૪. દેવદૂતવગ્ગો

૧.સબ્રહ્મકસુત્તં

૩૧. ‘‘સબ્રહ્મકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સપુબ્બાચરિયકાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. સાહુનેય્યાનિ, ભિક્ખવે, તાનિ કુલાનિ યેસં પુત્તાનં માતાપિતરો અજ્ઝાગારે પૂજિતા હોન્તિ. ‘બ્રહ્મા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. ‘પુબ્બાચરિયા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. ‘આહુનેય્યા’તિ, ભિક્ખવે, માતાપિતૂનં એતં અધિવચનં. તં કિસ્સ હેતુ? બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો પુત્તાનં, આપાદકા પોસકા, ઇમસ્સ લોકસ્સ દસ્સેતારોતિ.

‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો, પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે;

આહુનેય્યા ચ પુત્તાનં, પજાય અનુકમ્પકા.

‘‘તસ્મા હિ ને નમસ્સેય્ય, સક્કરેય્ય ચ પણ્ડિતો;

અન્નેન અથ પાનેન, વત્થેન સયનેન ચ;

ઉચ્છાદનેન ન્હાપનેન [નહાપનેન (સી.)], પાદાનં ધોવનેન ચ.

‘‘તાય નં પારિચરિયાય, માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા;

ઇધેવ [ઇધ ચેવ (સી.)] નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ [સગ્ગે ચ મોદતીતિ (સી.) ઇતિવુ. ૧૦૬ ઇતિવુત્તકે]. પઠમં;

૨. આનન્દસુત્તં

૩૨. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ; યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ? ‘‘સિયા, આનન્દ, ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ; યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ; યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ?

‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખુનો એવં હોતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. એવં ખો, આનન્દ, સિયા ભિક્ખુનો તથારૂપો સમાધિપટિલાભો યથા ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા નાસ્સુ; યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યા’’તિ.

‘‘ઇદઞ્ચ પન મેતં, આનન્દ, સન્ધાય ભાસિતં પારાયને પુણ્ણકપઞ્હે –

‘‘સઙ્ખાય લોકસ્મિં પરોપરાનિ [પરોવરાનિ (સી. પી.) સુ. નિ. ૧૦૫૪; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છા ૭૩],

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

સન્તો વિધૂમો અનીઘો [અનિઘો (સી. સ્યા. કં. પી.), અનઘો (?)] નિરાસો,

અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ. દુતિયં;

૩. સારિપુત્તસુત્તં

૩૩. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘સંખિત્તેનપિ ખો અહં, સારિપુત્ત, ધમ્મં દેસેય્યં; વિત્થારેનપિ ખો અહં, સારિપુત્ત, ધમ્મં દેસેય્યં; સંખિત્તવિત્થારેનપિ ખો અહં, સારિપુત્ત, ધમ્મં દેસેય્યં; અઞ્ઞાતારો ચ દુલ્લભા’’તિ. ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો, એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા સંખિત્તેનપિ ધમ્મં દેસેય્ય, વિત્થારેનપિ ધમ્મં દેસેય્ય, સંખિત્તવિત્થારેનપિ ધમ્મં દેસેય્ય. ભવિસ્સન્તિ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, સારિપુત્ત, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન ભવિસ્સન્તિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન ભવિસ્સન્તિ, યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ ખો, સારિપુત્ત, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ચ ખો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુનો ઇમસ્મિઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકે કાયે અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ, બહિદ્ધા ચ સબ્બનિમિત્તેસુ અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ, યઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતો અહઙ્કારમમઙ્કારમાનાનુસયા ન હોન્તિ તઞ્ચ ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; અયં વુચ્ચતિ, સારિપુત્ત – ‘ભિક્ખુ અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (સ્યા. કં. ક.)] તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી. પી.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સ’. ઇદઞ્ચ પન મેતં, સારિપુત્ત, સન્ધાય ભાસિતં પારાયને [પારાયણે (સી.)] ઉદયપઞ્હે –

‘‘પહાનં કામસઞ્ઞાનં, દોમનસ્સાન ચૂભયં;

થિનસ્સ ચ પનૂદનં, કુક્કુચ્ચાનં નિવારણં.

‘‘ઉપેક્ખાસતિસંસુદ્ધં, ધમ્મતક્કપુરેજવં;

અઞ્ઞાવિમોક્ખં પબ્રૂમિ, અવિજ્જાય પભેદન’’ન્તિ [સુ. નિ. ૧૧૧૨; ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છા ૧૩૧]. તતિયં;

૪. નિદાનસુત્તં

૩૪. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘યં, ભિક્ખવે, લોભપકતં કમ્મં લોભજં લોભનિદાનં લોભસમુદયં, યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. યત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ તત્થ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિસંવેદેતિ, દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જ વા [ઉપપજ્જે વા (સી. સ્યા. કં.) ઉપપજ્જિત્વાતિ મ. નિ. ૩.૩૦૩ પાળિયા સંવણ્ણના] અપરે વા [અપરાપરે વા (ક.)] પરિયાયે.

