૪. ચતુત્થપણ્ણાસકં

(૧૬) ૧. ઇન્દ્રિયવગ્ગો

૧. ઇન્દ્રિયસુત્તં

૧૫૧. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ઇન્દ્રિયાની’’તિ. પઠમં.

૨. સદ્ધાબલસુત્તં

૧૫૨. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સદ્ધાબલં, વીરિયબલં, સતિબલં, સમાધિબલં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાની’’તિ. દુતિયં.

૩. પઞ્ઞાબલસુત્તં

૧૫૩. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પઞ્ઞાબલં, વીરિયબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગહબલં [સઙ્ગાહબલં (સી. સ્યા. કં. પી.)] – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાની’’તિ. તતિયં.

૪. સતિબલસુત્તં

૧૫૪. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સતિબલં, સમાધિબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગહબલં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાની’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પટિસઙ્ખાનબલસુત્તં

૧૫૫. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પટિસઙ્ખાનબલં, ભાવનાબલં, અનવજ્જબલં, સઙ્ગહબલં – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ બલાની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. કપ્પસુત્તં

૧૫૬. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો સંવટ્ટતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું – એત્તકાનિ વસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ વા.

‘‘યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો સંવટ્ટો તિટ્ઠતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું – એત્તકાનિ વસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ વા.

‘‘યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો વિવટ્ટતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું – એત્તકાનિ વસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ વા.

‘‘યદા, ભિક્ખવે, કપ્પો વિવટ્ટો તિટ્ઠતિ, તં ન સુકરં સઙ્ખાતું – એત્તકાનિ વસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસહસ્સાનીતિ વા, એત્તકાનિ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ વા. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ કપ્પસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. રોગસુત્તં

૧૫૭. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, રોગા. કતમે દ્વે? કાયિકો ચ રોગો ચેતસિકો ચ રોગો. દિસ્સન્તિ, ભિક્ખવે, સત્તા કાયિકેન રોગેન એકમ્પિ વસ્સં આરોગ્યં પટિજાનમાના, દ્વેપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, તીણિપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, ચત્તારિપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, પઞ્ચપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, દસપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, વીસતિપિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, તિંસમ્પિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, ચત્તારીસમ્પિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, પઞ્ઞાસમ્પિ વસ્સાનિ આરોગ્યં પટિજાનમાના, વસ્સસતમ્પિ, ભિય્યોપિ આરોગ્યં પટિજાનમાના. તે, ભિક્ખવે, સત્તા સુદુલ્લભા [દુલ્લભા (સી. સ્યા. કં. પી.)] લોકસ્મિં યે ચેતસિકેન રોગેન મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનન્તિ, અઞ્ઞત્ર ખીણાસવેહિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પબ્બજિતસ્સ રોગા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મહિચ્છો હોતિ વિઘાતવા અસન્તુટ્ઠો ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન. સો મહિચ્છો સમાનો વિઘાતવા અસન્તુટ્ઠો ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ અનવઞ્ઞપ્પટિલાભાય લાભસક્કારસિલોકપ્પટિલાભાય. સો ઉટ્ઠહતિ ઘટતિ વાયમતિ અનવઞ્ઞપ્પટિલાભાય લાભસક્કારસિલોકપ્પટિલાભાય. સો સઙ્ખાય કુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ, સઙ્ખાય નિસીદતિ, સઙ્ખાય ધમ્મં ભાસતિ, સઙ્ખાય ઉચ્ચારપસ્સાવં સન્ધારેતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પબ્બજિતસ્સ રોગા.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન મહિચ્છા ભવિસ્સામ વિઘાતવન્તો અસન્તુટ્ઠા ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન, ન પાપિકં ઇચ્છં પણિદહિસ્સામ અનવઞ્ઞપ્પટિલાભાય લાભસક્કારસિલોકપ્પટિલાભાય, ન ઉટ્ઠહિસ્સામ ન ઘટેસ્સામ ન વાયમિસ્સામ અનવઞ્ઞપ્પટિલાભાય લાભસક્કારસિલોકપ્પટિલાભાય, ખમા ભવિસ્સામ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં, ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકા ભવિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. પરિહાનિસુત્તં

