૧૦. સઙ્ગારવસુત્તં

૬૧. અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયમસ્સુ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ. યઞ્ઞં યજામપિ યજાપેમપિ. તત્ર, ભો ગોતમ, યો ચેવ યજતિ [યો ચેવ યઞ્ઞં યજતિ (સ્યા. કં.)] યો ચ યજાપેતિ સબ્બે તે અનેકસારીરિકં પુઞ્ઞપ્પટિપદં પટિપન્ના હોન્તિ, યદિદં યઞ્ઞાધિકરણં. યો પનાયં, ભો ગોતમ, યસ્સ વા તસ્સ વા કુલા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો એકમત્તાનં દમેતિ, એકમત્તાનં સમેતિ, એકમત્તાનં પરિનિબ્બાપેતિ, એવમસ્સાયં એકસારીરિકં પુઞ્ઞપ્પટિપદં પટિપન્નો હોતિ, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ.

‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો એવમાહ – ‘એથાયં મગ્ગો અયં પટિપદા યથાપટિપન્નો અહં અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેમિ; એથ [એતં (ક.)], તુમ્હેપિ તથા પટિપજ્જથ, યથાપટિપન્ના તુમ્હેપિ અનુત્તરં બ્રહ્મચરિયોગધં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથા’તિ. ઇતિ અયઞ્ચેવ [સયં ચેવ (ક.)] સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, પરે ચ તથત્થાય પટિપજ્જન્તિ, તાનિ ખો પન હોન્તિ અનેકાનિપિ સતાનિ અનેકાનિપિ સહસ્સાનિ અનેકાનિપિ સતસહસ્સાનિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, ઇચ્ચાયં એવં સન્તે એકસારીરિકા વા પુઞ્ઞપ્પટિપદા હોતિ અનેકસારીરિકા વા, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ? ‘‘ઇચ્ચાયમ્પિ [ઇચ્ચાયન્તે (ક.)], ભો ગોતમ, એવં સન્તે અનેકસારીરિકા પુઞ્ઞપ્પટિપદા હોતિ, યદિદં પબ્બજ્જાધિકરણ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’તિ? એવં વુત્તે સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, એવં પુચ્છામિ – ‘કે વા તે પુજ્જા કે વા તે પાસંસા’તિ? એવં ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, પુચ્છામિ – ‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘ન ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, એવં પુચ્છામિ – ‘કે વા તે પુજ્જા કે વા તે પાસંસા’તિ? એવં ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, પુચ્છામિ – ‘ઇમાસં તે, બ્રાહ્મણ, દ્વિન્નં પટિપદાનં કતમા પટિપદા ખમતિ અપ્પત્થતરા ચ અપ્પસમારમ્ભતરા ચ મહપ્ફલતરા ચ મહાનિસંસતરા ચા’’’તિ? તતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ ભવં ગોતમો ભવં ચાનન્દો. એતે મે પુજ્જા, એતે મે પાસંસા’’તિ.

અથ ખો ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘યાવ તતિયમ્પિ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો આનન્દેન સહધમ્મિકં પઞ્હં પુટ્ઠો સંસાદેતિ [મ. નિ. ૧.૩૩૭] નો વિસ્સજ્જેતિ. યંનૂનાહં પરિમોચેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સઙ્ગારવં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘કા ન્વજ્જ, બ્રાહ્મણ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં [રાજપરિસાયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદી’’તિ? ‘‘અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘પુબ્બે સુદં અપ્પતરા ચેવ ભિક્ખૂ અહેસું બહુતરા ચ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસું; એતરહિ પન બહુતરા ચેવ ભિક્ખૂ અપ્પતરા ચ ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેન્તી’તિ. અયં ખ્વજ્જ, ભો ગોતમ, રાજન્તેપુરે રાજપુરિસાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અન્તરાકથા ઉદપાદી’’તિ.

[પટિ. મ. ૩.૩૦; દી. નિ. ૧.૪૮૩] ‘‘તીણિ ખો ઇમાનિ, બ્રાહ્મણ, પાટિહારિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇદ્ધિપાટિહારિયં, આદેસનાપાટિહારિયં, અનુસાસનીપાટિહારિયં. કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, ઇદ્ધિપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – ‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસતિ [પરામસતિ (દી. નિ. ૧.૪૮૪; પટિ. મ. ૧.૧૦૨] પરિમજ્જતિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ’. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, ઇદ્ધિપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, આદેસનાપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

‘‘ઇધ પન, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, નપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, આદેસનાપાટિહારિયં.

