(૧૩) ૩. કુસિનારવગ્ગો

૧. કુસિનારસુત્તં

૧૨૪. એકં સમયં ભગવા કુસિનારાયં વિહરતિ બલિહરણે વનસણ્ડે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તમેનં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપસઙ્કમિત્વા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તેતિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ. સો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદતિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતિ.

‘‘તસ્સ એવં હોતિ – ‘સાધુ વત મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતી’તિ. એવમ્પિસ્સ હોતિ – ‘અહો વત માયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા આયતિમ્પિ એવરૂપેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેય્ય સમ્પવારેય્યા’તિ! સો તં પિણ્ડપાતં ગથિતો [ગધિતો (સ્યા. કં. ક.)] મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો [અજ્ઝાપન્નો (સી. ક.) અજ્ઝોપન્નો (ટીકા)] અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. સો તત્થ કામવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, બ્યાપાદવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, વિહિંસાવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ. એવરૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દિન્નં ન મહપ્ફલન્તિ વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? પમત્તો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ. તમેનં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા ઉપસઙ્કમિત્વા સ્વાતનાય ભત્તેન નિમન્તેતિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અધિવાસેતિ. સો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નિવેસનં તેનુપસઙ્કમતિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદતિ. તમેનં સો ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતિ.

‘‘તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘સાધુ વત મ્યાયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેતિ સમ્પવારેતી’તિ. એવમ્પિસ્સ ન હોતિ – ‘અહો વત માયં ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા આયતિમ્પિ એવરૂપેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેય્ય સમ્પવારેય્યા’તિ! સો તં પિણ્ડપાતં અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. સો તત્થ નેક્ખમ્મવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, અબ્યાપાદવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ, અવિહિંસાવિતક્કમ્પિ વિતક્કેતિ. એવરૂપસ્સાહં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો દિન્નં મહપ્ફલન્તિ વદામિ. તં કિસ્સ હેતુ? અપ્પમત્તો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરતી’’તિ. પઠમં.

૨. ભણ્ડનસુત્તં

૧૨૫. ‘‘યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ, મનસિ કાતુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ન ફાસુ હોતિ, પગેવ ગન્તું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો તયો ધમ્મે પજહિંસુ, તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ [બહુલીમકંસુ (સ્યા. કં. પી.)]. કતમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ? નેક્ખમ્મવિતક્કં, અબ્યાપાદવિતક્કં, અવિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ. કતમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ? કામવિતક્કં, બ્યાપાદવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’. યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા કલહજાતા વિવાદાપન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ, મનસિ કાતુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ન ફાસુ હોતિ, પગેવ ગન્તું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ, ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’’’.

‘‘યસ્સં પન, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરન્તિ, ગન્તુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ફાસુ હોતિ, પગેવ મનસિ કાતું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો તયો ધમ્મે પજહિંસુ, તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ. કતમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ? કામવિતક્કં, બ્યાપાદવિતક્કં, વિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ. કતમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ? નેક્ખમ્મવિતક્કં, અબ્યાપાદવિતક્કં, અવિહિંસાવિતક્કં – ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસુ’. યસ્સં, ભિક્ખવે, દિસાયં ભિક્ખૂ સમગ્ગા સમ્મોદમાના અવિવદમાના ખીરોદકીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સન્તા વિહરન્તિ, ગન્તુમ્પિ મે એસા, ભિક્ખવે, દિસા ફાસુ હોતિ, પગેવ મનસિ કાતું! નિટ્ઠમેત્થ ગચ્છામિ – ‘અદ્ધા તે આયસ્મન્તો ઇમે તયો ધમ્મે પજહિંસુ, ઇમે તયો ધમ્મે બહુલમકંસૂ’’’તિ. દુતિયં.

૩. ગોતમકચેતિયસુત્તં

૧૨૬. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ ગોતમકે ચેતિયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અભિઞ્ઞાયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનભિઞ્ઞાય. સનિદાનાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અનિદાનં. સપ્પાટિહારિયાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમિ, નો અપ્પાટિહારિયં. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞાય ધમ્મં દેસયતો નો અનભિઞ્ઞાય, સનિદાનં ધમ્મં દેસયતો નો અનિદાનં, સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસયતો નો અપ્પાટિહારિયં, કરણીયો ઓવાદો, કરણીયા અનુસાસની. અલઞ્ચ પન વો, ભિક્ખવે, તુટ્ઠિયા, અલં અત્તમનતાય, અલં સોમનસ્સાય – ‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવા. અત્તમના તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન વેય્યાકરણસ્મિં ભઞ્ઞમાને સહસ્સી લોકધાતુ અકમ્પિત્થાતિ. તતિયં.

