૫. મુણ્ડરાજવગ્ગો

૧. આદિયસુત્તં

૪૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘પઞ્ચિમે, ગહપતિ, ભોગાનં આદિયા. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ; માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ; પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. અયં પઠમો ભોગાનં આદિયો.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. અયં દુતિયો ભોગાનં આદિયો.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યા તા હોન્તિ આપદા – અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા રાજતો વા ચોરતો વા અપ્પિયતો વા દાયાદતો [અપ્પિયતો વા દાયાદતો વા (બહૂસુ) અ. નિ. ૪.૬૧; ૫.૧૪૮] – તથારૂપાસુ આપદાસુ ભોગેહિ પરિયોધાય વત્તતિ, સોત્થિં અત્તાનં કરોતિ. અયં તતિયો ભોગાનં આદિયો.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પઞ્ચબલિં કત્તા હોતિ. ઞાતિબલિં, અતિથિબલિં, પુબ્બપેતબલિં, રાજબલિં, દેવતાબલિં – અયં ચતુત્થો ભોગાનં આદિયો.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યે તે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ એકમત્તાનં સમેન્તિ એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ, તથારૂપેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. અયં પઞ્ચમો ભોગાનં આદિયો. ઇમે ખો, ગહપતિ, પઞ્ચ ભોગાનં આદિયા.

‘‘તસ્સ ચે, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ ઇમે પઞ્ચ ભોગાનં આદિયે આદિયતો ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, તસ્સ એવં હોતિ – ‘યે વત ભોગાનં આદિયા તે ચાહં આદિયામિ ભોગા ચ મે પરિક્ખયં ગચ્છન્તી’તિ. ઇતિસ્સ હોતિ અવિપ્પટિસારો. તસ્સ ચે, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ ઇમે પઞ્ચ ભોગાનં આદિયે આદિયતો ભોગા અભિવડ્ઢન્તિ, તસ્સ એવં હોતિ – ‘યે વત ભોગાનં આદિયા તે ચાહં આદિયામિ ભોગા ચ મે અભિવડ્ઢન્તી’તિ. ઇતિસ્સ હોતિ [ઇતિસ્સ હોતિ અવિપ્પટિસારો, (સી. સ્યા.)] ઉભયેનેવ અવિપ્પટિસારો’’તિ.

‘‘ભુત્તા ભોગા ભતા ભચ્ચા [ગતા તચ્છા (ક.)], વિતિણ્ણા આપદાસુ મે;

ઉદ્ધગ્ગા દક્ખિણા દિન્ના, અથો પઞ્ચબલીકતા;

ઉપટ્ઠિતા સીલવન્તો, સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો.

‘‘યદત્થં ભોગં ઇચ્છેય્ય, પણ્ડિતો ઘરમાવસં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, કતં અનનુતાપિયં.

‘‘એતં [એવં (ક.)] અનુસ્સરં મચ્ચો, અરિયધમ્મે ઠિતો નરો;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ [પેચ્ચ સગ્ગે ચ મોદતીતિ (સી. સ્યા.)]. પઠમં;

૨. સપ્પુરિસસુત્તં

૪૨. ‘‘સપ્પુરિસો, ભિક્ખવે, કુલે જાયમાનો બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; માતાપિતૂનં [માતાપિતુન્નં (સી. પી.)] અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; પુત્તદારસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; મિત્તામચ્ચાનં અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; સમણબ્રાહ્મણાનં અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહામેઘો સબ્બસસ્સાનિ સમ્પાદેન્તો બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સપ્પુરિસો કુલે જાયમાનો બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; માતાપિતૂનં અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; પુત્તદારસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; મિત્તામચ્ચાનં અત્થાય હિતાય સુખાય હોતિ; સમણબ્રાહ્મણાનં અત્થાય હિતાય સુખાય હોતી’’તિ.

‘‘હિતો બહુન્નં પટિપજ્જ ભોગે, તં દેવતા રક્ખતિ ધમ્મગુત્તં;

બહુસ્સુતં સીલવતૂપપન્નં, ધમ્મે ઠિતં ન વિજહતિ [વિજહાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] કિત્તિ.