‘‘યં, ભિક્ખવે, દોસપકતં કમ્મં દોસજં દોસનિદાનં દોસસમુદયં, યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. યત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ તત્થ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિસંવેદેતિ, દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘યં, ભિક્ખવે, મોહપકતં કમ્મં મોહજં મોહનિદાનં મોહસમુદયં, યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. યત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ તત્થ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિસંવેદેતિ, દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બીજાનિ અખણ્ડાનિ અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ સારાદાનિ સુખસયિતાનિ સુખેત્તે સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા નિક્ખિત્તાનિ. દેવો ચ સમ્માધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવસ્સુ તાનિ, ભિક્ખવે, બીજાનિ વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જેય્યું. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, યં લોભપકતં કમ્મં લોભજં લોભનિદાનં લોભસમુદયં, યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. યત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ તત્થ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિસંવેદેતિ, દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે.

‘‘યં દોસપકતં કમ્મં…પે… યં મોહપકતં કમ્મં મોહજં મોહનિદાનં મોહસમુદયં, યત્થસ્સ અત્તભાવો નિબ્બત્તતિ તત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ. યત્થ તં કમ્મં વિપચ્ચતિ તત્થ તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિસંવેદેતિ, દિટ્ઠે વા ધમ્મે ઉપપજ્જ વા અપરે વા પરિયાયે. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અદોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અમોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘યં, ભિક્ખવે, અલોભપકતં કમ્મં અલોભજં અલોભનિદાનં અલોભસમુદયં, લોભે વિગતે એવં તં કમ્મં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં.

‘‘યં, ભિક્ખવે, અદોસપકતં કમ્મં અદોસજં અદોસનિદાનં અદોસસમુદયં, દોસે વિગતે એવં તં કમ્મં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં.

‘‘યં, ભિક્ખવે, અમોહપકતં કમ્મં અમોહજં અમોહનિદાનં અમોહસમુદયં, મોહે વિગતે એવં તં કમ્મં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, બીજાનિ અખણ્ડાનિ અપૂતીનિ અવાતાતપહતાનિ સારાદાનિ સુખસયિતાનિ. તાનિ પુરિસો અગ્ગિના ડહેય્ય. અગ્ગિના ડહિત્વા મસિં કરેય્ય. મસિં કરિત્વા મહાવાતે વા ઓફુણેય્ય [ઓપુનેય્ય (સી. પી.)] નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવસ્સુ તાનિ, ભિક્ખવે, બીજાનિ ઉચ્છિન્નમૂલાનિ તાલાવત્થુકતાનિ અનભાવઙ્કતાનિ [અનભાવકતાનિ (સી. પી.)] આયતિં અનુપ્પાદધમ્માનિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, યં અલોભપકતં કમ્મં અલોભજં અલોભનિદાનં અલોભસમુદયં, લોભે વિગતે એવં તં કમ્મં પહીનં હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલં તાલાવત્થુકતં અનભાવઙ્કતં આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં.

‘‘યં અદોસપકતં કમ્મં…પે… યં અમોહપકતં કમ્મં અમોહજં અમોહનિદાનં અમોહસમુદયં, મોહે વિગતે એવં તં કમ્મં પહીનં હોતિ…પે… આયતિં અનુપ્પાદધમ્મં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ.

‘‘લોભજં દોસજઞ્ચેવ [દોસજં કમ્મં (ક.)], મોહજઞ્ચાપવિદ્દસુ;

યં તેન પકતં કમ્મં, અપ્પં વા યદિ વા બહું;

ઇધેવ તં વેદનિયં, વત્થુ અઞ્ઞં ન વિજ્જતિ.

‘‘તસ્મા લોભઞ્ચ દોસઞ્ચ, મોહજઞ્ચાપિ વિદ્દસુ;

વિજ્જં ઉપ્પાદયં ભિક્ખુ, સબ્બા દુગ્ગતિયો જહે’’તિ. ચતુત્થં;

૫. હત્થકસુત્તં

૩૫. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા આળવિયં વિહરતિ ગોમગ્ગે સિંસપાવને પણ્ણસન્થરે. અથ ખો હત્થકો આળવકો જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અનુવિચરમાનો અદ્દસ ભગવન્તં ગોમગ્ગે સિંસપાવને પણ્ણસન્થરે નિસિન્નં. દિસ્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો હત્થકો આળવકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, ભગવા સુખમસયિત્થા’’તિ? ‘‘એવં, કુમાર, સુખમસયિત્થં. યે ચ પન લોકે સુખં સેન્તિ, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ.

