(૭) ૨. પત્તકમ્મવગ્ગો

૧. પત્તકમ્મસુત્તં

૬૧. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચત્તારોમે, ગહપતિ, ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? ભોગા મે ઉપ્પજ્જન્તુ સહધમ્મેનાતિ, અયં પઠમો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસો મે આગચ્છતુ સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહીતિ, અયં દુતિયો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસં લદ્ધા સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહિ ચિરં જીવામિ દીઘમાયું પાલેમીતિ, અયં તતિયો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં.

‘‘ભોગે લદ્ધા સહધમ્મેન યસં લદ્ધા સહ ઞાતીહિ સહ ઉપજ્ઝાયેહિ ચિરં જીવિત્વા દીઘમાયું પાલેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જામીતિ, અયં ચતુત્થો ધમ્મો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો દુલ્લભો લોકસ્મિં. ઇમે ખો, ગહપતિ, ચત્તારો ધમ્મા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા દુલ્લભા લોકસ્મિં.

‘‘ઇમેસં ખો, ગહપતિ, ચતુન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં ચત્તારો ધમ્મા પટિલાભાય સંવત્તન્તિ. કતમે ચત્તારો? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, સદ્ધાસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ, સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, સદ્ધાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, સીલસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, ચાગસમ્પદા? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, ચાગસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, ગહપતિ, પઞ્ઞાસમ્પદા? અભિજ્ઝાવિસમલોભાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. બ્યાપાદાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. થિનમિદ્ધાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ. વિચિકિચ્છાભિભૂતેન, ગહપતિ, ચેતસા વિહરન્તો અકિચ્ચં કરોતિ, કિચ્ચં અપરાધેતિ. અકિચ્ચં કરોન્તો કિચ્ચં અપરાધેન્તો યસા ચ સુખા ચ ધંસતિ.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ. વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતિ.

‘‘યતો ચ ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા અભિજ્ઝાવિસમલોભો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા બ્યાપાદો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા થિનમિદ્ધં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસોતિ, ઇતિ વિદિત્વા વિચિકિચ્છા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો પહીનો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, અરિયસાવકો મહાપઞ્ઞો પુથુપઞ્ઞો આપાતદસો [આપાથદસો (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ઞાસમ્પન્નો [હાસપઞ્ઞો (ક.)]. અયં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, પઞ્ઞાસમ્પદા. ઇમેસં ખો, ગહપતિ, ચતુન્નં ધમ્માનં ઇટ્ઠાનં કન્તાનં મનાપાનં દુલ્લભાનં લોકસ્મિં ઇમે ચત્તારો ધમ્મા પટિલાભાય સંવત્તન્તિ.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ ચત્તારિ પત્તકમ્માનિ કત્તા હોતિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇધ ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. માતાપિતરો સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. મિત્તામચ્ચે સુખેતિ પીણેતિ સમ્મા સુખં પરિહરતિ. ઇદમસ્સ પઠમં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યા તા હોન્તિ આપદા અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા રાજતો વા ચોરતો વા અપ્પિયતો વા દાયાદતો [અ. નિ. ૫.૪૧], તથારૂપાસુ આપદાસુ પરિયોધાય સંવત્તતિ. સોત્થિં અત્તાનં કરોતિ. ઇદમસ્સ દુતિયં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પઞ્ચબલિં કત્તા હોતિ – ઞાતિબલિં, અતિથિબલિં, પુબ્બપેતબલિં, રાજબલિં, દેવતાબલિં. ઇદમસ્સ તતિયં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘પુન ચપરં, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યે તે સમણબ્રાહ્મણા મદપ્પમાદા પટિવિરતા ખન્તિસોરચ્ચે નિવિટ્ઠા એકમત્તાનં દમેન્તિ, એકમત્તાનં સમેન્તિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેન્તિ, તથારૂપેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ ઉદ્ધગ્ગિકં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ સોવગ્ગિકં સુખવિપાકં સગ્ગસંવત્તનિકં. ઇદમસ્સ ચતુત્થં ઠાનગતં હોતિ પત્તગતં આયતનસો પરિભુત્તં.

‘‘સ ખો સો, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ ઇમાનિ ચત્તારિ પત્તકમ્માનિ કત્તા હોતિ. યસ્સ કસ્સચિ, ગહપતિ, અઞ્ઞત્ર ઇમેહિ ચતૂહિ પત્તકમ્મેહિ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, ઇમે વુચ્ચન્તિ, ગહપતિ, ભોગા અટ્ઠાનગતા અપત્તગતા અનાયતનસો પરિભુત્તા. યસ્સ કસ્સચિ, ગહપતિ, ઇમેહિ ચતૂહિ પત્તકમ્મેહિ ભોગા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, ઇમે વુચ્ચન્તિ, ગહપતિ, ભોગા ઠાનગતા પત્તગતા આયતનસો પરિભુત્તા’’તિ.