‘‘ધમ્મટ્ઠં સીલસમ્પન્નં, સચ્ચવાદિં હિરીમનં;

નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતિ;

દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો’’તિ. દુતિયં;

૩. ઇટ્ઠસુત્તં

૪૩. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમે, ગહપતિ, ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં. કતમે પઞ્ચ? આયુ, ગહપતિ, ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં; વણ્ણો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં; સુખં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં દુલ્લભં લોકસ્મિં; યસો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં; સગ્ગા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં. ઇમે ખો, ગહપતિ, પઞ્ચ ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં.

‘‘ઇમેસં ખો, ગહપતિ, પઞ્ચન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં ન આયાચનહેતુ વા પત્થનાહેતુ વા [ન પત્થનાહેતુ વા (સ્યા. કં. પી.)] પટિલાભં વદામિ. ઇમેસં ખો, ગહપતિ, પઞ્ચન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં આયાચનહેતુ વા પત્થનાહેતુ વા પટિલાભો અભવિસ્સ, કો ઇધ કેન હાયેથ?

‘‘ન ખો, ગહપતિ, અરહતિ અરિયસાવકો આયુકામો આયું આયાચિતું વા અભિનન્દિતું વા આયુસ્સ વાપિ હેતુ. આયુકામેન, ગહપતિ, અરિયસાવકેન આયુસંવત્તનિકા પટિપદા પટિપજ્જિતબ્બા. આયુસંવત્તનિકા હિસ્સ પટિપદા પટિપન્ના આયુપટિલાભાય સંવત્તતિ. સો લાભી હોતિ આયુસ્સ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા.

‘‘ન ખો, ગહપતિ, અરહતિ અરિયસાવકો વણ્ણકામો વણ્ણં આયાચિતું વા અભિનન્દિતું વા વણ્ણસ્સ વાપિ હેતુ. વણ્ણકામેન, ગહપતિ, અરિયસાવકેન વણ્ણસંવત્તનિકા પટિપદા પટિપજ્જિતબ્બા. વણ્ણસંવત્તનિકા હિસ્સ પટિપદા પટિપન્ના વણ્ણપટિલાભાય સંવત્તતિ. સો લાભી હોતિ વણ્ણસ્સ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા.

‘‘ન ખો, ગહપતિ, અરહતિ અરિયસાવકો સુખકામો સુખં આયાચિતું વા અભિનન્દિતું વા સુખસ્સ વાપિ હેતુ. સુખકામેન, ગહપતિ, અરિયસાવકેન સુખસંવત્તનિકા પટિપદા પટિપજ્જિતબ્બા. સુખસંવત્તનિકા હિસ્સ પટિપદા પટિપન્ના સુખપટિલાભાય સંવત્તતિ. સો લાભી હોતિ સુખસ્સ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા.

‘‘ન ખો, ગહપતિ, અરહતિ અરિયસાવકો યસકામો યસં આયાચિતું વા અભિનન્દિતું વા યસસ્સ વાપિ હેતુ. યસકામેન, ગહપતિ, અરિયસાવકેન યસસંવત્તનિકા પટિપદા પટિપજ્જિતબ્બા. યસસંવત્તનિકા હિસ્સ પટિપદા પટિપન્ના યસપટિલાભાય સંવત્તતિ. સો લાભી હોતિ યસસ્સ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા.

‘‘ન ખો, ગહપતિ, અરહતિ અરિયસાવકો સગ્ગકામો સગ્ગં આયાચિતું વા અભિનન્દિતું વા સગ્ગાનં વાપિ હેતુ. સગ્ગકામેન, ગહપતિ, અરિયસાવકેન સગ્ગસંવત્તનિકા પટિપદા પટિપજ્જિતબ્બા. સગ્ગસંવત્તનિકા હિસ્સ પટિપદા પટિપન્ના સગ્ગપટિલાભાય સંવત્તતિ. સો લાભી હોતિ સગ્ગાન’’ન્તિ.