૪. ભરણ્ડુકાલામસુત્તં

૧૨૭. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો યેન કપિલવત્થુ તદવસરિ. અસ્સોસિ ખો મહાનામો સક્કો – ‘‘ભગવા કિર કપિલવત્થું અનુપ્પત્તો’’તિ. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો મહાનામં સક્કં ભગવા એતદવોચ –

‘‘ગચ્છ, મહાનામ, કપિલવત્થુસ્મિં, તથારૂપં આવસથં જાન યત્થજ્જ મયં એકરત્તિં વિહરેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો મહાનામો સક્કો ભગવતો પટિસ્સુત્વા કપિલવત્થું પવિસિત્વા કેવલકપ્પં કપિલવત્થું અન્વાહિણ્ડન્તો [આહિણ્ડન્તો (સ્યા. કં.)] નાદ્દસ કપિલવત્થુસ્મિં તથારૂપં આવસથં યત્થજ્જ ભગવા એકરત્તિં વિહરેય્ય.

અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘નત્થિ, ભન્તે, કપિલવત્થુસ્મિં તથારૂપો આવસથો યત્થજ્જ ભગવા એકરત્તિં વિહરેય્ય. અયં, ભન્તે, ભરણ્ડુ કાલામો ભગવતો પુરાણસબ્રહ્મચારી. તસ્સજ્જ ભગવા અસ્સમે એકરત્તિં વિહરતૂ’’તિ. ‘‘ગચ્છ, મહાનામ, સન્થરં પઞ્ઞપેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો મહાનામો સક્કો ભગવતો પટિસ્સુત્વા યેન ભરણ્ડુસ્સ કાલામસ્સ અસ્સમો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સન્થરં પઞ્ઞાપેત્વા ઉદકં ઠપેત્વા પાદાનં ધોવનાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સન્થતો, ભન્તે, સન્થારો, ઉદકં ઠપિતં પાદાનં ધોવનાય. યસ્સદાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો ભગવા યેન ભરણ્ડુસ્સ કાલામસ્સ અસ્સમો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ. અથ ખો મહાનામસ્સ સક્કસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો અજ્જ ભગવન્તં પયિરુપાસિતું. કિલન્તો ભગવા. સ્વે દાનાહં ભગવન્તં પયિરુપાસિસ્સામી’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો મહાનામો સક્કો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મહાનામં સક્કં ભગવા એતદવોચ – ‘‘તયો ખોમે, મહાનામ, સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? ઇધ, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ; ન રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ; ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇધ પન, મહાનામ, એકચ્ચો સત્થા કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ. ઇમે ખો, મહાનામ, તયો સત્થારો સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ‘ઇમેસં, મહાનામ, તિણ્ણં સત્થારાનં એકા નિટ્ઠા ઉદાહુ પુથુ નિટ્ઠા’’’તિ?

એવં વુત્તે ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. એવં વુત્તે ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભરણ્ડુ કાલામો મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘એકાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા મહાનામં સક્કં એતદવોચ – ‘‘નાનાતિ, મહાનામ, વદેહી’’તિ.

અથ ખો ભરણ્ડુ કાલામસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મહેસક્ખસ્સ વતમ્હિ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ સમ્મુખા સમણેન ગોતમેન યાવતતિયં અપસાદિતો. યંનૂનાહં કપિલવત્થુમ્હા પક્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભરણ્ડુ કાલામો કપિલવત્થુમ્હા પક્કામિ. યં કપિલવત્થુમ્હા પક્કામિ તથા પક્કન્તોવ અહોસિ ન પુન પચ્ચાગચ્છીતિ. ચતુત્થં.

૫. હત્થકસુત્તં

૧૨૮. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો હત્થકો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘ભગવતો પુરતો ઠસ્સામી’’તિ ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ [ઓસીદતિ ચેવ સંસીદતિ ચ (સી. પી.), ઓસીદતિ સંસીદતિ (સ્યા. કં.)], ન સક્કોતિ સણ્ઠાતું. સેય્યથાપિ નામ સપ્પિ વા તેલં વા વાલુકાય આસિત્તં ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ, ન સણ્ઠાતિ; એવમેવં હત્થકો દેવપુત્તો – ‘‘ભગવતો પુરતો ઠસ્સામી’’તિ ઓસીદતિમેવ સંસીદતિમેવ, ન સક્કોતિ સણ્ઠાતું.