૧૫૮. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચત્તારો ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં – ‘પરિહાયામિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ’. પરિહાનમેતં વુત્તં ભગવતા. કતમે ચત્તારો? રાગવેપુલ્લત્તં [રાગવેપુલ્લતં (સી. સ્યા. કં. પી.)], દોસવેપુલ્લત્તં, મોહવેપુલ્લત્તં, ગમ્ભીરેસુ ખો પનસ્સ ઠાનાઠાનેસુ પઞ્ઞાચક્ખુ ન કમતિ. યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઇમે ચત્તારો ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં – ‘પરિહાયામિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ’. પરિહાનમેતં વુત્તં ભગવતા.

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ચત્તારો ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં – ‘ન પરિહાયામિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ’. અપરિહાનમેતં વુત્તં ભગવતા. કતમે ચત્તારો? રાગતનુત્તં [રાગતનુત્તનં (ક.)], દોસતનુત્તં, મોહતનુત્તં, ગમ્ભીરેસુ ખો પનસ્સ ઠાનાઠાનેસુ પઞ્ઞાચક્ખુ કમતિ. યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા ઇમે ચત્તારો ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં – ‘ન પરિહાયામિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ’. અપરિહાનમેતં વુત્તં ભગવતા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ભિક્ખુનીસુત્તં

૧૫૯. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો અઞ્ઞતરા ભિક્ખુની અઞ્ઞતરં પુરિસં આમન્તેસિ – ‘‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, યેનય્યો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ; ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન અય્યસ્સ આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દ – ‘ઇત્થન્નામા, ભન્તે, ભિક્ખુની આબાધિકિની દુક્ખિતા બાળ્હગિલાના. સા અય્યસ્સ આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, અય્યો આનન્દો યેન ભિક્ખુનુપસ્સયો યેન સા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો સો પુરિસો તસ્સા ભિક્ખુનિયા પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો પુરિસો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘ઇત્થન્નામા, ભન્તે, ભિક્ખુની આબાધિકિની દુક્ખિતા બાળ્હગિલાના. સા આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદે સિરસા વન્દતિ, એવઞ્ચ વદેતિ – ‘સાધુ કિર, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો યેન ભિક્ખુનુપસ્સયો યેન સા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’’તિ. અધિવાસેસિ ખો આયસ્મા આનન્દો તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ભિક્ખુનુપસ્સયો યેન સા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો સા ભિક્ખુની આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વા સસીસં પારુપિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન સા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો આયસ્મા આનન્દો તં ભિક્ખુનિં એતદવોચ –

‘‘આહારસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો આહારં નિસ્સાય. આહારો પહાતબ્બો. તણ્હાસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો તણ્હં નિસ્સાય. તણ્હા પહાતબ્બા. માનસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો માનં નિસ્સાય. માનો પહાતબ્બો. મેથુનસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો. મેથુને ચ સેતુઘાતો વુત્તો ભગવતા.

‘‘‘આહારસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો આહારં નિસ્સાય. આહારો પહાતબ્બો’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભગિનિ, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય. ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ. યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. સો અપરેન સમયેન આહારં નિસ્સાય આહારં પજહતિ. ‘આહારસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો આહારં નિસ્સાય. આહારો પહાતબ્બો’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘તણ્હાસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો તણ્હં નિસ્સાય. તણ્હા પહાતબ્બા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભગિનિ, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! સો અપરેન સમયેન તણ્હં નિસ્સાય તણ્હં પજહતિ. ‘તણ્હાસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો તણ્હં નિસ્સાય. તણ્હા પહાતબ્બા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘માનસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો માનં નિસ્સાય. માનો પહાતબ્બો’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભગિનિ, ભિક્ખુ સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘સો હિ નામ આયસ્મા આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સતિ; કિમઙ્ગં [કિમઙ્ગ (સી. પી.) અ. નિ. ૫.૧૮૦; ચૂળવ. ૩૩૧; સં. નિ. ૫.૧૦૨૦] પનાહ’ન્તિ! સો અપરેન સમયેન માનં નિસ્સાય માનં પજહતિ. ‘માનસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો માનં નિસ્સાય. માનો પહાતબ્બો’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘મેથુનસમ્ભૂતો અયં, ભગિનિ, કાયો. મેથુને ચ સેતુઘાતો વુત્તો ભગવતા’’તિ.