‘‘આયું વણ્ણં યસં કિત્તિં, સગ્ગં ઉચ્ચાકુલીનતં;

રતિયો પત્થયાનેન [પત્થયમાનેન (ક.)], ઉળારા અપરાપરા.

‘‘અપ્પમાદં પસંસન્તિ, પુઞ્ઞકિરિયાસુ પણ્ડિતા;

‘‘અપ્પમત્તો ઉભો અત્થે, અધિગણ્હાતિ પણ્ડિતો.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ [દિટ્ઠેવ ધમ્મે (સી.)] યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. તતિયં;

૪. મનાપદાયીસુત્તં

૪૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો વેસાલિકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપં મે, ભન્તે, સાલપુપ્ફકં [સાલિપુપ્ફકં (ક.)] ખાદનીયં; તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપં મે, ભન્તે, સમ્પન્નકોલકં સૂકરમંસં [સમ્પન્નસૂકરમંસં (સી.), સમ્પન્નવરસૂકરમંસં (સ્યા.)]; તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપં મે, ભન્તે, નિબ્બત્તતેલકં [નિબદ્ધતેલકં (પી. સી. અટ્ઠ.), નિબ્બટ્ટતેલકં (સ્યા. અટ્ઠ.)] નાલિયસાકં; તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપો મે, ભન્તે, સાલીનં ઓદનો વિચિતકાળકો [વિગતકાલકો (સ્યા. કં. પી. ક.)] અનેકસૂપો અનેકબ્યઞ્જનો; તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપાનિ મે, ભન્તે, કાસિકાનિ વત્થાનિ; તાનિ મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય.

‘‘સમ્મુખા મેતં, ભન્તે, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘મનાપદાયી લભતે મનાપ’ન્તિ. મનાપો મે, ભન્તે, પલ્લઙ્કો ગોનકત્થતો પટલિકત્થતો કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણો [કાદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણો (સી.)] સઉત્તરચ્છદો ઉભતોલોહિતકૂપધાનો. અપિ ચ, ભન્તે, મયમ્પેતં જાનામ – ‘નેતં ભગવતો કપ્પતી’તિ. ઇદં મે, ભન્તે, ચન્દનફલકં અગ્ઘતિ અધિકસતસહસ્સં; તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હાતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. પટિગ્ગહેસિ ભગવા અનુકમ્પં ઉપાદાય. અથ ખો ભગવા ઉગ્ગં ગહપતિં વેસાલિકં ઇમિના અનુમોદનીયેન અનુમોદિ –

‘‘મનાપદાયી લભતે મનાપં,

યો ઉજ્જુભૂતેસુ [ઉજુભૂતેસુ (સ્યા. કં. પી.)] દદાતિ છન્દસા;

અચ્છાદનં સયનમન્નપાનં [સયનમથન્નપાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)],

નાનાપ્પકારાનિ ચ પચ્ચયાનિ.

‘‘ચત્તઞ્ચ મુત્તઞ્ચ અનુગ્ગહીતં [અનગ્ગહીતં (સી. સ્યા. કં. પી.)],

ખેત્તૂપમે અરહન્તે વિદિત્વા;

સો દુચ્ચજં સપ્પુરિસો ચજિત્વા,

મનાપદાયી લભતે મનાપ’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા ઉગ્ગં ગહપતિં વેસાલિકં ઇમિના અનુમોદનીયેન અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો અપરેન સમયેન કાલમકાસિ. કાલઙ્કતો [કાલકતો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપજ્જિ. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ઉગ્ગો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો ઉગ્ગં દેવપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ તે, ઉગ્ગ, યથાધિપ્પાયો’’તિ? ‘‘તગ્ઘ મે, ભગવા, યથાધિપ્પાયો’’તિ. અથ ખો ભગવા ઉગ્ગં દેવપુત્તં ગાથાહિ અજ્ઝભાસિ –

‘‘મનાપદાયી લભતે મનાપં,

અગ્ગસ્સ દાતા લભતે પુનગ્ગં;

વરસ્સ દાતા વરલાભિ હોતિ,

સેટ્ઠં દદો સેટ્ઠમુપેતિ ઠાનં.

