૩. ભદ્દિયસુત્તં

૧૯૩. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભદ્દિયો લિચ્છવિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ભદ્દિયો લિચ્છવિ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સુતં મેતં, ભન્તે – ‘માયાવી સમણો ગોતમો આવટ્ટનિં માયં [આવટ્ટનીમાયં (સી.), આવટ્ટનિમાયં (સ્યા. કં. ક.) મ. નિ. ૨.૬૦ પસ્સિતબ્બં] જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતી’તિ. યે તે, ભન્તે, એવમાહંસુ – ‘માયાવી સમણો ગોતમો આવટ્ટનિં માયં જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતી’તિ, કચ્ચિ તે, ભન્તે, ભગવતો વુત્તવાદિનો, ન ચ ભગવન્તં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, ધમ્મસ્સ ચ અનુધમ્મં બ્યાકરોન્તિ, ન ચ કોચિ સહધમ્મિકો વાદાનુપાતો ગારય્હં ઠાનં આગચ્છતિ, અનબ્ભક્ખાતુકામા હિ મયં, ભન્તે, ભગવન્ત’’ન્તિ?

‘‘એથ તુમ્હે, ભદ્દિય, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા ‘સમણો નો ગરૂ’તિ. યદા તુમ્હે, ભદ્દિય, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તી’તિ, અથ તુમ્હે, ભદ્દિય, પજહેય્યાથ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, લોભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ? ‘‘અહિતાય, ભન્તે’’. ‘‘લુદ્ધો પનાયં, ભદ્દિય, પુરિસપુગ્ગલો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય [તદત્થાય (ક.) અ. નિ. ૩.૬૬] સમાદપેતિ યંસ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, દોસો પુરિસસ્સ…પે… મોહો પુરિસસ્સ…પે… સારમ્ભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ? ‘‘અહિતાય, ભન્તે’’. ‘‘સારદ્ધો પનાયં, ભદ્દિય, પુરિસપુગ્ગલો સારમ્ભેન અભિભૂતો પરિયાદિન્નચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, પરદારમ્પિ ગચ્છતિ, મુસાપિ ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય સમાદપેતિ યંસ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ? ‘‘અકુસલા, ભન્તે’’. ‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ? ‘‘સાવજ્જા, ભન્તે’’. ‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ? ‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે’’. ‘‘સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, નો વા? કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભદ્દિય, યં તં તે અવોચુમ્હા – એથ તુમ્હે, ભદ્દિય, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા ‘સમણો નો ગરૂ’તિ. યદા તુમ્હે, ભદ્દિય, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા અકુસલા, ઇમે ધમ્મા સાવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુગરહિતા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, ભદ્દિય, પજહેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘એથ તુમ્હે, ભદ્દિય, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા ‘સમણો નો ગરૂ’તિ. યદા તુમ્હે, ભદ્દિય, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તી’તિ, અથ તુમ્હે, ભદ્દિય, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથા’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, અલોભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ? ‘‘હિતાય, ભન્તે’’. ‘‘અલુદ્ધો પનાયં, ભદ્દિય, પુરિસપુગ્ગલો લોભેન અનભિભૂતો અપરિયાદિન્નચિત્તો નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય ન સમાદપેતિ યં’સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, અદોસો પુરિસસ્સ…પે… અમોહો પુરિસસ્સ…પે… અસારમ્ભો પુરિસસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ હિતાય વા અહિતાય વા’’તિ? ‘‘હિતાય, ભન્તે’’. ‘‘અસારદ્ધો પનાયં, ભદ્દિય, પુરિસપુગ્ગલો સારમ્ભેન અનભિભૂતો અપરિયાદિન્નચિત્તો નેવ પાણં હનતિ, ન અદિન્નં આદિયતિ, ન પરદારં ગચ્છતિ, ન મુસા ભણતિ, પરમ્પિ તથત્તાય ન સમાદપેતિ યં’સ હોતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભદ્દિય, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા’’તિ? ‘‘કુસલા, ભન્તે’’. ‘‘સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિ? ‘‘અનવજ્જા, ભન્તે’’. ‘‘વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વા’’તિ? ‘‘વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ભન્તે’’. ‘‘સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ નો વા? કથં વા એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. એવં નો એત્થ હોતી’’તિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભદ્દિય, યં તં તે અવોચુમ્હા – એથ તુમ્હે, ભદ્દિય, મા અનુસ્સવેન, મા પરમ્પરાય, મા ઇતિકિરાય, મા પિટકસમ્પદાનેન, મા તક્કહેતુ, મા નયહેતુ, મા આકારપરિવિતક્કેન, મા દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા, મા ભબ્બરૂપતાય, મા ‘સમણો નો ગરૂ’તિ. યદા તુમ્હે, ભદ્દિય, અત્તનાવ જાનેય્યાથ – ‘ઇમે ધમ્મા કુસલા, ઇમે ધમ્મા અનવજ્જા, ઇમે ધમ્મા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા, ઇમે ધમ્મા સમત્તા સમાદિન્ના હિતાય સુખાય સંવત્તન્તીતિ, અથ તુમ્હે, ભદ્દિય, ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યાથા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘યે ખો તે, ભદ્દિય, લોકે સન્તો સપ્પુરિસા તે સાવકં એવં સમાદપેન્તિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, લોભં વિનેય્ય [વિનેય્ય વિનેય્ય (સી. સ્યા. કં.)] વિહરાહિ. લોભં વિનેય્ય વિહરન્તો ન લોભજં કમ્મં કરિસ્સસિ કાયેન વાચાય મનસા. દોસં વિનેય્ય વિહરાહિ. દોસં વિનેય્ય વિહરન્તો ન દોસજં કમ્મં કરિસ્સસિ કાયેન વાચાય મનસા. મોહં વિનેય્ય વિહરાહિ. મોહં વિનેય્ય વિહરન્તો ન મોહજં કમ્મં કરિસ્સસિ કાયેન વાચાય મનસા. સારમ્ભં વિનેય્ય વિહરાહિ. સારમ્ભં વિનેય્ય વિહરન્તો ન સારમ્ભજં કમ્મં કરિસ્સસિ કાયેન વાચાય મનસા’’’તિ.