અથ ખો સા ભિક્ખુની મઞ્ચકા વુટ્ઠહિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા આયસ્મતો આનન્દસ્સ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા, યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યાહં એવમકાસિં. તસ્સા મે, ભન્તે, અય્યો આનન્દો અચ્ચયં અચ્ચયતો પટિગ્ગણ્હાતુ, આયતિં સંવરાયા’’તિ. ‘‘તગ્ઘ તં [તગ્ઘ ત્વં (સી. પી. ક.)], ભગિનિ, અચ્ચયો અચ્ચગમા, યથાબાલં યથામૂળ્હં યથાઅકુસલં, યા ત્વં એવમકાસિ. યતો ચ ખો ત્વં, ભગિનિ, અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોસિ, તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામ. વુદ્ધિ હેસા, ભગિનિ, અરિયસ્સ વિનયે યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ. નવમં.

૧૦. સુગતવિનયસુત્તં

૧૬૦. ‘‘સુગતો વા, ભિક્ખવે, લોકે તિટ્ઠમાનો સુગતવિનયો વા તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સુગતો? ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. અયં, ભિક્ખવે, સુગતો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સુગતવિનયો? સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. અયં, ભિક્ખવે, સુગતવિનયો. એવં સુગતો વા, ભિક્ખવે, લોકે તિટ્ઠમાનો સુગતવિનયો વા તદસ્સ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ દુગ્ગહિતં સુત્તન્તં પરિયાપુણન્તિ દુન્નિક્ખિત્તેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ. દુન્નિક્ખિત્તસ્સ, ભિક્ખવે, પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો હોતિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ દુબ્બચા હોન્તિ દોવચસ્સકરણેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતા અક્ખમા અપ્પદક્ખિણગ્ગાહિનો અનુસાસનિં. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યે તે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા, તે ન સક્કચ્ચં સુત્તન્તં પરં વાચેન્તિ. તેસં અચ્ચયેન છિન્નમૂલકો સુત્તન્તો હોતિ અપ્પટિસરણો. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, થેરા ભિક્ખૂ બાહુલિકા હોન્તિ સાથલિકા, ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમા, પવિવેકે નિક્ખિત્તધુરા, ન વીરિયં આરભન્તિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. તેસં પચ્છિમા જનતા દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ. સાપિ હોતિ બાહુલિકા સાથલિકા, ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમા, પવિવેકે નિક્ખિત્તધુરા, ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા સદ્ધમ્મસ્સ સમ્મોસાય અન્તરધાનાય સંવત્તન્તી’’તિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સુગ્ગહિતં સુત્તન્તં પરિયાપુણન્તિ સુનિક્ખિત્તેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ. સુનિક્ખિત્તસ્સ, ભિક્ખવે, પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ સુનયો હોતિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સુવચા હોન્તિ સોવચસ્સકરણેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતા ખમા પદક્ખિણગ્ગાહિનો અનુસાસનિં. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યે તે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા, તે સક્કચ્ચં સુત્તન્તં પરં વાચેન્તિ. તેસં અચ્ચયેન નચ્છિન્નમૂલકો [અચ્છિન્નમૂલકો (સ્યા. કં.) અ. નિ. ૫.૧૫૬] સુત્તન્તો હોતિ સપ્પટિસરણો. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, થેરા ભિક્ખૂ ન બાહુલિકા હોન્તિ ન સાથલિકા, ઓક્કમને નિક્ખિત્તધુરા, પવિવેકે પુબ્બઙ્ગમા, વીરિયં આરભન્તિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. તેસં પચ્છિમા જનતા દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતિ. સાપિ હોતિ ન બાહુલિકા ન સાથલિકા, ઓક્કમને નિક્ખિત્તધુરા, પવિવેકે પુબ્બઙ્ગમા, વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો ધમ્મો સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ધમ્મા સદ્ધમ્મસ્સ ઠિતિયા અસમ્મોસાય અનન્તરધાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. દસમં.

ઇન્દ્રિયવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઇન્દ્રિયાનિ સદ્ધા પઞ્ઞા, સતિ સઙ્ખાનપઞ્ચમં;

કપ્પો રોગો પરિહાનિ, ભિક્ખુની સુગતેન ચાતિ.

(૧૭) ૨. પટિપદાવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તં

૧૬૧. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. પઠમં.

૨. વિત્થારસુત્તં

૧૬૨. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયાપિ તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા દન્ધં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયાપિ તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, અભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા ખિપ્પં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયાપિ ન તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ ન તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ ન તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા દન્ધં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પકતિયાપિ ન તિબ્બરાગજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં રાગજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ ન તિબ્બદોસજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં દોસજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પકતિયાપિ ન તિબ્બમોહજાતિકો હોતિ, નાભિક્ખણં મોહજં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા ખિપ્પં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. દુતિયં.

૩. અસુભસુત્તં

૧૬૩. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતિ, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞી [પટિક્કૂલસઞ્ઞી (સી. સ્યા. કં. પી.)], સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞી [અનભિરતસઞ્ઞી (સી. સ્યા. કં. પી.)], સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી; મરણસઞ્ઞા ખો પનસ્સ અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ [સેક્ખબલાનિ (સ્યા. કં.)] ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં, હિરિબલં, ઓત્તપ્પબલં, વીરિયબલં, પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા દન્ધં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતિ, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞી, સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞી, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી; મરણસઞ્ઞા ખો પનસ્સ અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં…પે… પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા ખિપ્પં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા? ઇધ ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં…પે… પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા દન્ધં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા? [કથા. ૮૧૫ આદયો] ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે… દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં, હિરિબલં, ઓત્તપ્પબલં, વીરિયબલં, પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા ખિપ્પં આનન્તરિયં પાપુણાતિ આસવાનં ખયાય. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. તતિયં.

૪. પઠમખમસુત્તં

૧૬૪. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? અક્ખમા પટિપદા, ખમા પટિપદા, દમા પટિપદા, સમા પટિપદા. કતમા ચ, ભિક્ખવે, અક્ખમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો [એકચ્ચો પુગ્ગલો (સી. સ્યા. કં.)] અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસતિ, રોસન્તં પટિરોસતિ, ભણ્ડન્તં પટિભણ્ડતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અક્ખમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ખમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અક્કોસન્તં ન પચ્ચક્કોસતિ, રોસન્તં ન પટિરોસતિ, ભણ્ડન્તં ન પટિભણ્ડતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ખમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં; ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં; મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ સમેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ; ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં…પે… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ સમેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમા પટિપદા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયખમસુત્તં

૧૬૫. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? અક્ખમા પટિપદા, ખમા પટિપદા, દમા પટિપદા, સમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અક્ખમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અક્ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અનધિવાસકજાતિકો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અક્ખમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, ખમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય, ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ખમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, દમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ…પે… સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી; યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં; મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દમા પટિપદા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમા પટિપદા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ સમેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ, ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં…પે… ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં… ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ સમેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમા પટિપદા. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. ઉભયસુત્તં

૧૬૬. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં પટિપદા દુક્ખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા ઉભયેનેવ હીના અક્ખાયતિ. યમ્પાયં પટિપદા દુક્ખા, ઇમિનાપાયં હીના અક્ખાયતિ; યમ્પાયં પટિપદા દન્ધા, ઇમિનાપાયં હીના અક્ખાયતિ. અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા ઉભયેનેવ હીના અક્ખાયતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં પટિપદા દુક્ખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા દુક્ખત્તા હીના અક્ખાયતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં પટિપદા સુખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા દન્ધત્તા હીના અક્ખાયતિ.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા ઉભયેનેવ પણીતા અક્ખાયતિ. યમ્પાયં પટિપદા સુખા, ઇમિનાપાયં પણીતા અક્ખાયતિ; યમ્પાયં પટિપદા ખિપ્પા, ઇમિનાપાયં પણીતા અક્ખાયતિ. અયં, ભિક્ખવે, પટિપદા ઉભયેનેવ પણીતા અક્ખાયતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૧૬૭. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘ચતસ્સો ઇમા, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, આવુસો, ચતસ્સો પટિપદા. ઇમાસં, આવુસો, ચતુન્નં પટિપદાનં [ચતસ્સન્નં પટિપદાનં (સી. સ્યા. કં.)] કતમં તે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ?