‘‘યો અગ્ગદાયી વરદાયી, સેટ્ઠદાયી ચ યો નરો;

દીઘાયુ યસવા હોતિ, યત્થ યત્થૂપપજ્જતી’’તિ. ચતુત્થં;

૫. પુઞ્ઞાભિસન્દસુત્તં

૪૫. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાભિસન્દા કુસલાભિસન્દા સુખસ્સાહારા સોવગ્ગિકા સુખવિપાકા સગ્ગસંવત્તનિકા ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ.

‘‘કતમે પઞ્ચ? યસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચીવરં પરિભુઞ્જમાનો અપ્પમાણં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અપ્પમાણો તસ્સ પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતિ.

‘‘યસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જમાનો…પે… યસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહારં પરિભુઞ્જમાનો…પે… યસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મઞ્ચપીઠં પરિભુઞ્જમાનો…પે….

‘‘યસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પરિભુઞ્જમાનો અપ્પમાણં ચેતોસમાધિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, અપ્પમાણો તસ્સ પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ પુઞ્ઞાભિસન્દા કુસલાભિસન્દા સુખસ્સાહારા સોવગ્ગિકા સુખવિપાકા સગ્ગસંવત્તનિકા ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ.

‘‘ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ પુઞ્ઞાભિસન્દેહિ કુસલાભિસન્દેહિ સમન્નાગતસ્સ અરિયસાવકસ્સ ન સુકરં પુઞ્ઞસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતી’તિ. અથ ખો અસઙ્ખેય્યો અપ્પમેય્યો મહાપુઞ્ઞક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે ન સુકરં ઉદકસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસહસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાનીતિ વા; અથ ખો અસઙ્ખેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ’. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇમેહિ પઞ્ચહિ પુઞ્ઞાભિસન્દેહિ કુસલાભિસન્દેહિ સમન્નાગતસ્સ અરિયસાવકસ્સ ન સુકરં પુઞ્ઞસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતી’તિ. અથ ખો અસઙ્ખેય્યો અપ્પમેય્યો મહાપુઞ્ઞક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘મહોદધિં અપરિમિતં મહાસરં,

બહુભેરવં રત્નગણાનમાલયં;

નજ્જો યથા નરગણસઙ્ઘસેવિતા [મચ્છ ગણસંઘસેવિતા (સ્યા. કં. ક.) સં. નિ. ૫.૧૦૩૭ પસ્સિતબ્બં],

પુથૂ સવન્તી ઉપયન્તિ સાગરં.

‘‘એવં નરં અન્નદપાનવત્થદં,

સેય્યાનિસજ્જત્થરણસ્સ દાયકં;

પુઞ્ઞસ્સ ધારા ઉપયન્તિ પણ્ડિતં,

નજ્જો યથા વારિવહાવ સાગર’’ન્તિ. પઞ્ચમં;

૬. સમ્પદાસુત્તં

૪૬. ‘‘પઞ્ચિમા, ભિક્ખવે, સમ્પદા. કતમા પઞ્ચ? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, સુતસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ સમ્પદા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ધનસુત્તં

૪૭. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ધનાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? સદ્ધાધનં, સીલધનં, સુતધનં, ચાગધનં, પઞ્ઞાધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સદ્ધાધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સદ્ધાધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સીલધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સીલધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સુતધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુતધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચાગધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ચાગધનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાધનં? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો પઞ્ઞવા હોતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાધનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ધનાની’’તિ.

[અ. નિ. ૪.૫૨] ‘‘યસ્સ સદ્ધા તથાગતે, અચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા;

સીલઞ્ચ યસ્સ કલ્યાણં, અરિયકન્તં પસંસિતં.

‘‘સઙ્ઘે પસાદો યસ્સત્થિ, ઉજુભૂતઞ્ચ દસ્સનં;

અદલિદ્દોતિ તં આહુ, અમોઘં તસ્સ જીવિતં.

