વે સાવકા સમસદ્ધા સમસીલા સમપઞ્ઞા – એકો દાયકો, એકો અદાયકો. તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જેય્યું. દેવભૂતાનં પન નેસં [તેસં (સી.)], ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ?

‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં દેવભૂતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – દિબ્બેન આયુના, દિબ્બેન વણ્ણેન, દિબ્બેન સુખેન, દિબ્બેન યસેન, દિબ્બેન આધિપતેય્યેન. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં દેવભૂતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ’’.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, તતો ચુતા ઇત્થત્તં આગચ્છન્તિ, મનુસ્સભૂતાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં મનુસ્સભૂતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – માનુસકેન આયુના, માનુસકેન વણ્ણેન, માનુસકેન સુખેન, માનુસકેન યસેન, માનુસકેન આધિપતેય્યેન. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં મનુસ્સભૂતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ’’.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, ઉભો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, પબ્બજિતાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘સિયા, સુમને’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં પબ્બજિતો સમાનો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતિ – યાચિતોવ બહુલં ચીવરં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં સેનાસનં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો, યાચિતોવ બહુલં ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પરિભુઞ્જતિ અપ્પં અયાચિતો. યેહિ ખો પન સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં વિહરતિ ત્યસ્સ મનાપેનેવ બહુલં કાયકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપેનેવ બહુલં વચીકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપેનેવ બહુલં મનોકમ્મેન સમુદાચરન્તિ અપ્પં અમનાપેન, મનાપંયેવ બહુલં ઉપહારં ઉપહરન્તિ અપ્પં અમનાપં. યો સો, સુમને, દાયકો સો અમું અદાયકં પબ્બજિતો સમાનો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ અધિગણ્હાતી’’તિ.

‘‘સચે પન તે, ભન્તે, ઉભો અરહત્તં પાપુણન્તિ, અરહત્તપ્પત્તાનં પન નેસં, ભન્તે, સિયા વિસેસો, સિયા નાનાકરણ’’ન્તિ? ‘‘એત્થ ખો પનેસાહં, સુમને, ન કિઞ્ચિ નાનાકરણં વદામિ, યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિ’’ન્તિ [વિમુત્તન્તિ (સ્યા. કં.)].

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવઞ્ચિદં, ભન્તે, અલમેવ દાનાનિ દાતું અલં પુઞ્ઞાનિ કાતું; યત્ર હિ નામ દેવભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, મનુસ્સભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, પબ્બજિતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાની’’તિ. ‘‘એવમેતં, સુમને! અલઞ્હિ, સુમને, દાનાનિ દાતું અલં પુઞ્ઞાનિ કાતું! દેવભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, મનુસ્સભૂતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાનિ, પબ્બજિતસ્સાપિ ઉપકારાનિ પુઞ્ઞાની’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન [ઇદં વત્વા (સી. પી.) એવમુપરિપિ] સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘યથાપિ ચન્દો વિમલો, ગચ્છં આકાસધાતુયા;

સબ્બે તારાગણે લોકે, આભાય અતિરોચતિ.

‘‘તથેવ સીલસમ્પન્નો, સદ્ધો પુરિસપુગ્ગલો;

સબ્બે મચ્છરિનો લોકે, ચાગેન અતિરોચતિ.

‘‘યથાપિ મેઘો થનયં, વિજ્જુમાલી સતક્કકુ;

થલં નિન્નઞ્ચ પૂરેતિ, અભિવસ્સં વસુન્ધરં.

‘‘એવં દસ્સનસમ્પન્નો, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકો;

મચ્છરિં અધિગણ્હાતિ, પઞ્ચઠાનેહિ પણ્ડિતો.

