૧. પત્તકમ્મસુત્તં

૬૧. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચત્તારોમે, ગહપતિ, ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ભોગા મે ઉપ્પજ્જન્તુ સહધમ્મેનાતિ, અયં પઠમો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસો મે આગચ્છતુ સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહીતિ, અયં દુતિયો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસં લદ્ધા સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહિ ચિરં જીવામિ દીઘમાયું પાલેમીતિ, અયં તતિયો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસં લદ્ધા સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહિ ચિરં જીવિત્વા દીઘમાયું પાલેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જામીતિ, અયં ચતુત્થો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં. ઇમે ખો, ગહપતિ, ચત્તારો ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં.

‘‘ઇમેસં ખો, ગહપતિ, ચતુન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં ચત્તારો ધમ્મા પટિલાભાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, સદ્ધાસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ, સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, સદ્ધાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, સીલસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, ચાગસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, ચાગસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, પઞ્ઞાસમ્પદા? અભિજ્ઝાવિસમલોભાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. બ્યાપાદાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. થિનમિદ્ધાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. વિચિકિચ્છાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, અરિયસાવકો મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો આપાતદસો [આપાથદસો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ઞાસમ્પન્નો [હાસપઞ્ઞો (ક.)]. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, પઞ્ઞાસમ્પદા. ઇમેસં ખો, ગહપતિ, ચતુન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં ઇમે ચત્તારો ધમ્મા પટિલાભાય સંવત્તન્તિ.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ ચત્તારિ પત્તકમ્માનિ કત્તા હોતિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇધ ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. ઇદમસ્સ પઠમં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યા તા હોન્તિ આપદા અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા રાજતો વા ચોરતો વા અપ્પિયતો વા દાયાદતો [અ. નિ. ૫.૪૧], તથારૂપાસુ આપદાસુ પરિયોધાય સંવત્તતિ. સોત્થિં અત્તાનં કરોતિ. ઇદમસ્સ દુતિયં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પઞ્ચબલિં કત્તા હોતિ – ઞાતિબલિં, અતિથિબલિં, પુબ્બપેતબલિં, રાજબલિં, દેવતાબલિં. ઇદમસ્સ તતિયં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યે તે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ, તથારૂપેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. ઇદમસ્સ ચતુત્થં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ ઇમાનિ ચત્તારિ પત્તકમ્માનિ કત્તા હોતિ. યસ્સ કસ્સચિ, ગહપતિ, અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ચતૂહિ પત્તકમ્મેહિ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, ઇમે વુચ્ચન્તિ, ગહપતિ, ભોગા અટ્ઠાનગતા અપત્તગતા અનાયતનસો પરિભુત્તા. યસ્સ કસ્સચિ, ગહપતિ, ઇમેહિ ચતૂહિ પત્તકમ્મેહિ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, ઇમે વુચ્ચન્તિ, ગહપતિ, ભોગા ઠાનગતા પત્તગતા આયતનસો પરિભુત્તા’’તિ.

‘‘ભુત્તા ભોગા ભતા ભચ્ચા [ગતા ભૂતા (ક.) ભટા ભચ્ચા (સ્યા. કં.)], વિતિણ્ણા આપદાસુ મે;

ઉદ્ધગ્ગા દક્ખિણા દિન્ના, અથો પઞ્ચબલી કતા;

ઉપટ્ઠિતા સીલવન્તો, સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો.

‘‘યદત્થં ભોગં ઇચ્છેય્ય, પણ્ડિતો ઘરમાવસં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, કતં અનનુતાપિયં.

‘‘એતં [એવં (ક.)] અનુસ્સરં મચ્ચો, અરિયધમ્મે ઠિતો નરો;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. પઠમં;