અથ ખો ભગવા હત્થકં દેવપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઓળારિકં, હત્થક, અત્તભાવં અભિનિમ્મિનાહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ, ખો હત્થકો દેવપુત્તો ભગવતો પટિસ્સુત્વા ઓળારિકં અત્તભાવં અભિનિમ્મિનિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતં ખો હત્થકં દેવપુત્તં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યે તે, હત્થક, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ પવત્તિનો અહેસું, અપિ નુ તે તે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો’’તિ? ‘‘યે ચ મે, ભન્તે, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ પવત્તિનો અહેસું, તે ચ મે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો; યે ચ મે, ભન્તે, ધમ્મા પુબ્બે મનુસ્સભૂતસ્સ નપ્પવત્તિનો અહેસું, તે ચ મે ધમ્મા એતરહિ પવત્તિનો. સેય્યથાપિ, ભન્તે, ભગવા એતરહિ આકિણ્ણો વિહરતિ ભિક્ખૂહિ ભિક્ખુનીહિ ઉપાસકેહિ ઉપાસિકાહિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, આકિણ્ણો વિહરામિ દેવપુત્તેહિ. દૂરતોપિ, ભન્તે, દેવપુત્તા આગચ્છન્તિ હત્થકસ્સ દેવપુત્તસ્સ સન્તિકે ‘ધમ્મં સોસ્સામા’તિ. તિણ્ણાહં, ભન્તે, ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો. કતમેસં તિણ્ણં? ભગવતો અહં, ભન્તે, દસ્સનસ્સ અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો; સદ્ધમ્મસવનસ્સાહં, ભન્તે, અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો; સઙ્ઘસ્સાહં, ભન્તે, ઉપટ્ઠાનસ્સ અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો. ઇમેસં ખો અહં, ભન્તે, તિણ્ણં ધમ્માનં અતિત્તો અપ્પટિવાનો કાલઙ્કતો’’તિ.

‘‘નાહં ભગવતો દસ્સનસ્સ, તિત્તિમજ્ઝગા [તિત્તિ તિત્તિસમ્ભવં (ક.)] કુદાચનં;

સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાનસ્સ, સદ્ધમ્મસવનસ્સ ચ.

‘‘અધિસીલં સિક્ખમાનો, સદ્ધમ્મસવને રતો;

તિણ્ણં ધમ્માનં અતિત્તો, હત્થકો અવિહં ગતો’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. કટુવિયસુત્તં

૧૨૯. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય બારાણસિં પિણ્ડાય પાવિસિ. અદ્દસા ખો ભગવા ગોયોગપિલક્ખસ્મિં [ગોયોગમિલક્ખસ્મિં (સ્યા. કં. ક.)] પિણ્ડાય ચરમાનો [ચરમાનં (ક.)] અઞ્ઞતરં ભિક્ખું રિત્તસ્સાદં બાહિરસ્સાદં મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં પાકતિન્દ્રિયં. દિસ્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ –

‘‘મા ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અત્તાનં કટુવિયમકાસિ. તં વત ભિક્ખુ કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન [આમગન્ધે (સી. સ્યા. કં. પી.)] અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ [નાનુબન્ધિસ્સન્તિ (ક.)], નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો સંવેગમાપાદિ. અથ ખો ભગવા બારાણસિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય બારાણસિં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસં ખો અહં, ભિક્ખવે, ગોયોગપિલક્ખસ્મિં પિણ્ડાય ચરમાનો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું રિત્તસ્સાદં બાહિરસ્સાદં મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં પાકતિન્દ્રિયં. દિસ્વા તં ભિક્ખું એતદવોચં –

‘‘‘મા ખો ત્વં, ભિક્ખુ, અત્તાનં કટુવિયમકાસિ. તં વત ભિક્ખુ કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, સો ભિક્ખુ મયા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિતો સંવેગમાપાદી’’તિ. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, કટુવિયં? કો આમગન્ધો? કા મક્ખિકા’’તિ?

‘‘અભિજ્ઝા ખો, ભિક્ખુ, કટુવિયં; બ્યાપાદો આમગન્ધો; પાપકા અકુસલા વિતક્કા મક્ખિકા. તં વત, ભિક્ખુ, કટુવિયકતં અત્તાનં આમગન્ધેન અવસ્સુતં મક્ખિકા નાનુપતિસ્સન્તિ નાન્વાસ્સવિસ્સન્તીતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

‘‘અગુત્તં ચક્ખુસોતસ્મિં, ઇન્દ્રિયેસુ અસંવુતં;

મક્ખિકાનુપતિસ્સન્તિ, સઙ્કપ્પા રાગનિસ્સિતા.

‘‘કટુવિયકતો ભિક્ખુ, આમગન્ધે અવસ્સુતો;

આરકા હોતિ નિબ્બાના, વિઘાતસ્સેવ ભાગવા.

‘‘ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, અલદ્ધા સમથમત્તનો [સમમત્તનો (સી. સ્યા. કં.), સમ્મમત્તનો (પી.)];

પરેતિ [ચરેતિ (સ્યા. ક.)] બાલો દુમ્મેધો, મક્ખિકાહિ પુરક્ખતો.