‘‘આયુના યસસા ચેવ [આયુના ચ યસેન ચ (ક.)], વણ્ણેન ચ સુખેન ચ;

સ વે ભોગપરિબ્યૂળ્હો [ભોગપરિબ્બૂળ્હો (સી.)], પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. પઠમં;

૨. ચુન્દીસુત્તં

૩૨. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો ચુન્દી રાજકુમારી પઞ્ચહિ રથસતેહિ પઞ્ચહિ ચ કુમારિસતેહિ પરિવુતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો ચુન્દી રાજકુમારી ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, ભાતા ચુન્દો નામ રાજકુમારો, સો એવમાહ – ‘યદેવ સો હોતિ ઇત્થી વા પુરિસો વા બુદ્ધં સરણં ગતો, ધમ્મં સરણં ગતો, સઙ્ઘં સરણં ગતો, પાણાતિપાતા પટિવિરતો, અદિન્નાદાના પટિવિરતો, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો, મુસાવાદા પટિવિરતો, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો, સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિંયેવ ઉપપજ્જતિ, નો દુગ્ગતિ’ન્તિ. સાહં, ભન્તે, ભગવન્તં પુચ્છામિ – ‘કથંરૂપે ખો, ભન્તે, સત્થરિ પસન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિંયેવ ઉપપજ્જતિ, નો દુગ્ગતિં? કથંરૂપે ધમ્મે પસન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિંયેવ ઉપપજ્જતિ, નો દુગ્ગતિં? કથંરૂપે સઙ્ઘે પસન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિંયેવ ઉપપજ્જતિ, નો દુગ્ગતિં? કથંરૂપેસુ સીલેસુ પરિપૂરકારી કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિંયેવ ઉપપજ્જતિ, નો દુગ્ગતિ’’’ન્તિ?

‘‘યાવતા, ચુન્દિ, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા બહુપ્પદા વા [અપાદા વા દ્વીપાદા વાચતુપ્પાદા વા બહુપ્પાદા વા (સી.) અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦] રૂપિનો વા અરૂપિનો વા સઞ્ઞિનો વા અસઞ્ઞિનો વા નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. યે ખો, ચુન્દિ, બુદ્ધે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ચુન્દિ, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ. યે, ચુન્દિ, અરિયે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના, અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ચુન્દિ, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં [તેસં ધમ્માનં (સી. પી. ક.)] અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં – મદનિમ્મદનો પિપાસવિનયો આલયસમુગ્ઘાતો વટ્ટુપચ્છેદો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. યે ખો, ચુન્દિ, વિરાગે ધમ્મે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ચુન્દિ, સઙ્ઘા વા ગણા વા, તથાગતસાવકસઙ્ઘો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં – ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. યે ખો, ચુન્દિ, સઙ્ઘે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ચુન્દિ, સીલાનિ, અરિયકન્તાનિ સીલાનિ તેસં [અરિયકન્તાનિતેસં (સી. સ્યા. કં.)] અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં – અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ. યે ખો, ચુન્દિ, અરિયકન્તેસુ સીલેસુ પરિપૂરકારિનો, અગ્ગે તે પરિપૂરકારિનો. અગ્ગે ખો પન પરિપૂરકારીનં અગ્ગો વિપાકો હોતી’’તિ.

‘‘અગ્ગતો વે પસન્નાનં, અગ્ગં ધમ્મં વિજાનતં;

અગ્ગે બુદ્ધે પસન્નાનં, દક્ખિણેય્યે અનુત્તરે.

‘‘અગ્ગે ધમ્મે પસન્નાનં, વિરાગૂપસમે સુખે;

અગ્ગે સઙ્ઘે પસન્નાનં, પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરે.

‘‘અગ્ગસ્મિં દાનં દદતં, અગ્ગં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ;

અગ્ગં આયુ ચ વણ્ણો ચ, યસો કિત્તિ સુખં બલં.