‘‘કતમઞ્ચ, બ્રાહ્મણ, અનુસાસનીપાટિહારિયં? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો એવમનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’તિ. ઇદં વુચ્ચતિ, બ્રાહ્મણ, અનુસાસનીપાટિહારિયં. ઇમાનિ ખો, બ્રાહ્મણ, તીણિ પાટિહારિયાનિ. ઇમેસં તે, બ્રાહ્મણ, તિણ્ણં પાટિહારિયાનં કતમં પાટિહારિયં ખમતિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ?

‘‘તત્ર, ભો ગોતમ, યદિદં [યમિદં (સ્યા. કં. પી.)] પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રાહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ, ઇદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં યોવ [યો ચ (સ્યા. કં. પી. ક.)] નં કરોતિ સોવ [સોચ ચ (સ્યા. કં પી. ક.)] નં પટિસંવેદેતિ, યોવ [યો ચ (સ્યા. કં. પી. ક.)] નં કરોતિ તસ્સેવ [તસ્સમેવ (સી. ક.), તસ્સ ચેવ (સ્યા. કં. પી.)] તં હોતિ. ઇદં મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતિ.

‘‘યમ્પિદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો નિમિત્તેન આદિસતિ – ‘એવમ્પિ તે મનો, ઇત્થમ્પિ તે મનો, ઇતિપિ તે ચિત્ત’ન્તિ, સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇધ પન, ભો ગોતમ, એકચ્ચો ન હેવ ખો નિમિત્તેન આદિસતિ, અપિ ચ ખો મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ…પે… નપિ મનુસ્સાનં વા અમનુસ્સાનં વા દેવતાનં વા સદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ…પે… નપિ વિતક્કયતો વિચારયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દં સુત્વા આદિસતિ, અપિ ચ ખો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમ્હં નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ, સો બહું ચેપિ આદિસતિ તથેવ તં હોતિ, નો અઞ્ઞથા. ઇદમ્પિ, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં યોવ નં કરોતિ સોવ નં પટિસંવેદેતિ, યોવ નં કરોતિ તસ્સેવ તં હોતિ. ઇદમ્પિ મે, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં માયાસહધમ્મરૂપં વિય ખાયતિ.

‘‘યઞ્ચ ખો ઇદં, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ઇધેકચ્ચો એવં અનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’તિ. ઇદમેવ, ભો ગોતમ, પાટિહારિયં ખમતિ ઇમેસં તિણ્ણં પાટિહારિયાનં અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવસુભાસિતમિદં ભોતા ગોતમેન ઇમેહિ ચ મયં તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતં ભવન્તં ગોતમં ધારેમ. ભવઞ્હિ ગોતમો અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ, ભવઞ્હિ ગોતમો અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. ભવઞ્હિ ગોતમો એવમનુસાસતિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’’તિ.

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતા; અપિ ચ ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોમિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેમિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, અવિતક્કં અવિચારં સમાધિં સમાપન્નસ્સ ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ – ‘યથા ઇમસ્સ ભોતો મનોસઙ્ખારા પણિહિતા, ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અમું નામ વિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’તિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, એવમનુસાસામિ – ‘એવં વિતક્કેથ, મા એવં વિતક્કયિત્થ; એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થ; ઇદં પજહથ, ઇદં ઉપસમ્પજ્જ વિહરથા’’’તિ.

‘‘અત્થિ પન, ભો ગોતમ, અઞ્ઞો એકભિક્ખુપિ યો ઇમેહિ તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતો, અઞ્ઞત્ર ભોતા ગોતમેના’’તિ? ‘‘ન ખો, બ્રાહ્મણ, એકંયેવ સતં ન દ્વે સતાનિ ન તીણિ સતાનિ ન ચત્તારિ સતાનિ ન પઞ્ચ સતાનિ, અથ ખો ભિય્યોવ, યે [તે (ક.) પસ્સ મ. નિ. ૨.૧૯૫] ભિક્ખૂ ઇમેહિ તીહિ પાટિહારિયેહિ સમન્નાગતા’’તિ. ‘‘કહં પન, ભો ગોતમ, એતરહિ તે ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ? ‘‘ઇમસ્મિંયેવ ખો, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખુસઙ્ઘે’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ! સેય્યથાપિ ભો ગોતમ, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’તિ, એવમેવં ભોતા ગોતમેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઠમો.