૨. ઠાનસુત્તં

૧૯૨. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ઠાનાનિ ચતૂહિ ઠાનેહિ વેદિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવાસેન, ભિક્ખવે, સીલં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સંવોહારેન, ભિક્ખવે, સોચેય્યં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. આપદાસુ, ભિક્ખવે, થામો વેદિતબ્બો, સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેન. સાકચ્છાય, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા, સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેનાતિ.

[સં. નિ. ૧.૧૨૨] ‘‘‘સંવાસેન, ભિક્ખવે, સીલં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવસમાનો એવં જાનાતિ – ‘દીઘરત્તં ખો અયમાયસ્મા ખણ્ડકારી છિદ્દકારી સબલકારી કમ્માસકારી, ન સન્તતકારી ન સન્તતવુત્તિ [સતતવુત્તિ (સ્યા. કં.)]; સીલેસુ દુસ્સીલો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા સીલવા’’’તિ.

‘‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવસમાનો એવં જાનાતિ – ‘દીઘરત્તં ખો અયમાયસ્મા અખણ્ડકારી અચ્છિદ્દકારી અસબલકારી અકમ્માસકારી સન્તતકારી સન્તતવુત્તિ; સીલેસુ સીલવા અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા દુસ્સીલો’તિ. ‘સંવાસેન, ભિક્ખવે, સીલં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સંવોહારેન, ભિક્ખવે, સોચેય્યં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવોહરમાનો એવં જાનાતિ – ‘અઞ્ઞથા ખો અયમાયસ્મા એકેન એકો વોહરતિ, અઞ્ઞથા દ્વીહિ, અઞ્ઞથા તીહિ, અઞ્ઞથા સમ્બહુલેહિ; વોક્કમતિ અયમાયસ્મા પુરિમવોહારા પચ્છિમવોહારં; અપરિસુદ્ધવોહારો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા પરિસુદ્ધવોહારો’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવોહરમાનો એવં જાનાતિ – ‘યથેવ ખો અયમાયસ્મા એકેન એકો વોહરતિ, તથા દ્વીહિ, તથા તીહિ, તથા સમ્બહુલેહિ. નાયમાયસ્મા વોક્કમતિ પુરિમવોહારા પચ્છિમવોહારં; પરિસુદ્ધવોહારો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા અપરિસુદ્ધવોહારો’તિ. ‘સંવોહારેન, ભિક્ખવે, સોચેય્યં વેદિતબ્બં, તઞ્ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘આપદાસુ, ભિક્ખવે, થામો વેદિતબ્બો, સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો, ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો, રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘તથાભૂતો ખો અયં લોકસન્નિવાસો તથાભૂતો અયં અત્તભાવપટિલાભો યથાભૂતે લોકસન્નિવાસે યથાભૂતે અત્તભાવપટિલાભે અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ – લાભો ચ, અલાભો ચ, યસો ચ, અયસો ચ, નિન્દા ચ, પસંસા ચ, સુખઞ્ચ, દુક્ખઞ્ચા’તિ. સો ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘તથાભૂતો ખો અયં લોકસન્નિવાસો તથાભૂતો અયં અત્તભાવપટિલાભો યથાભૂતે લોકસન્નિવાસે યથાભૂતે અત્તભાવપટિલાભે અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ – લાભો ચ, અલાભો ચ, યસો ચ, અયસો ચ, નિન્દા ચ, પસંસા ચ, સુખઞ્ચ, દુક્ખઞ્ચા’તિ. સો ઞાતિબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ભોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો રોગબ્યસનેન વા ફુટ્ઠો સમાનો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. ‘આપદાસુ, ભિક્ખવે, થામો વેદિતબ્બો, સો ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સાકચ્છાય, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા, સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સાકચ્છાયમાનો એવં જાનાતિ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ આયસ્મતો ઉમ્મગ્ગો યથા ચ અભિનીહારો યથા ચ પઞ્હાસમુદાહારો, દુપ્પઞ્ઞો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા પઞ્ઞવા. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ અયમાયસ્મા ન ચેવ ગમ્ભીરં અત્થપદં ઉદાહરતિ સન્તં પણીતં અતક્કાવચરં નિપુણં પણ્ડિતવેદનીયં. યઞ્ચ અયમાયસ્મા ધમ્મં ભાસતિ તસ્સ ચ નપ્પટિબલો સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા અત્થં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. દુપ્પઞ્ઞો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા પઞ્ઞવા’’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમા પુરિસો ઉદકરહદસ્સ તીરે ઠિતો પસ્સેય્ય પરિત્તં મચ્છં ઉમ્મુજ્જમાનં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ મચ્છસ્સ ઉમ્મગ્ગો યથા ચ ઊમિઘાતો યથા ચ વેગાયિતત્તં, પરિત્તો અયં મચ્છો, નાયં મચ્છો મહન્તો’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સાકચ્છાયમાનો એવં જાનાતિ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ આયસ્મતો ઉમ્મગ્ગો યથા ચ અભિનીહારો યથા ચ પઞ્હાસમુદાહારો, દુપ્પઞ્ઞો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા પઞ્ઞવા. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ અયમાયસ્મા ન ચેવ ગમ્ભીરં અત્થપદં ઉદાહરતિ સન્તં પણીતં અતક્કાવચરં નિપુણં પણ્ડિતવેદનીયં. યઞ્ચ અયમાયસ્મા ધમ્મં ભાસતિ, તસ્સ ચ ન પટિબલો સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા અત્થં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. દુપ્પઞ્ઞો અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા પઞ્ઞવા’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સાકચ્છાયમાનો એવં જાનાતિ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ આયસ્મતો ઉમ્મગ્ગો યથા ચ અભિનીહારો યથા ચ પઞ્હાસમુદાહારો, પઞ્ઞવા અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા દુપ્પઞ્ઞો. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ અયમાયસ્મા ગમ્ભીરઞ્ચેવ અત્થપદં ઉદાહરતિ સન્તં પણીતં અતક્કાવચરં નિપુણં પણ્ડિતવેદનીયં. યઞ્ચ અયમાયસ્મા ધમ્મં ભાસતિ, તસ્સ ચ પટિબલો સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા અત્થં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. પઞ્ઞવા અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા દુપ્પઞ્ઞો’’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ચક્ખુમા પુરિસો ઉદકરહદસ્સ તીરે ઠિતો પસ્સેય્ય મહન્તં મચ્છં ઉમ્મુજ્જમાનં. તસ્સ એવમસ્સ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ મચ્છસ્સ ઉમ્મગ્ગો યથા ચ ઊમિઘાતો યથા ચ વેગાયિતત્તં, મહન્તો અયં મચ્છો, નાયં મચ્છો પરિત્તો’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો પુગ્ગલેન સદ્ધિં સાકચ્છાયમાનો એવં જાનાતિ – ‘યથા ખો ઇમસ્સ આયસ્મતો ઉમ્મગ્ગો યથા ચ અભિનીહારો યથા ચ પઞ્હાસમુદાહારો, પઞ્ઞવા અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા દુપ્પઞ્ઞો. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ અયમાયસ્મા ગમ્ભીરઞ્ચેવ અત્થપદં ઉદાહરતિ સન્તં પણીતં અતક્કાવચરં નિપુણં પણ્ડિતવેદનીયં. યઞ્ચ અયમાયસ્મા ધમ્મં ભાસતિ, તસ્સ ચ પટિબલો સંખિત્તેન વા વિત્થારેન વા અત્થં આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું. પઞ્ઞવા અયમાયસ્મા, નાયમાયસ્મા દુપ્પઞ્ઞો’તિ.

‘‘‘સાકચ્છાય, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા વેદિતબ્બા, સા ચ ખો દીઘેન અદ્ધુના, ન ઇત્તરં; મનસિકરોતા, નો અમનસિકરોતા; પઞ્ઞવતા, નો દુપ્પઞ્ઞેના’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ઠાનાનિ ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ વેદિતબ્બાની’’તિ. દુતિયં.