‘‘અગ્ગસ્સ દાતા મેધાવી, અગ્ગધમ્મસમાહિતો;

દેવભૂતો મનુસ્સો વા, અગ્ગપ્પત્તો પમોદતી’’તિ. દુતિયં;

૩. ઉગ્ગહસુત્તં

૩૩. એકં સમયં ભગવા ભદ્દિયે વિહરતિ જાતિયા વને. અથ ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય અત્તચતુત્થો ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉગ્ગહસ્સ મેણ્ડકનત્તુનો નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા ભગવન્તં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસિ. અથ ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગહો મેણ્ડકનત્તા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમા મે, ભન્તે, કુમારિયો પતિકુલાનિ ગમિસ્સન્તિ. ઓવદતુ તાસં, ભન્તે, ભગવા; અનુસાસતુ તાસં, ભન્તે, ભગવા, યં તાસં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

અથ ખો ભગવા તા કુમારિયો એતદવોચ – ‘‘તસ્માતિહ, કુમારિયો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યસ્સ વો [યસ્સ ખો (સી. સ્યા. કં.)] માતાપિતરો ભત્તુનો દસ્સન્તિ અત્થકામા હિતેસિનો અનુકમ્પકા અનુકમ્પં ઉપાદાય, તસ્સ ભવિસ્સામ પુબ્બુટ્ઠાયિનિયો પચ્છાનિપાતિનિયો કિંકારપટિસ્સાવિનિયો મનાપચારિનિયો પિયવાદિનિયો’તિ. એવઞ્હિ વો, કુમારિયો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, કુમારિયો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યે તે ભત્તુ ગરુનો [ગુરુનો (ક.)] ભવિસ્સન્તિ માતાતિ વા પિતાતિ વા સમણબ્રાહ્મણાતિ વા, તે સક્કરિસ્સામ ગરું કરિસ્સામ [ગરુકરિસ્સામ (સી. સ્યા. કં. પી.)] માનેસ્સામ પૂજેસ્સામ અબ્ભાગતે ચ આસનોદકેન પટિપૂજેસ્સામા’તિ [પૂજેસ્સામાતિ (સી.)]. એવઞ્હિ વો, કુમારિયો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, કુમારિયો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યે તે ભત્તુ અબ્ભન્તરા કમ્મન્તા ઉણ્ણાતિ વા કપ્પાસાતિ વા, તત્થ દક્ખા ભવિસ્સામ અનલસા, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતા, અલં કાતું અલં સંવિધાતુ’ન્તિ. એવઞ્હિ વો, કુમારિયો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, કુમારિયો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યો સો ભત્તુ અબ્ભન્તરો [અબ્ભન્તરે (ક.)] અન્તોજનો દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા, તેસં કતઞ્ચ કતતો જાનિસ્સામ અકતઞ્ચ અકતતો જાનિસ્સામ, ગિલાનકાનઞ્ચ બલાબલં જાનિસ્સામ, ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચસ્સ પચ્ચંસેન [પચ્ચયં તેન (ક. સી.), પચ્ચયંસેન (સ્યા. કં.), પચ્ચયં સેનાસનં પચ્ચત્તંસેન (ક.) અ. નિ. ૮.૪૬] સંવિભજિસ્સામા’તિ [વિભજિસ્સામાતિ (સી. સ્યા. કં.)]. એવઞ્હિ વો, કુમારિયો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, કુમારિયો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યં ભત્તા આહરિસ્સતિ ધનં વા ધઞ્ઞં વા રજતં વા જાતરૂપં વા, તં આરક્ખેન [તં આરક્ખાય (સી.)] ગુત્તિયા સમ્પાદેસ્સામ, તત્થ ચ ભવિસ્સામ અધુત્તી અથેની અસોણ્ડી અવિનાસિકાયો’તિ. એવઞ્હિ વો, કુમારિયો, સિક્ખિતબ્બં. ઇમેહિ ખો, કુમારિયો, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’તિ.

‘‘યો નં ભરતિ સબ્બદા, નિચ્ચં આતાપિ ઉસ્સુકો;

સબ્બકામહરં પોસં, ભત્તારં નાતિમઞ્ઞતિ.

‘‘ન ચાપિ સોત્થિ ભત્તારં, ઇસ્સાચારેન [ઇચ્છાચારેન (સી.), ઇસ્સાવાદેન (પી.)] રોસયે;

ભત્તુ ચ ગરુનો સબ્બે, પટિપૂજેતિ પણ્ડિતા.

‘‘ઉટ્ઠાહિકા [ઉટ્ઠાયિકા (સ્યા. કં. ક.)] અનલસા, સઙ્ગહિતપરિજ્જના;

ભત્તુ મનાપં [મનાપા (સી.)] ચરતિ, સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.

‘‘યા એવં વત્તતી નારી, ભત્તુછન્દવસાનુગા;

મનાપા નામ તે દેવા, યત્થ સા ઉપપજ્જતી’’તિ. તતિયં;

૪. સીહસેનાપતિસુત્તં

૩૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો સીહો સેનાપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સીહો સેનાપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સક્કા નુ ખો, ભન્તે, ભગવા સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ?

‘‘સક્કા, સીહા’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘દાયકો, સીહ, દાનપતિ બહુનો જનસ્સ પિયો હોતિ મનાપો. યમ્પિ, સીહ, દાયકો દાનપતિ બહુનો જનસ્સ પિયો હોતિ મનાપો, ઇદમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં.

‘‘પુન ચપરં, સીહ, દાયકં દાનપતિં સન્તો સપ્પુરિસા ભજન્તિ. યમ્પિ, સીહ, દાયકં દાનપતિં સન્તો સપ્પુરિસા ભજન્તિ, ઇદમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં.

‘‘પુન ચપરં, સીહ, દાયકસ્સ દાનપતિનો કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. યમ્પિ, સીહ, દાયકસ્સ દાનપતિનો કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, ઇદમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં.

‘‘પુન ચપરં, સીહ, દાયકો દાનપતિ યં યદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ – યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં – વિસારદો [વિસારદોવ (સી.) અ. નિ. ૭.૫૭ પસ્સિતબ્બં] ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો. યમ્પિ, સીહ, દાયકો દાનપતિ યં યદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમતિ – યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં – વિસારદો ઉપસઙ્કમતિ અમઙ્કુભૂતો, ઇદમ્પિ સન્દિટ્ઠિકં દાનફલં.

‘‘પુન ચપરં, સીહ, દાયકો દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. યમ્પિ, સીહ, દાયકો દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ, ઇદં [ઇદમ્પિ સીહ (ક.)] સમ્પરાયિકં દાનફલ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે સીહો સેનાપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા ચત્તારિ સન્દિટ્ઠિકાનિ દાનફલાનિ અક્ખાતાનિ, નાહં એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ; અહં પેતાનિ જાનામિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ બહુનો જનસ્સ પિયો મનાપો. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ; મં સન્તો સપ્પુરિસા ભજન્તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ; મય્હં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘સીહો સેનાપતિ દાયકો કારકો સઙ્ઘુપટ્ઠાકો’તિ. અહં, ભન્તે, દાયકો દાનપતિ યં યદેવ પરિસં ઉપસઙ્કમામિ – યદિ ખત્તિયપરિસં યદિ બ્રાહ્મણપરિસં યદિ ગહપતિપરિસં યદિ સમણપરિસં – વિસારદો ઉપસઙ્કમામિ અમઙ્કુભૂતો. યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા ચત્તારિ સન્દિટ્ઠિકાનિ દાનફલાનિ અક્ખાતાનિ, નાહં એત્થ ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામિ; અહં પેતાનિ જાનામિ. યઞ્ચ ખો મં, ભન્તે, ભગવા એવમાહ – ‘દાયકો, સીહ, દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’તિ, એતાહં ન જાનામિ; એત્થ ચ પનાહં ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામી’’તિ. ‘‘એવમેતં, સીહ, એવમેતં, સીહ! દાયકો દાનપતિ કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતી’’તિ.

‘‘દદં પિયો હોતિ ભજન્તિ નં બહૂ,

કિત્તિઞ્ચ પપ્પોતિ યસો ચ વડ્ઢતિ [યસસ્સ વડ્ઢતિ (સ્યા. કં.), યસં પવડ્ઢતિ (ક.)];

અમઙ્કુભૂતો પરિસં વિગાહતિ,

વિસારદો હોતિ નરો અમચ્છરી.

‘‘તસ્મા હિ દાનાનિ દદન્તિ પણ્ડિતા,

વિનેય્ય મચ્છેરમલં સુખેસિનો;

તે દીઘરત્તં તિદિવે પતિટ્ઠિતા,

દેવાનં સહબ્યગતા રમન્તિ તે [સહબ્યતં ગતા રમન્તિ (સી.), સહબ્યતા રમન્તિ તે (ક.)].

‘‘કતાવકાસા કતકુસલા ઇતો ચુતા [તતો ચુતા (સી.)],

સયંપભા અનુવિચરન્તિ નન્દનં [નન્દને (સ્યા. કં.)];

તે તત્થ નન્દન્તિ રમન્તિ મોદરે,

સમપ્પિતા કામગુણેહિ પઞ્ચહિ;

‘‘કત્વાન વાક્યં અસિતસ્સ તાદિનો,

રમન્તિ સગ્ગે [રમન્તિ સુમના (ક.), કમન્તિ સબ્બે (સ્યા. કં.)] સુગતસ્સ સાવકા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. દાનાનિસંસસુત્તં

૩૫. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, દાને આનિસંસા. કતમે પઞ્ચ? બહુનો જનસ્સ પિયો હોતિ મનાપો; સન્તો સપ્પુરિસા ભજન્તિ; કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ; ગિહિધમ્મા અનપગતો [ગિહિધમ્મા અનપેતો (સી. પી.), ગિહિધમ્મમનુપગતો (ક.)] હોતિ; કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ દાને આનિસંસા’’તિ.

‘‘દદમાનો પિયો હોતિ, સતં ધમ્મં અનુક્કમં;

સન્તો નં સદા ભજન્તિ [સન્તો ભજન્તિ સપ્પુરિસા (સી.)], સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો.

‘‘તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. કાલદાનસુત્તં

૩૬. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, કાલદાનાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? આગન્તુકસ્સ દાનં દેતિ; ગમિકસ્સ દાનં દેતિ; ગિલાનસ્સ દાનં દેતિ; દુબ્ભિક્ખે દાનં દેતિ; યાનિ તાનિ નવસસ્સાનિ નવફલાનિ તાનિ પઠમં સીલવન્તેસુ પતિટ્ઠાપેતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ કાલદાનાની’’તિ.

‘‘કાલે દદન્તિ સપ્પઞ્ઞા, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરા;

કાલેન દિન્નં અરિયેસુ, ઉજુભૂતેસુ તાદિસુ.

‘‘વિપ્પસન્નમના તસ્સ, વિપુલા હોતિ દક્ખિણા;

યે તત્થ અનુમોદન્તિ, વેય્યાવચ્ચં કરોન્તિ વા;

ન તેન [ન તેસં (પી. ક.)] દક્ખિણા ઊના, તેપિ પુઞ્ઞસ્સ ભાગિનો.