‘‘ચતસ્સો ઇમા, આવુસો સારિપુત્ત, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, આવુસો, ચતસ્સો પટિપદા. ઇમાસં, આવુસો, ચતુન્નં પટિપદાનં યાયં પટિપદા દુક્ખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, ઇમં મે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સારિપુત્તસુત્તં

૧૬૮. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘ચતસ્સો ઇમા, આવુસો સારિપુત્ત, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, આવુસો, ચતસ્સો પટિપદા. ઇમાસં, આવુસો, ચતુન્નં પટિપદાનં કતમં તે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ?

‘‘ચતસ્સો ઇમા, આવુસો મોગ્ગલ્લાન, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. ઇમા ખો, આવુસો, ચતસ્સો પટિપદા. ઇમાસં, આવુસો, ચતુન્નં પટિપદાનં યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, ઇમં મે પટિપદં આગમ્મ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. સસઙ્ખારસુત્તં

૧૬૯. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતિ, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞી, સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞી, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી. મરણસઞ્ઞા ખો પનસ્સ અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં, હિરિબલં, ઓત્તપ્પબલં, વીરિયબલં, પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અસુભાનુપસ્સી કાયે વિહરતિ, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞી, સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞી, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી. મરણસઞ્ઞા ખો પનસ્સ અજ્ઝત્તં સૂપટ્ઠિતા હોતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં, હિરિબલં, ઓત્તપ્પબલં, વીરિયબલં, પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મુદૂનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં, વીરિયિન્દ્રિયં, સતિન્દ્રિયં, સમાધિન્દ્રિયં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા કાયસ્સ ભેદા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં…પે… દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં…પે… પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અધિમત્તાનિ પાતુભવન્તિ – સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અધિમત્તત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો દિટ્ઠેવ ધમ્મે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં…પે… દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમાનિ પઞ્ચ સેખબલાનિ ઉપનિસ્સાય વિહરતિ – સદ્ધાબલં, હિરિબલં, ઓત્તપ્પબલં, વીરિયબલં, પઞ્ઞાબલં. તસ્સિમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિયં. સો ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં મુદુત્તા કાયસ્સ ભેદા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો કાયસ્સ ભેદા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. યુગનદ્ધસુત્તં

૧૭૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તત્ર ખો આયસ્મા આનન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મમ સન્તિકે અરહત્તપ્પત્તિં [અરહત્તપ્પત્તં (ક.) પટિ. મ. ૨.૧ પટિસમ્ભિદામગ્ગેપિ] બ્યાકરોતિ, સબ્બો સો ચતૂહિ મગ્ગેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેન.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, આવુસો, ભિક્ખુ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ. તસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ. તસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ. તસ્સ સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, ભિક્ખુનો ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ. હોતિ સો, આવુસો, સમયો યં તં ચિત્તં અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતિ સન્નિસીદતિ એકોદિ હોતિ સમાધિયતિ. તસ્સ મગ્ગો સઞ્જાયતિ. સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ. તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ.

‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા મમ સન્તિકે અરહત્તપ્પત્તિં બ્યાકરોતિ, સબ્બો સો ઇમેહિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ. દસમં.

પટિપદાવગ્ગો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

સંખિત્તં વિત્થારાસુભં, દ્વે ખમા ઉભયેન ચ;

મોગ્ગલ્લાનો સારિપુત્તો, સસઙ્ખારં યુગનદ્ધેન ચાતિ.

(૧૮) ૩. સઞ્ચેતનિયવગ્ગો

૧. ચેતનાસુત્તં

૧૭૧. [કથા. ૫૩૯] ‘‘કાયે વા, ભિક્ખવે, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. વાચાય વા, ભિક્ખવે, સતિ વચીસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. મને વા, ભિક્ખવે, સતિ મનોસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં અવિજ્જાપચ્ચયાવ.