એવં વુત્તે ભદ્દિયો લિચ્છવિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ.

‘‘અપિ નુ તાહં, ભદ્દિય, એવં અવચં – ‘એહિ મે ત્વં, ભદ્દિય, સાવકો હોહિ; અહં સત્થા ભવિસ્સામી’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘એવંવાદિં ખો મં, ભદ્દિય, એવમક્ખાયિં એકે સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘માયાવી સમણો ગોતમો આવટ્ટનિં માયં જાનાતિ યાય અઞ્ઞતિત્થિયાનં સાવકે આવટ્ટેતી’’’તિ. ‘‘ભદ્દિકા, ભન્તે, આવટ્ટની માયા. કલ્યાણી, ભન્તે, આવટ્ટની માયા. પિયા મે, ભન્તે, ઞાતિસાલોહિતા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું, પિયાનમ્પિ મે અસ્સ ઞાતિસાલોહિતાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, ખત્તિયા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણા… વેસ્સા … સુદ્દા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.

‘‘એવમેતં, ભદ્દિય, એવમેતં, ભદ્દિય! સબ્બે ચેપિ, ભદ્દિય, ખત્તિયા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું અકુસલધમ્મપ્પહાનાય કુસલધમ્મૂપસમ્પદાય, સબ્બેસમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, ભદ્દિય, બ્રાહ્મણા… વેસ્સા… સુદ્દા આવટ્ટેય્યું અકુસલધમ્મપ્પહાનાય કુસલધમ્મૂપસમ્પદાય, સબ્બેસમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સદેવકો ચેપિ, ભદ્દિય, લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું [આવટ્ટેય્ય (?)] અકુસલધમ્મપ્પહાનાય કુસલધમ્મૂપસમ્પદાય, સદેવકસ્સપિસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ઇમે ચેપિ, ભદ્દિય, મહાસાલા ઇમાય આવટ્ટનિયા આવટ્ટેય્યું અકુસલધમ્મપ્પહાનાય કુસલધમ્મૂપસમ્પદાય, ઇમેસમ્પિસ્સ મહાસાલાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ( ) [(સચે ચેતેય્યું) (સી. સ્યા. કં. પી.), (આવટ્ટેય્યું) (ક.) અ. નિ. ૮.૪૪]. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતસ્સા’’તિ! તતિયં.