‘‘તસ્મા દદે અપ્પટિવાનચિત્તો, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં;

પુઞ્ઞાનિ પરલોકસ્મિં, પતિટ્ઠા હોન્તિ પાણિન’’ન્તિ. છટ્ઠં;

૯. ભોજનસુત્તં

૩૭. ‘‘ભોજનં, ભિક્ખવે, દદમાનો દાયકો પટિગ્ગાહકાનં પઞ્ચ ઠાનાનિ દેતિ. કતમાનિ પઞ્ચ? આયું દેતિ, વણ્ણં દેતિ, સુખં દેતિ, બલં દેતિ, પટિભાનં [પટિભાણં (સી.)] દેતિ. આયું ખો પન દત્વા આયુસ્સ ભાગી હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા; વણ્ણં દત્વા વણ્ણસ્સ ભાગી હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા; સુખં દત્વા સુખસ્સ ભાગી હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા; બલં દત્વા બલસ્સ ભાગી હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા; પટિભાનં દત્વા પટિભાનસ્સ ભાગી હોતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા. ભોજનં, ભિક્ખવે, દદમાનો દાયકો પટિગ્ગાહકાનં ઇમાનિ પઞ્ચ ઠાનાનિ દેતી’’તિ.

‘‘આયુદો બલદો ધીરો, વણ્ણદો પટિભાનદો;

સુખસ્સ દાતા મેધાવી, સુખં સો અધિગચ્છતિ.

‘‘આયું દત્વા બલં વણ્ણં, સુખઞ્ચ પટિભાનકં [પટિભાણકં (સી.), પટિભાનદો (સ્યા. કં. પી. ક.)];

દીઘાયુ યસવા હોતિ, યત્થ યત્થૂપપજ્જતી’’તિ. સત્તમં;

૮. સદ્ધસુત્તં

૩૮. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, સદ્ધે કુલપુત્તે આનિસંસા. કતમે પઞ્ચ? યે તે, ભિક્ખવે, લોકે સન્તો સપ્પુરિસા તે સદ્ધઞ્ઞેવ પઠમં અનુકમ્પન્તા અનુકમ્પન્તિ, નો તથા અસ્સદ્ધં; સદ્ધઞ્ઞેવ પઠમં ઉપસઙ્કમન્તા ઉપસઙ્કમન્તિ, નો તથા અસ્સદ્ધં; સદ્ધઞ્ઞેવ પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તા પટિગ્ગણ્હન્તિ, નો તથા અસ્સદ્ધં; સદ્ધઞ્ઞેવ પઠમં ધમ્મં દેસેન્તા દેસેન્તિ, નો તથા અસ્સદ્ધં; સદ્ધો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ સદ્ધે કુલપુત્તે આનિસંસા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુભૂમિયં ચતુમહાપથે મહાનિગ્રોધો સમન્તા પક્ખીનં પટિસરણં હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સદ્ધો કુલપુત્તો બહુનો જનસ્સ પટિસરણં હોતિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાન’’ન્તિ.

‘‘સાખાપત્તફલૂપેતો [સાખાપત્તબહુપેતો (કત્થચિ), સાખાપત્તપલાસૂપેતો (?)], ખન્ધિમાવ [ખન્ધિમા ચ (સી.)] મહાદુમો;

મૂલવા ફલસમ્પન્નો, પતિટ્ઠા હોતિ પક્ખિનં.

‘‘મનોરમે આયતને, સેવન્તિ નં વિહઙ્ગમા;

છાયં છાયત્થિકા [છાયત્થિનો (સી.)] યન્તિ, ફલત્થા ફલભોજિનો.

‘‘તથેવ સીલસમ્પન્નં, સદ્ધં પુરિસપુગ્ગલં;

નિવાતવુત્તિં અત્થદ્ધં, સોરતં સખિલં મુદું.

‘‘વીતરાગા વીતદોસા, વીતમોહા અનાસવા;

પુઞ્ઞક્ખેત્તાનિ લોકસ્મિં, સેવન્તિ તાદિસં નરં.

‘‘તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. અટ્ઠમં;

૯. પુત્તસુત્તં

૩૯. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઠાનાનિ સમ્પસ્સન્તા માતાપિતરો પુત્તં ઇચ્છન્તિ કુલે જાયમાનં. કતમાનિ પઞ્ચ? ભતો વા નો ભરિસ્સતિ; કિચ્ચં વા નો કરિસ્સતિ; કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતિ; દાયજ્જં પટિપજ્જિસ્સતિ; અથ વા પન પેતાનં કાલઙ્કતાનં દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સતીતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ઠાનાનિ સમ્પસ્સન્તા માતાપિતરો પુત્તં ઇચ્છન્તિ કુલે જાયમાન’’ન્તિ.

