(૧૧) ૧. સમ્બોધવગ્ગો

૧. પુબ્બેવસમ્બોધસુત્તં

૧૦૪. ‘‘પુબ્બેવ મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો એતદહોસિ – ‘કો નુ ખો લોકે અસ્સાદો, કો આદીનવો, કિં નિસ્સરણ’ન્તિ? તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યં ખો લોકં [લોકે (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં લોકે અસ્સાદો. યં લોકો [લોકે (પી. ક.)] અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો, અયં લોકે આદીનવો. યો લોકે છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનં, ઇદં લોકે નિસ્સરણ’ન્તિ [લોકનિસ્સરણં (અટ્ઠ.) ‘‘લોકે નિસ્સરણ’’ન્તિ પદેન સંસન્દિતબ્બં]. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, એવં લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ [અભિસમ્બુદ્ધો (સી. સ્યા. કં. ક.)] પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં [ખો અહં (સી. પી.), ખોહં (સ્યા. કં. ક.)], ભિક્ખવે, એવં લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ [ચેતોવિમુત્તિ (સી. પી. ક.)], અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમઅસ્સાદસુત્તં

૧૦૫. ‘‘લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, અસ્સાદપરિયેસનં અચરિં. યો લોકે અસ્સાદો તદજ્ઝગમં. યાવતકો લોકે અસ્સાદો, પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, આદીનવપરિયેસનં અચરિં. યો લોકે આદીનવો તદજ્ઝગમં. યાવતકો લોકે આદીનવો, પઞ્ઞાય મે સો સુદિટ્ઠો. લોકસ્સાહં, ભિક્ખવે, નિસ્સરણપરિયેસનં અચરિં. યં લોકે નિસ્સરણં તદજ્ઝગમં. યાવતકં લોકે નિસ્સરણં, પઞ્ઞાય મે તં સુદિટ્ઠં. યાવકીવઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં, નેવ તાવાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. યતો ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિં, અથાહં, ભિક્ખવે, સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય ‘અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’તિ પચ્ચઞ્ઞાસિં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ – ‘અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ. દુતિયં.

૩. દુતિયઅસ્સાદસુત્તં

૧૦૬. ‘‘નો ચેદં [નો ચેતં (સ્યા. કં. પી. ક.) સં. નિ. ૩.૨૮ પસ્સિતબ્બં], ભિક્ખવે, લોકે અસ્સાદો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકે સારજ્જેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે અસ્સાદો, તસ્મા સત્તા લોકે સારજ્જન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, લોકે આદીનવો અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકે નિબ્બિન્દેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે આદીનવો, તસ્મા સત્તા લોકે નિબ્બિન્દન્તિ. નો ચેદં, ભિક્ખવે, લોકે નિસ્સરણં અભવિસ્સ, નયિદં સત્તા લોકમ્હા [લોકે (ક.)] નિસ્સરેય્યું. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ લોકે નિસ્સરણં, તસ્મા સત્તા લોકમ્હા નિસ્સરન્તિ. યાવકીવઞ્ચ, ભિક્ખવે, સત્તા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસું [નાબ્ભઞ્ઞંસુ (સં. નિ. ૩.૨૮], નેવ તાવ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા [વિપ્પયુત્તા (ક.)] વિમરિયાદીકતેન [વિમરિયાદિકતેન (સી. પી. ક.)] ચેતસા વિહરિંસુ. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસું, અથ, ભિક્ખવે, સત્તા સદેવકા લોકા સમારકા સબ્રહ્મકા સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય નિસ્સટા વિસંયુત્તા વિપ્પમુત્તા વિમરિયાદીકતેન ચેતસા વિહરન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. સમણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૦૭. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં નપ્પજાનન્તિ, ન મે તે [ન તે (ક.)], ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, ન ચ પન તે આયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થં વા બ્રહ્મઞ્ઞત્થં વા દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તિ. યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા લોકસ્સ અસ્સાદઞ્ચ અસ્સાદતો આદીનવઞ્ચ આદીનવતો નિસ્સરણઞ્ચ નિસ્સરણતો યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ખો, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સમણેસુ વા સમણસમ્મતા બ્રાહ્મણેસુ વા બ્રાહ્મણસમ્મતા, તે ચ પનાયસ્મન્તો સામઞ્ઞત્થઞ્ચ બ્રહ્મઞ્ઞત્થઞ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ [વિહરિસ્સન્તિ (સી. પી.)]. ચતુત્થં.

૫. રુણ્ણસુત્તં

૧૦૮. ‘‘રુણ્ણમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં ગીતં. ઉમ્મત્તકમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં નચ્ચં. કોમારકમિદં, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે યદિદં અતિવેલં દન્તવિદંસકહસિતં [દન્તવિદંસકં હસિતં (સી. પી.)]. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સેતુઘાતો ગીતે, સેતુઘાતો નચ્ચે, અલં વો ધમ્મપ્પમોદિતાનં સતં સિતં સિતમત્તાયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અતિત્તિસુત્તં

૧૦૯. ‘‘તિણ્ણં, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. કતમેસં તિણ્ણં? સોપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. સુરામેરયપાનસ્સ, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. મેથુનધમ્મસમાપત્તિયા, ભિક્ખવે, પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તિ. ઇમેસં, ભિક્ખવે, તિણ્ણં પટિસેવનાય નત્થિ તિત્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અરક્ખિતસુત્તં

૧૧૦. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ. તસ્સ અરક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ. તસ્સ પૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ પૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ પૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે દુચ્છન્ને કૂટમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અરક્ખિતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અરક્ખિતા હોતિ; કૂટમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અવસ્સુતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અવસ્સુતા હોતિ; કૂટમ્પિ પૂતિકં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ પૂતિકા હોન્તિ, ભિત્તિપિ પૂતિકા હોતિ.