‘‘ભુત્તા ભોગા ભતા ભચ્ચા [ગતા ભૂતા (ક.) ભટા ભચ્ચા (સ્યા. કં.)], વિતિણ્ણા આપદાસુ મે;

ઉદ્ધગ્ગા દક્ખિણા દિન્ના, અથો પઞ્ચબલી કતા;

ઉપટ્ઠિતા સીલવન્તો, સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો.

‘‘યદત્થં ભોગં ઇચ્છેય્ય, પણ્ડિતો ઘરમાવસં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, કતં અનનુતાપિયં.

‘‘એતં [એવં (ક.)] અનુસ્સરં મચ્ચો, અરિયધમ્મે ઠિતો નરો;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. પઠમં;

૨. આનણ્યસુત્તં

૬૨. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ગહપતિ, સુખાનિ અધિગમનીયાનિ ગિહિના કામભોગિના કાલેન કાલં સમયેન સમયં ઉપાદાય. કતમાનિ ચત્તારિ? અત્થિસુખં, ભોગસુખં, આનણ્યસુખં [અણણસુખં (સી. સ્યા. કં. પી.)], અનવજ્જસુખં.

‘‘કતમઞ્ચ, ગહપતિ, અત્થિસુખં? ઇધ, ગહપતિ, કુલપુત્તસ્સ ભોગા હોન્તિ ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા સેદાવક્ખિત્તા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા. સો ‘ભોગા મે અત્થિ ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા સેદાવક્ખિત્તા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા’તિ અધિગચ્છતિ સુખં, અધિગચ્છતિ સોમનસ્સં. ઇદં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, અત્થિસુખં.

‘‘કતમઞ્ચ, ગહપતિ, ભોગસુખં? ઇધ, ગહપતિ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પરિભુઞ્જતિ પુઞ્ઞાનિ ચ કરોતિ. સો ‘ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પરિભુઞ્જામિ પુઞ્ઞાનિ ચ કરોમી’તિ અધિગચ્છતિ સુખં, અધિગચ્છતિ સોમનસ્સં. ઇદં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, ભોગસુખં.

‘‘કતમઞ્ચ, ગહપતિ, આનણ્યસુખં? ઇધ, ગહપતિ, કુલપુત્તો ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ ધારેતિ અપ્પં વા બહું વા. સો ‘ન કસ્સચિ કિઞ્ચિ ધારેમિ [કિઞ્ચિ વા દેતિ (ક.)] અપ્પં વા બહું વા’તિ અધિગચ્છતિ સુખં, અધિગચ્છતિ સોમનસ્સં. ઇદં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, આનણ્યસુખં.

‘‘કતમઞ્ચ, ગહપતિ, અનવજ્જસુખં? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો અનવજ્જેન કાયકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન વચીકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ, અનવજ્જેન મનોકમ્મેન સમન્નાગતો હોતિ. સો ‘અનવજ્જેનમ્હિ કાયકમ્મેન સમન્નાગતો, અનવજ્જેન વચીકમ્મેન સમન્નાગતો, અનવજ્જેન મનોકમ્મેન સમન્નાગતો’તિ અધિગચ્છતિ સુખં, અધિગચ્છતિ સોમનસ્સં. ઇદં વુચ્ચતિ, ગહપતિ, અનવજ્જસુખં. ઇમાનિ ખો, ગહપતિ, ચત્તારિ સુખાનિ અધિગમનીયાનિ ગિહિના કામભોગિના કાલેન કાલં સમયેન સમયં ઉપાદાયા’’તિ.

‘‘આનણ્યસુખં ઞત્વાન, અથો અત્થિસુખં પરં;

ભુઞ્જં ભોગસુખં મચ્ચો, તતો પઞ્ઞા વિપસ્સતિ.

‘‘વિપસ્સમાનો જાનાતિ, ઉભો ભોગે સુમેધસો;

અનવજ્જસુખસ્સેતં, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિ’’ન્તિ. દુતિયં;

૩. બ્રહ્મસુત્તં

૬૩. ‘‘સબ્રહ્મકાનિ, ભિક્ખવે [ઇતિવુ. ૧૦૬], તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સપુબ્બાચરિયકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ, યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સપુબ્બદેવતાનિ [સપુબ્બદેવાનિ (સ્યા. કં.)], ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સાહુનેય્યકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ.