[કથા. ૪૯૧] ‘‘પઞ્ચ ઠાનાનિ સમ્પસ્સં, પુત્તં ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતા;

ભતો વા નો ભરિસ્સતિ, કિચ્ચં વા નો કરિસ્સતિ.

‘‘કુલવંસો ચિરં તિટ્ઠે, દાયજ્જં પટિપજ્જતિ;

અથ વા પન પેતાનં, દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સતિ.

‘‘ઠાનાનેતાનિ સમ્પસ્સં, પુત્તં ઇચ્છન્તિ પણ્ડિતા;

તસ્મા સન્તો સપ્પુરિસા, કતઞ્ઞૂ કતવેદિનો.

‘‘ભરન્તિ માતાપિતરો, પુબ્બે કતમનુસ્સરં;

કરોન્તિ નેસં કિચ્ચાનિ, યથા તં પુબ્બકારિનં.

‘‘ઓવાદકારી ભતપોસી, કુલવંસં અહાપયં;

સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, પુત્તો હોતિ પસંસિયો’’તિ. નવમં;

૧૦. મહાસાલપુત્તસુત્તં

૪૦. ‘‘હિમવન્તં, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજં નિસ્સાય મહાસાલા પઞ્ચહિ વડ્ઢીહિ વડ્ઢન્તિ. કતમાહિ પઞ્ચહિ? સાખાપત્તપલાસેન વડ્ઢન્તિ; તચેન વડ્ઢન્તિ; પપટિકાય વડ્ઢન્તિ; ફેગ્ગુના વડ્ઢન્તિ; સારેન વડ્ઢન્તિ. હિમવન્તં, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજં નિસ્સાય મહાસાલા ઇમાહિ પઞ્ચહિ વડ્ઢીહિ વડ્ઢન્તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સદ્ધં કુલપુત્તં નિસ્સાય અન્તોજનો પઞ્ચહિ વડ્ઢીહિ વડ્ઢતિ. કતમાહિ પઞ્ચહિ? સદ્ધાય વડ્ઢતિ; સીલેન વડ્ઢતિ; સુતેન વડ્ઢતિ; ચાગેન વડ્ઢતિ; પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ. સદ્ધં, ભિક્ખવે, કુલપુત્તં નિસ્સાય અન્તોજનો ઇમાહિ પઞ્ચહિ વડ્ઢીહિ વડ્ઢતી’’તિ.

‘‘યથા હિ પબ્બતો સેલો, અરઞ્ઞસ્મિં બ્રહાવને;

તં રુક્ખા ઉપનિસ્સાય, વડ્ઢન્તે તે વનપ્પતી.

‘‘તથેવ સીલસમ્પન્નં, સદ્ધં કુલપુત્તં ઇમં [કુલપતિં ઇધ (સી.), કુલપુત્તં ઇધ (સ્યા.)];

ઉપનિસ્સાય વડ્ઢન્તિ, પુત્તદારા ચ બન્ધવા;

અમચ્ચા ઞાતિસઙ્ઘા ચ, યે ચસ્સ અનુજીવિનો.

‘‘ત્યસ્સ સીલવતો સીલં, ચાગં સુચરિતાનિ ચ;

પસ્સમાનાનુકુબ્બન્તિ, યે ભવન્તિ વિચક્ખણા.

‘‘ઇમં ધમ્મં ચરિત્વાન, મગ્ગં [સગ્ગં (સ્યા. ક.)] સુગતિગામિનં;

નન્દિનો દેવલોકસ્મિં, મોદન્તિ કામકામિનો’’તિ. દસમં;

સુમનવગ્ગો ચતુત્થો.