‘‘એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે અરક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અરક્ખિતં હોતિ. તસ્સ અરક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ અરક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ પૂતિકં હોતિ. તસ્સ પૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ પૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ પૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, રક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ. તસ્સ રક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અનવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ. તસ્સ અપૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ અપૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ અપૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે સુચ્છન્ને કૂટમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ રક્ખિતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ રક્ખિતા હોતિ; કૂટમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અનવસ્સુતા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અનવસ્સુતા હોતિ; કૂટમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અપૂતિકા હોન્તિ, ભિત્તિપિ અપૂતિકા હોતિ.

એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે રક્ખિતે કાયકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ રક્ખિતં હોતિ. તસ્સ રક્ખિતકાયકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતવચીકમ્મન્તસ્સ રક્ખિતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અનવસ્સુતં હોતિ. તસ્સ અનવસ્સુતકાયકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતવચીકમ્મન્તસ્સ અનવસ્સુતમનોકમ્મન્તસ્સ કાયકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અપૂતિકં હોતિ. તસ્સ અપૂતિકાયકમ્મન્તસ્સ અપૂતિવચીકમ્મન્તસ્સ અપૂતિમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા’’તિ. સત્તમં.

૮. બ્યાપન્નસુત્તં

૧૧૧. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ – ‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, બ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ બ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે દુચ્છન્ને કૂટમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ બ્યાપન્ના હોન્તિ, ભિત્તિપિ બ્યાપન્ના હોતિ; એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે બ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ બ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ બ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ બ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા.

‘‘ચિત્તે, ગહપતિ, અબ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ અબ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ અબ્યાપન્નવચીકમ્મન્તસ્સ અબ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, કૂટાગારે સુચ્છન્ને કૂટમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, ગોપાનસિયોપિ અબ્યાપન્ના હોન્તિ, ભિત્તિપિ અબ્યાપન્ના હોતિ; એવમેવં ખો, ગહપતિ, ચિત્તે અબ્યાપન્ને કાયકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, વચીકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ, મનોકમ્મમ્પિ અબ્યાપન્નં હોતિ. તસ્સ અબ્યાપન્નકાયકમ્મન્તસ્સ…પે… અબ્યાપન્નમનોકમ્મન્તસ્સ ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલઙ્કિરિયા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમનિદાનસુત્તં

૧૧૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. યં, ભિક્ખવે, લોભપકતં કમ્મં લોભજં લોભનિદાનં લોભસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, દોસપકતં કમ્મં દોસજં દોસનિદાનં દોસસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, મોહપકતં કમ્મં મોહજં મોહનિદાનં મોહસમુદયં, તં કમ્મં અકુસલં તં કમ્મં સાવજ્જં તં કમ્મં દુક્ખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અદોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અમોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. યં, ભિક્ખવે, અલોભપકતં કમ્મં અલોભજં અલોભનિદાનં અલોભસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, અદોસપકતં કમ્મં અદોસજં અદોસનિદાનં અદોસસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. યં, ભિક્ખવે, અમોહપકતં કમ્મં અમોહજં અમોહનિદાનં અમોહસમુદયં, તં કમ્મં કુસલં તં કમ્મં અનવજ્જં તં કમ્મં સુખવિપાકં, તં કમ્મં કમ્મનિરોધાય સંવત્તતિ, ન તં કમ્મં કમ્મસમુદયાય સંવત્તતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયનિદાનસુત્તં

૧૧૩. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ; અનાગતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ; પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? અનાગતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ? પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ. તસ્સ પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ ચેતસા અનુવિતક્કયતો અનુવિચારયતો છન્દો જાયતિ. છન્દજાતો તેહિ ધમ્મેહિ સંયુત્તો હોતિ. એતમહં, ભિક્ખવે, સંયોજનં વદામિ યો ચેતસો સારાગો. એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો જાયતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અતીતે, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ; અનાગતે ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ; પચ્ચુપ્પન્ને, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? અતીતાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ. આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ. તદભિનિવત્તેત્વા [તદભિનિવજ્જેતિ, તદભિનિવજ્જેત્વા (સી. સ્યા. કં.)] ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા [અભિવિરાજેત્વા (સી. સ્યા. કં. પી.)] પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ [અભિનિવિજ્ઝ (ક.)] પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અતીતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? અનાગતાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ. આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ. તદભિનિવત્તેત્વા ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, અનાગતે છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ? પચ્ચુપ્પન્નાનં, ભિક્ખવે, છન્દરાગટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનં આયતિં વિપાકં પજાનાતિ, આયતિં વિપાકં વિદિત્વા તદભિનિવત્તેતિ, તદભિનિવત્તેત્વા ચેતસા અભિનિવિજ્ઝિત્વા પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગટ્ઠાનિયે ધમ્મે આરબ્ભ છન્દો ન જાયતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ. દસમં.

સમ્બોધવગ્ગો પઠમો.