‘‘યે ચ સીલેન સમ્પન્ના, પઞ્ઞાયૂપસમેરતા;

ઉપસન્તા સુખં સેન્તિ, નાસયિત્વાન મક્ખિકા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમઅનુરુદ્ધસુત્તં

૧૩૦. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન યેભુય્યેન પસ્સામિ માતુગામં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જમાનં. કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ?

‘‘તીહિ ખો, અનુરુદ્ધ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, અનુરુદ્ધ, માતુગામો પુબ્બણ્હસમયં મચ્છેરમલપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ઇસ્સાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ, સાયન્હસમયં કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ. ઇમેહિ ખો, અનુરુદ્ધ, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઅનુરુદ્ધસુત્તં

૧૩૧. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, આવુસો સારિપુત્ત, દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકં ઓલોકેમિ. આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા [અપમ્મુટ્ઠા (સી.), અપમુટ્ઠા (સ્યા. કં.)], પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગં. અથ ચ પન મે નાનુપાદાય [ન અનુપાદાય (સી. સ્યા. કં. પી.)] આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’’તિ.

‘‘યં ખો તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘અહં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સહસ્સં લોકં વોલોકેમી’તિ, ઇદં તે માનસ્મિં. યમ્પિ તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’ન્તિ, ઇદં તે ઉદ્ધચ્ચસ્મિં. યમ્પિ તે, આવુસો અનુરુદ્ધ, એવં હોતિ – ‘અથ ચ પન મે નાનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતી’તિ, ઇદં તે કુક્કુચ્ચસ્મિં. સાધુ વતાયસ્મા અનુરુદ્ધો ઇમે તયો ધમ્મે પહાય, ઇમે તયો ધમ્મે અમનસિકરિત્વા અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતૂ’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો અપરેન સમયેન ઇમે તયો ધમ્મે પહાય, ઇમે તયો ધમ્મે અમનસિકરિત્વા અમતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરિ [ઉપસંહાસિ (સ્યા. કં. પી.), ઉપસંહરતિ (ક.)]. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા અનુરુદ્ધો અરહતં અહોસીતિ. અટ્ઠમં.

૯. પટિચ્છન્નસુત્તં

૧૩૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્નાનિ આવહન્તિ [વહન્તિ (સી. સ્યા. કં. પી.)], નો વિવટાનિ. કતમાનિ તીણિ? માતુગામો, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્નો આવહતિ, નો વિવટો; બ્રાહ્મણાનં, ભિક્ખવે, મન્તા પટિચ્છન્ના આવહન્તિ, નો વિવટા; મિચ્છાદિટ્ઠિ, ભિક્ખવે, પટિચ્છન્ના આવહતિ, નો વિવટા. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ પટિચ્છન્નાનિ આવહન્તિ, નો વિવટાનિ.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, વિવટાનિ વિરોચન્તિ, નો પટિચ્છન્નાનિ. કતમાનિ તીણિ? ચન્દમણ્ડલં, ભિક્ખવે, વિવટં વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નં; સૂરિયમણ્ડલં, ભિક્ખવે, વિવટં વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નં; તથાગતપ્પવેદિતો ધમ્મવિનયો, ભિક્ખવે, વિવટો વિરોચતિ, નો પટિચ્છન્નો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ વિવટાનિ વિરોચન્તિ, નો પટિચ્છન્નાની’’તિ. નવમં.

૧૦. લેખસુત્તં

૧૩૩. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પાસાણે લેખા ન ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો દીઘરત્તં અનુસેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પાસાણલેખૂપમો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન દીઘરત્તં અનુસેતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પથવિયા લેખા ખિપ્પં લુજ્જતિ વાતેન વા ઉદકેન વા, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અભિણ્હં કુજ્ઝતિ. સો ચ ખ્વસ્સ કોધો ન દીઘરત્તં અનુસેતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પથવિલેખૂપમો પુગ્ગલો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સન્ધિયતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)] સંસન્દતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)] સમ્મોદતિમેવ [… યેવ (સ્યા. કં.) … ચેવ (પી.)]. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉદકે લેખા ખિપ્પંયેવ પટિવિગચ્છતિ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો આગાળ્હેનપિ વુચ્ચમાનો ફરુસેનપિ વુચ્ચમાનો અમનાપેનપિ વુચ્ચમાનો સન્ધિયતિમેવ સંસન્દતિમેવ સમ્મોદતિમેવ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ઉદકલેખૂપમો પુગ્ગલો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ [પુ. પ. ૧૧૫]. દસમં.

કુસિનારવગ્ગો તેરસમો.