‘‘સામં વા તં, ભિક્ખવે, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. પરે વાસ્સ [પરે વા તસ્સ (ક.)] તં, ભિક્ખવે, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. સમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં. અસમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, કાયસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘સામં વા તં, ભિક્ખવે, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; પરે વાસ્સ તં, ભિક્ખવે, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ; યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; સમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; અસમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, વચીસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘સામં વા તં, ભિક્ખવે, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; પરે વાસ્સ તં, ભિક્ખવે, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; સમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં; અસમ્પજાનો વા તં, ભિક્ખવે, મનોસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોતિ, યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં.

‘‘ઇમેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અવિજ્જા અનુપતિતા, અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સો કાયો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં, સા વાચા ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં, સો મનો ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખં, ખેત્તં તં [વત્થું તં (સબ્બત્થ)] ન હોતિ…પે… વત્થું તં ન હોતિ…પે… આયતનં તં ન હોતિ…પે… અધિકરણં તં ન હોતિ યંપચ્ચયાસ્સ તં ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખદુક્ખ’’ન્તિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અત્તભાવપટિલાભા. કતમે ચત્તારો? અત્થિ, ભિક્ખવે, અત્તભાવપટિલાભો, યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે અત્તસઞ્ચેતના કમતિ, નો પરસઞ્ચેતના. અત્થિ, ભિક્ખવે, અત્તભાવપટિલાભો, યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે પરસઞ્ચેતના કમતિ, નો અત્તસઞ્ચેતના. અત્થિ, ભિક્ખવે, અત્તભાવપટિલાભો, યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે અત્તસઞ્ચેતના ચ કમતિ પરસઞ્ચેતના ચ. અત્થિ, ભિક્ખવે, અત્તભાવપટિલાભો, યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે નેવત્તસઞ્ચેતના કમતિ, નો પરસઞ્ચેતના. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો અત્તભાવપટિલાભા’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ – ‘તત્ર, ભન્તે, યાયં અત્તભાવપટિલાભો યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે અત્તસઞ્ચેતના કમતિ નો પરસઞ્ચેતના, અત્તસઞ્ચેતનાહેતુ તેસં સત્તાનં તમ્હા કાયા ચુતિ હોતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં અત્તભાવપટિલાભો યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે પરસઞ્ચેતના કમતિ નો અત્તસઞ્ચેતના, પરસઞ્ચેતનાહેતુ તેસં સત્તાનં તમ્હા કાયા ચુતિ હોતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં અત્તભાવપટિલાભો યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે અત્તસઞ્ચેતના ચ કમતિ પરસઞ્ચેતના ચ, અત્તસઞ્ચેતના ચ પરસઞ્ચેતના ચ હેતુ તેસં સત્તાનં તમ્હા કાયા ચુતિ હોતિ. તત્ર, ભન્તે, યાયં અત્તભાવપટિલાભો યસ્મિં અત્તભાવપટિલાભે નેવ અત્તસઞ્ચેતના કમતિ નો પરસઞ્ચેતના, કતમે તેન દેવા દટ્ઠબ્બા’’’તિ? ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગા, સારિપુત્ત, દેવા તેન દટ્ઠબ્બા’’તિ.

‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચે સત્તા તમ્હા કાયા ચુતા આગામિનો હોન્તિ આગન્તારો ઇત્થત્તં? કો પન, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચે સત્તા તમ્હા કાયા ચુતા અનાગામિનો હોન્તિ અનાગન્તારો ઇત્થત્ત’’ન્તિ? ‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ હોન્તિ, સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તદસ્સાદેતિ, તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; તત્થ ઠિતો તદધિમુત્તો તબ્બહુલવિહારી અપરિહીનો કાલં કુરુમાનો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સો તતો ચુતો આગામી હોતિ આગન્તા ઇત્થત્તં.