‘‘બ્રહ્માતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં [માતાપિતુન્નં (સી. પી.)] એતં અધિવચનં. પુબ્બાચરિયાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. પુબ્બદેવતાતિ [પુબ્બદેવાતિ (સી. સ્યા. કં.)], ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. આહુનેય્યાતિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો, પુત્તાનં આપાદકા પોસકા ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારો’’તિ.

‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો, પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે;

આહુનેય્યા ચ પુત્તાનં, પજાય અનુકમ્પકા.

‘‘તસ્મા હિ ને નમસ્સેય્ય, સક્કરેય્ય ચ પણ્ડિતો;

અન્નેન અથ પાનેન, વત્થેન સયનેન ચ;

ઉચ્છાદનેન ન્હાપનેન, પાદાનં ધોવનેન ચ.

‘‘તાય નં પારિચરિયાય, માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. તતિયં;

૪. નિરયસુત્તં

૬૪. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે. કતમેહિ ચતૂહિ? પાણાતિપાતી હોતિ, અદિન્નાદાયી હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ, મુસાવાદી હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો યથાભતં નિક્ખિત્તો એવં નિરયે’’તિ.

‘‘પાણાતિપાતો અદિન્નાદાનં, મુસાવાદો ચ વુચ્ચતિ;

પરદારગમનઞ્ચાપિ, નપ્પસંસન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. રૂપસુત્તં

૬૫. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો, ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો, લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો, ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘યે ચ રૂપે પમાણિંસુ [યે ચ રૂપેન પામિંસુ (સી. સ્યા. કં. પી.)], યે ચ ઘોસેન અન્વગૂ;

છન્દરાગવસૂપેતા, નાભિજાનન્તિ તે જના [ન તે જાનન્તિ તં જના (સી. સ્યા. કં. પી.)].

‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ ન જાનાતિ, બહિદ્ધા ચ ન પસ્સતિ;

સમન્તાવરણો બાલો, સ વે ઘોસેન વુય્હતિ.

‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ ન જાનાતિ, બહિદ્ધા ચ વિપસ્સતિ;

બહિદ્ધા ફલદસ્સાવી, સોપિ ઘોસેન વુય્હતિ.

‘‘અજ્ઝત્તઞ્ચ પજાનાતિ, બહિદ્ધા ચ વિપસ્સતિ;

વિનીવરણદસ્સાવી, ન સો ઘોસેન વુય્હતી’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. સરાગસુત્તં

૬૬. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? સરાગો, સદોસો, સમોહો, સમાનો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘સારત્તા રજનીયેસુ, પિયરૂપાભિનન્દિનો;

મોહેન આવુતા [અધમા (સી. સ્યા. કં. પી.)] સત્તા, બદ્ધા [બન્ધા (ક.)] વડ્ઢેન્તિ બન્ધનં.

‘‘રાગજં દોસજઞ્ચાપિ, મોહજં ચાપવિદ્દસૂ;

કરોન્તાકુસલં કમ્મં [ધમ્મં (ક.)], સવિઘાતં દુખુદ્રયં.

‘‘અવિજ્જાનિવુતા પોસા, અન્ધભૂતા અચક્ખુકા;

યથા ધમ્મા તથા સન્તા, ન તસ્સેવન્તિ [નસ્સેવન્તિ (સી.)] મઞ્ઞરે’’તિ. છટ્ઠં;

૭. અહિરાજસુત્તં

૬૭. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અહિના દટ્ઠો કાલઙ્કતો હોતિ. અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘ઇધ, ભન્તે, સાવત્થિયં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અહિના દટ્ઠો કાલઙ્કતો’’તિ.

‘‘ન હિ નૂન [ન હ નૂન (સી. સ્યા. કં. પી.)] સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ મેત્તેન ચિત્તેન ફરિ. સચે હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ મેત્તેન ચિત્તેન ફરેય્ય, ન હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અહિના દટ્ઠો કાલઙ્કરેય્ય.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ? વિરૂપક્ખં અહિરાજકુલં, એરાપથં અહિરાજકુલં, છબ્યાપુત્તં અહિરાજકુલં, કણ્હાગોતમકં અહિરાજકુલં. ન હિ નૂન સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમાનિ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ મેત્તેન ચિત્તેન ફરિ. સચે હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમાનિ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ મેત્તેન ચિત્તેન ફરેય્ય, ન હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અહિના દટ્ઠો કાલઙ્કરેય્ય.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇમાનિ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનિ મેત્તેન ચિત્તેન ફરિતું અત્તગુત્તિયા અત્તરક્ખાય અત્તપરિત્તાયા’’તિ.