‘‘તસ્મા સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, પસાદં ધમ્મદસ્સનં;

અનુયુઞ્જેથ મેધાવી, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. સત્તમં;

૮. અલબ્ભનીયઠાનસુત્તં

૪૮. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. કતમાનિ પઞ્ચ? ‘જરાધમ્મં મા જીરી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. ‘બ્યાધિધમ્મં મા બ્યાધીયી’તિ [વ્યાધિધમ્મં ‘‘મા વ્યાધીયી’’તિ (સી. પી.)] …પે… ‘મરણધમ્મં મા મીયી’તિ… ‘ખયધમ્મં મા ખીયી’તિ… ‘નસ્સનધમ્મં મા નસ્સી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં.

‘‘અસ્સુતવતો, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ [મય્હમેવેકસ્સ (સી.)] જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ [અહઞ્ચે (?)] ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું [કમ્મન્તોપિ નપ્પવત્તેય્ય (ક.)], અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘સુતવતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ [અબ્બહિ (સી.)] સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતી’’’તિ.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ.

[જા. ૧.૫.૯૬ જાતકેપિ] ‘‘ન સોચનાય પરિદેવનાય,

અત્થોધ લબ્ભા [અત્થો ઇધ લબ્ભતિ (સ્યા.), અત્થો ઇધ લબ્ભા (પી.)] અપિ અપ્પકોપિ;

સોચન્તમેનં દુખિતં વિદિત્વા,

પચ્ચત્થિકા અત્તમના ભવન્તિ.

‘‘યતો ચ ખો પણ્ડિતો આપદાસુ,

ન વેધતી અત્થવિનિચ્છયઞ્ઞૂ;

પચ્ચત્થિકાસ્સ દુખિતા ભવન્તિ,

દિસ્વા મુખં અવિકારં પુરાણં.

‘‘જપ્પેન મન્તેન સુભાસિતેન,

અનુપ્પદાનેન પવેણિયા વા;

યથા યથા યત્થ [યથા યથા યત્થ યત્થ (ક.)] લભેથ અત્થં,

તથા તથા તત્થ પરક્કમેય્ય.

‘‘સચે પજાનેય્ય અલબ્ભનેય્યો,

મયાવ [મયા વા (સ્યા. કં. પી.)] અઞ્ઞેન વા એસ અત્થો;

અસોચમાનો અધિવાસયેય્ય,

કમ્મં દળ્હં કિન્તિ કરોમિ દાની’’તિ. અટ્ઠમં;

૯. કોસલસુત્તં

૪૯. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

(તેન ખો પન સમયેન મલ્લિકા દેવી કાલઙ્કતા હોતિ.) [( ) નત્થિ (સી.)] અથ ખો અઞ્ઞતરો પુરિસો યેન રાજા પસેનદિ કોસલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ ઉપકણ્ણકે આરોચેતિ – ‘‘મલ્લિકા દેવી, દેવ [દેવ દેવી (સ્યા. કં. પી.)], કાલઙ્કતા’’તિ. એવં વુત્તે રાજા પસેનદિ કોસલો દુક્ખી દુમ્મનો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો પજ્ઝાયન્તો અપ્પટિભાનો નિસીદિ.

અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં દુક્ખિં દુમ્મનં પત્તક્ખન્ધં અધોમુખં પજ્ઝાયન્તં અપ્પટિભાનં વિદિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં એતદવોચ – ‘‘પઞ્ચિમાનિ, મહારાજ, અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. કતમાનિ પઞ્ચ? ‘જરાધમ્મં મા જીરી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં…પે… ન સોચનાય પરિદેવનાય…પે… કમ્મં દળ્હં કિન્તિ કરોમિ દાની’’તિ. નવમં.