‘‘ઇધ પન, સારિપુત્ત, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પહીનાનિ હોન્તિ, સો દિટ્ઠેવ ધમ્મે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો તદસ્સાદેતિ, તં નિકામેતિ, તેન ચ વિત્તિં આપજ્જતિ; તત્થ ઠિતો તદધિમુત્તો તબ્બહુલવિહારી અપરિહીનો કાલં કુરુમાનો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. સો તતો ચુતો અનાગામી હોતિ અનાગન્તા ઇત્થત્તં.

‘‘અયં ખો, સારિપુત્ત, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચે સત્તા તમ્હા કાયા ચુતા આગામિનો હોન્તિ આગન્તારો ઇત્થત્તં. અયં પન, સારિપુત્ત, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન મિધેકચ્ચે સત્તા તમ્હા કાયા ચુતા અનાગામિનો હોન્તિ અનાગન્તારો ઇત્થત્ત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. વિભત્તિસુત્તં

૧૭૨. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘અદ્ધમાસૂપસમ્પન્નેન મે, આવુસો, અત્થપટિસમ્ભિદા સચ્છિકતા ઓધિસો બ્યઞ્જનસો. તમહં અનેકપરિયાયેન આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞાપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સો મં પઞ્હેન. અહં વેય્યાકરણેન સમ્મુખીભૂતો નો સત્થા યો નો ધમ્માનં સુકુસલો.

‘‘અદ્ધમાસૂપસમ્પન્નેન મે, આવુસો, ધમ્મપટિસમ્ભિદા સચ્છિકતા ઓધિસો બ્યઞ્જનસો. તમહં અનેકપરિયાયેન આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞાપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સો મં પઞ્હેન. અહં વેય્યાકરણેન સમ્મુખીભૂતો નો સત્થા યો નો ધમ્માનં સુકુસલો.

‘‘અદ્ધમાસૂપસમ્પન્નેન મે, આવુસો, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સચ્છિકતા ઓધિસો બ્યઞ્જનસો. તમહં અનેકપરિયાયેન આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞાપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સો મં પઞ્હેન. અહં વેય્યાકરણેન સમ્મુખીભૂતો નો સત્થા યો નો ધમ્માનં સુકુસલો.

‘‘અદ્ધમાસૂપસમ્પન્નેન મે, આવુસો, પટિભાનપટિસમ્ભિદા સચ્છિકતા ઓધિસો બ્યઞ્જનસો. તમહં અનેકપરિયાયેન આચિક્ખામિ દેસેમિ પઞ્ઞાપેમિ પટ્ઠપેમિ વિવરામિ વિભજામિ ઉત્તાનીકરોમિ. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા, સો મં પઞ્હેન. અહં વેય્યાકરણેન સમ્મુખીભૂતો નો સત્થા યો નો ધમ્માનં સુકુસલો’’તિ. દુતિયં.

૩. મહાકોટ્ઠિકસુત્તં

૧૭૩. અથ ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થિ ચ નત્થિ ચ અઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નેવત્થિ નો નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થિ ચ નત્થિ ચ અઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નેવત્થિ નો નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. યથા કથં પન, આવુસો, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ વદં અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ વદં અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થિ ચ નત્થિ ચ અઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ વદં અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નેવત્થિ નો નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ વદં અપ્પપઞ્ચં પપઞ્ચેતિ. યાવતા, આવુસો, છન્નં ફસ્સાયતનાનં ગતિ તાવતા પપઞ્ચસ્સ ગતિ; યાવતા પપઞ્ચસ્સ ગતિ તાવતા છન્નં ફસ્સાયતનાનં ગતિ. છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા પપઞ્ચનિરોધો પપઞ્ચવૂપસમો’’તિ. તતિયં.

૪. આનન્દસુત્તં

૧૭૪. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેનાયસ્મા મહાકોટ્ઠિકો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકોટ્ઠિકેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં મહાકોટ્ઠિકં એતદવોચ –

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થિ ચ નત્થિ ચ અઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નેવત્થિ નો નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’’તિ?

‘‘મા હેવં, આવુસો’’.

‘‘‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા અત્થિ ચ નત્થિ ચ અઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. ‘છન્નં, આવુસો, ફસ્સાયતનાનં અસેસવિરાગનિરોધા નેવત્થિ નો નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘મા હેવં, આવુસો’તિ વદેસિ. યથા કથં પનાવુસો, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?