[ચૂળવ. ૨૫૧; જા. ૧.૨.૧૦૫ પસ્સિતબ્બં] ‘‘વિરૂપક્ખેહિ મે મેત્તં, મેત્તં એરાપથેહિ મે;

છબ્યાપુત્તેહિ મે મેત્તં, મેત્તં કણ્હાગોતમકેહિ ચ.

‘‘અપાદકેહિ મે મેત્તં, મેત્તં દ્વિપાદકેહિ [દિપાદકેહિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] મે;

ચતુપ્પદેહિ મે મેત્તં, મેત્તં બહુપ્પદેહિ મે.

‘‘મા મં અપાદકો હિંસિ, મા મં હિંસિ દ્વિપાદકો [દિપાદકો (સી. સ્યા. કં. પી.)];

મા મં ચતુપ્પદો હિંસિ, મા મં હિંસિ બહુપ્પદો.

‘‘સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા, સબ્બે ભૂતા ચ કેવલા;

સબ્બે ભદ્રાનિ પસ્સન્તુ, મા કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (સ્યા. કં. ક.)] પાપમાગમા.

‘‘અપ્પમાણો બુદ્ધો, અપ્પમાણો ધમ્મો;

અપ્પમાણો સઙ્ઘો, પમાણવન્તાનિ સરીસપાનિ [સિરિંસપાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)].

‘‘અહિવિચ્છિકા સતપદી, ઉણ્ણનાભી સરબૂ મૂસિકા;

કતા મે રક્ખા કતા મે પરિત્તા [કતં મે પરિત્તં (?)], પટિક્કમન્તુ ભૂતાનિ;

સોહં નમો ભગવતો, નમો સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાન’’ન્તિ. સત્તમં;

૮. દેવદત્તસુત્તં

૬૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે અચિરપક્કન્તે દેવદત્તે. તત્ર ખો ભગવા દેવદત્તં આરબ્ભ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અત્તવધાય, ભિક્ખવે [ચૂળવ. ૨૫૨; સં. નિ. ૨.૧૮૪], દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ. પરાભવાય, ભિક્ખવે, દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કદલી અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વેળુ અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નળો અત્તવધાય ફલં દેતિ, પરાભવાય ફલં દેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અસ્સતરી અત્તવધાય ગબ્ભં ગણ્હાતિ, પરાભવાય ગબ્ભં ગણ્હાતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, અત્તવધાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદિ, પરાભવાય દેવદત્તસ્સ લાભસક્કારસિલોકો ઉદપાદી’’તિ.

‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ [ચૂળવ. ૩૩૫; સં. નિ. ૧.૧૮૩; ૨.૧૮૪; નેત્તિ. ૯૦]. અટ્ઠમં;

૯. પધાનસુત્તં

૬૯. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, પધાનાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? સંવરપ્પધાનં, પહાનપ્પધાનં, ભાવનાપ્પધાનં, અનુરક્ખણાપ્પધાનં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સંવરપ્પધાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સંવરપ્પધાનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, પહાનપ્પધાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પહાનપ્પધાનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભાવનાપ્પધાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભાવનાપ્પધાનં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનુરક્ખણાપ્પધાનં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા અસમ્મોસાય ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા છન્દં જનેતિ વાયમતિ વીરિયં આરભતિ ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ પદહતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનુરક્ખણાપ્પધાનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ પધાનાની’’તિ.

‘‘સંવરો ચ પહાનઞ્ચ, ભાવના અનુરક્ખણા;

એતે પધાના ચત્તારો, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના;

યો હિ [યેહિ (?)] ભિક્ખુ ઇધાતાપી, ખયં દુક્ખસ્સ પાપુણે’’તિ. નવમં;