૧૦. નારદસુત્તં

૫૦. એકં સમયં આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તેન ખો પન સમયેન મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા હોતિ પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ [નહાયતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં [રત્તિદિવં (ક.)] ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. અથ ખો મુણ્ડો રાજા પિયકં કોસારક્ખં [સોકારક્ખં (સ્યા.)] આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, ભદ્દાય દેવિયા સરીરં આયસાય તેલદોણિયા પક્ખિપિત્વા અઞ્ઞિસ્સા આયસાય દોણિયા પટિકુજ્જથ, યથા મયં ભદ્દાય દેવિયા સરીરં ચિરતરં પસ્સેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા ભદ્દાય દેવિયા સરીરં આયસાય તેલદોણિયા પક્ખિપિત્વા અઞ્ઞિસ્સા આયસાય દોણિયા પટિકુજ્જિ.

અથ ખો પિયકસ્સ કોસારક્ખસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. કં [કિં (ક.)] નુ ખો મુણ્ડો રાજા સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્ય, યસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ!

અથ ખો પિયકસ્સ કોસારક્ખસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તં ખો પનાયસ્મન્તં નારદં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘પણ્ડિતો વિયત્તો [વ્યત્તો (સી. પી.), બ્યત્તો (સ્યા. કં., દી. નિ. ૨.૪૦૭)] મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો વુદ્ધો ચેવ [બુદ્ધો ચેવ (ક.)] અરહા ચ’ [અરહા ચા’તિ (?)]. યંનૂન મુણ્ડો રાજા આયસ્મન્તં નારદં પયિરુપાસેય્ય, અપ્પેવ નામ મુણ્ડો રાજા આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ.

અથ ખો પિયકો કોસારક્ખો યેન મુણ્ડો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘અયં ખો, દેવ, આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તં ખો પનાયસ્મન્તં નારદં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘પણ્ડિતો વિયત્તો મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો વુદ્ધો ચેવ અરહા ચ’ [અરહા ચા’તિ (?)]. યદિ પન દેવો આયસ્મન્તં નારદં પયિરુપાસેય્ય, અપ્પેવ નામ દેવો આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, આયસ્મન્તં નારદં પટિવેદેહિ. કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ! ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા નારદો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પિયકો કોસારક્ખો આયસ્મન્તં નારદં એતદવોચ –

‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. સાધુ, ભન્તે, આયસ્મા નારદો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા મુણ્ડો રાજા આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ, પિયક, મુણ્ડો રાજા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો પિયકો કોસારક્ખો ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન મુણ્ડો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘કતાવકાસો ખો, દેવ, આયસ્મતા નારદેન. યસ્સદાનિ દેવો કાલં મઞ્ઞતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ યોજાપેહી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ યોજાપેત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘યુત્તાનિ ખો તે, દેવ, ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ. યસ્સદાનિ દેવો કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો મુણ્ડો રાજા ભદ્રં યાનં [ભદ્રં ભદ્રં યાનં (સ્યા. કં. ક.), ભદ્દં યાનં (પી.)] અભિરુહિત્વા ભદ્રેહિ ભદ્રેહિ યાનેહિ યેન કુક્કુટારામો તેન પાયાસિ મહચ્ચા [મહચ્ચ (બહૂસુ)] રાજાનુભાવેન આયસ્મન્તં નારદં દસ્સનાય. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ યાનેન ગન્ત્વા, યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ આરામં પાવિસિ. અથ ખો મુણ્ડો રાજા યેન આયસ્મા નારદો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મુણ્ડં રાજાનં આયસ્મા નારદો એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમાનિ, મહારાજ, અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. કતમાનિ પઞ્ચ? ‘જરાધમ્મં મા જીરી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. ‘બ્યાધિધમ્મં મા બ્યાધીયી’તિ…પે… ‘મરણધમ્મં મા મીયી’તિ… ‘ખયધમ્મં મા ખીયી’તિ… ‘નસ્સનધમ્મં મા નસ્સી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં.

‘‘અસ્સુતવતો, મહારાજ, પુથુજ્જનસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘સુતવતો ચ ખો, મહારાજ, અરિયસાવકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતિ ’’’.

‘‘ઇમાનિ ખો, મહારાજ, પઞ્ચ અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘ન સોચનાય પરિદેવનાય,

અત્થોધ લબ્ભા અપિ અપ્પકોપિ;