૧૦. અધમ્મિકસુત્તં

૭૦. ‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે રાજાનો અધમ્મિકા હોન્તિ, રાજાયુત્તાપિ તસ્મિં સમયે અધમ્મિકા હોન્તિ. રાજાયુત્તેસુ અધમ્મિકેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ તસ્મિં સમયે અધમ્મિકા હોન્તિ. બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ અધમ્મિકેસુ નેગમજાનપદાપિ તસ્મિં સમયે અધમ્મિકા હોન્તિ. નેગમજાનપદેસુ અધમ્મિકેસુ વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તિ. વિસમં ચન્દિમસૂરિયેસુ પરિવત્તન્તેસુ વિસમં નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પરિવત્તન્તિ. વિસમં નક્ખત્તેસુ તારકરૂપેસુ પરિવત્તન્તેસુ વિસમં રત્તિન્દિવા [રત્તિદિવા (ક.)] પરિવત્તન્તિ. વિસમં રત્તિન્દિવેસુ પરિવત્તન્તેસુ વિસમં માસદ્ધમાસા પરિવત્તન્તિ. વિસમં માસદ્ધમાસેસુ પરિવત્તન્તેસુ વિસમં ઉતુસંવચ્છરા પરિવત્તન્તિ. વિસમં ઉતુસંવચ્છરેસુ પરિવત્તન્તેસુ વિસમં વાતા વાયન્તિ વિસમા અપઞ્જસા. વિસમં વાતેસુ વાયન્તેસુ વિસમેસુ અપઞ્જસેસુ દેવતા પરિકુપિતા ભવન્તિ. દેવતાસુ પરિકુપિતાસુ દેવો ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતિ. દેવે ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છન્તે વિસમપાકાનિ [વિસમપાકીનિ (સી. સ્યા. કં.), વિસમં પાકાનિ (ક.)] સસ્સાનિ ભવન્તિ. વિસમપાકાનિ, ભિક્ખવે, સસ્સાનિ મનુસ્સા પરિભુઞ્જન્તા અપ્પાયુકા હોન્તિ દુબ્બણ્ણા ચ બવ્હાબાધા [બહ્વાબાધા (ક.)] ચ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે રાજાનો ધમ્મિકા હોન્તિ, રાજાયુત્તાપિ તસ્મિં સમયે ધમ્મિકા હોન્તિ. રાજાયુત્તેસુ ધમ્મિકેસુ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ તસ્મિં સમયે ધમ્મિકા હોન્તિ. બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ ધમ્મિકેસુ નેગમજાનપદાપિ તસ્મિં સમયે ધમ્મિકા હોન્તિ. નેગમજાનપદેસુ ધમ્મિકેસુ સમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તિ. સમં ચન્દિમસૂરિયેસુ પરિવત્તન્તેસુ સમં નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ પરિવત્તન્તિ. સમં નક્ખત્તેસુ તારકરૂપેસુ પરિવત્તન્તેસુ સમં રત્તિન્દિવા પરિવત્તન્તિ. સમં રત્તિન્દિવેસુ પરિવત્તન્તેસુ સમં માસદ્ધમાસા પરિવત્તન્તિ. સમં માસદ્ધમાસેસુ પરિવત્તન્તેસુ સમં ઉતુસંવચ્છરા પરિવત્તન્તિ. સમં ઉતુસંવચ્છરેસુ પરિવત્તન્તેસુ સમં વાતા વાયન્તિ સમા પઞ્જસા. સમં વાતેસુ વાયન્તેસુ સમેસુ પઞ્જસેસુ દેવતા અપરિકુપિતા ભવન્તિ. દેવતાસુ અપરિકુપિતાસુ દેવો સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છતિ. દેવે સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છન્તે સમપાકાનિ સસ્સાનિ ભવન્તિ. સમપાકાનિ, ભિક્ખવે, સસ્સાનિ મનુસ્સા પરિભુઞ્જન્તા દીઘાયુકા ચ હોન્તિ વણ્ણવન્તો ચ બલવન્તો ચ અપ્પાબાધા ચા’’તિ.

‘‘ગુન્નં ચે તરમાનાનં, જિમ્હં ગચ્છતિ પુઙ્ગવો;

સબ્બા તા જિમ્હં ગચ્છન્તિ, નેત્તે જિમ્હં ગતે સતિ.

‘‘એવમેવં મનુસ્સેસુ, યો હોતિ સેટ્ઠસમ્મતો;

સો ચે અધમ્મં ચરતિ, પગેવ ઇતરા પજા;

સબ્બં રટ્ઠં દુક્ખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ અધમ્મિકો.

‘‘ગુન્નં ચે તરમાનાનં, ઉજું ગચ્છતિ પુઙ્ગવો;

સબ્બા તા ઉજું ગચ્છન્તિ, નેત્તે ઉજું ગતે સતિ.

‘‘એવમેવં મનુસ્સેસુ, યો હોતિ સેટ્ઠસમ્મતો;

સો સચે [સો ચેવ (સી. પી.), સો ચે (સ્યા.)] ધમ્મં ચરતિ, પગેવ ઇતરા પજા;

સબ્બં રટ્ઠં સુખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ ધમ્મિકો’’તિ. દસમં;

પત્તકમ્મવગ્ગો દુતિયો.