‘‘સીતા, ભન્તે, હેમન્તિકા રત્તિ, અન્તરટ્ઠકો હિમપાતસમયો, ખરા ગોકણ્ટકહતા ભૂમિ, તનુકો પણ્ણસન્થરો, વિરળાનિ રુક્ખસ્સ પત્તાનિ, સીતાનિ કાસાયાનિ વત્થાનિ, સીતો ચ વેરમ્ભો વાતો વાયતિ. અથ ચ પન ભગવા એવમાહ – ‘એવં, કુમાર, સુખમસયિત્થં. યે ચ પન લોકે સુખં સેન્તિ, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’’તિ.

‘‘તેન હિ, કુમાર, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, કુમાર, ઇધસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા કૂટાગારં ઉલ્લિત્તાવલિત્તં નિવાતં ફુસિતગ્ગળં પિહિતવાતપાનં. તત્રસ્સ પલ્લઙ્કો ગોનકત્થતો પટિકત્થતો પટલિકત્થતો કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણો [કાદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણો (સી.)] સઉત્તરચ્છદો ઉભતો લોહિતકૂપધાનો; તેલપ્પદીપો ચેત્થ ઝાયેય્ય [જાલેય્ય (ક.)]; ચતસ્સો ચ [તસ્સેવ (ક.)] પજાપતિયો મનાપામનાપેન પચ્ચુપટ્ઠિતા અસ્સુ. તં કિં મઞ્ઞસિ, કુમાર, સુખં વા સો સયેય્ય નો વા? કથં વા તે એત્થ હોતી’’તિ? ‘‘સુખં સો, ભન્તે, સયેય્ય. યે ચ પન લોકે સુખં સેન્તિ, સો તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કુમાર, અપિ નુ તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા ઉપ્પજ્જેય્યું રાગજા પરિળાહા કાયિકા વા ચેતસિકા વા યેહિ સો રાગજેહિ પરિળાહેહિ પરિડય્હમાનો દુક્ખં સયેય્યા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ.

‘‘યેહિ ખો સો, કુમાર, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા રાગજેહિ પરિળાહેહિ પરિડય્હમાનો દુક્ખં સયેય્ય, સો રાગો તથાગતસ્સ પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. તસ્માહં સુખમસયિત્થં.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, કુમાર, અપિ નુ તસ્સ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા ઉપ્પજ્જેય્યું દોસજા પરિળાહા…પે… મોહજા પરિળાહા કાયિકા વા ચેતસિકા વા યેહિ સો મોહજેહિ પરિળાહેહિ પરિડય્હમાનો દુક્ખં સયેય્યા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ.

‘‘યે હિ ખો સો, કુમાર, ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા મોહજેહિ પરિળાહેહિ પરિડય્હમાનો દુક્ખં સયેય્ય, સો મોહો તથાગતસ્સ પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવઙ્કતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. તસ્માહં સુખમસયિત્થ’’ન્તિ.

[ચૂળવ. ૩૦૫; સં. નિ. ૧.૨૪૨] ‘‘સબ્બદા વે સુખં સેતિ, બ્રાહ્મણો પરિનિબ્બુતો;

યો ન લિમ્પતિ [લિપ્પતિ (સી. સ્યા. કં. ક.)] કામેસુ, સીતિભૂતો નિરૂપધિ.

‘‘સબ્બા આસત્તિયો છેત્વા, વિનેય્ય હદયે દરં;

ઉપસન્તો સુખં સેતિ, સન્તિં પપ્પુય્ય ચેતસો’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. દેવદૂતસુત્તં

૩૬. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, દેવદૂતાનિ. કતમાનિ તીણિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા નાનાબાહાસુ ગહેત્વા યમસ્સ રઞ્ઞો દસ્સેન્તિ – ‘અયં, દેવ, પુરિસો અમત્તેય્યો અપેત્તેય્યો અસામઞ્ઞો અબ્રહ્મઞ્ઞો, ન કુલે જેટ્ઠાપચાયી. ઇમસ્સ દેવો દણ્ડં પણેતૂ’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા પઠમં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જતિ સમનુગાહતિ સમનુભાસતિ – ‘અમ્ભો, પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ પઠમં દેવદૂતં પાતુભૂત’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘નાદ્દસં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ ઇત્થિં વા પુરિસં વા આસીતિકં વા નાવુતિકં વા વસ્સસતિકં વા [પસ્સ મ. નિ. ૩.૨૬૩] જાતિયા જિણ્ણં ગોપાનસિવઙ્કં ભોગ્ગં દણ્ડપરાયણં [દણ્ડપરાયનં (સ્યા. કં. પી.)] પવેધમાનં ગચ્છન્તં આતુરં ગતયોબ્બનં ખણ્ડદન્તં પલિતકેસં વિલૂનં ખલ્લિતસિરં [ખલિતં સિરો (સી. પી.), ખલિતસિરં (સ્યા. કં.) મ. નિ. ૩.૨૬૩] વલિતં તિલકાહતગત્ત’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘અદ્દસં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો, પુરિસ, તસ્સ તે વિઞ્ઞુસ્સ સતો મહલ્લકસ્સ ન એતદહોસિ – અહમ્પિ ખોમ્હિ જરાધમ્મો જરં અનતીતો, હન્દાહં કલ્યાણં કરોમિ, કાયેન વાચાય મનસા’તિ? સો એવમાહ – ‘નાસક્ખિસ્સં, ભન્તે. પમાદસ્સં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો, પુરિસ, પમાદતાય [પમાદવતાય (સી. સ્યા. કં. પી.) મ. નિ. ૩.૨૬૨] ન કલ્યાણમકાસિ કાયેન વાચાય મનસા. તગ્ઘ ત્વં [તં (ક.)], અમ્ભો પુરિસ, તથા કરિસ્સન્તિ યથા તં [તે (ક.)] પમત્તં. તં ખો પન તે એતં [તં ખો પનેતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] પાપકમ્મં [પાપં કમ્મં (સી.)] નેવ માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં; અથ ખો તયાવેતં પાપકમ્મં કતં, ત્વઞ્ઞેવેતસ્સ વિપાકં પટિસંવેદિસ્સસી’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા પઠમં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વા સમનુગાહિત્વા સમનુભાસિત્વા, દુતિયં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જતિ સમનુગાહતિ સમનુભાસતિ – ‘અમ્ભો પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ દુતિયં દેવદૂતં પાતુભૂત’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘નાદ્દસં, ભન્તે’તિ. ‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ ઇત્થિં વા પુરિસં વા આબાધિકં દુક્ખિતં બાળ્હગિલાનં, સકે મુત્તકરીસે પલિપન્નં સેમાનં, અઞ્ઞેહિ વુટ્ઠાપિયમાનં, અઞ્ઞેહિ સંવેસિયમાન’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘અદ્દસં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, તસ્સ તે વિઞ્ઞુસ્સ સતો મહલ્લકસ્સ ન એતદહોસિ – અહમ્પિ ખોમ્હિ બ્યાધિધમ્મો બ્યાધિં અનતીતો, હન્દાહં કલ્યાણં કરોમિ કાયેન વાચાય મનસા’તિ? સો એવમાહ – ‘નાસક્ખિસ્સં, ભન્તે. પમાદસ્સં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, પમાદતાય ન કલ્યાણમકાસિ કાયેન વાચાય મનસા. તગ્ઘ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, તથા કરિસ્સન્તિ યથા તં પમત્તં. તં ખો પન તે એતં પાપકમ્મં નેવ માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં; અથ ખો તયાવેતં પાપકમ્મં કતં. ત્વઞ્ઞેવેતસ્સ વિપાકં પટિસંવેદિસ્સસી’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા દુતિયં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વા સમનુગાહિત્વા સમનુભાસિત્વા, તતિયં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જતિ સમનુગાહતિ સમનુભાસતિ – ‘અમ્ભો પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ તતિયં દેવદૂતં પાતુભૂત’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘નાદ્દસં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, ન ત્વં અદ્દસ મનુસ્સેસુ ઇત્થિં વા પુરિસં વા એકાહમતં વા દ્વીહમતં વા તીહમતં વા ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકજાત’ન્તિ? સો એવમાહ – ‘અદ્દસં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, તસ્સ તે વિઞ્ઞુસ્સ સતો મહલ્લકસ્સ ન એતદહોસિ – અહમ્પિ ખોમ્હિ મરણધમ્મો મરણં અનતીતો, હન્દાહં કલ્યાણં કરોમિ કાયેન વાચાય મનસા’તિ? સો એવમાહ – ‘નાસક્ખિસ્સં, ભન્તે. પમાદસ્સં, ભન્તે’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા એવમાહ – ‘અમ્ભો પુરિસ, પમાદતાય ન કલ્યાણમકાસિ કાયેન વાચાય મનસા. તગ્ઘ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, તથા કરિસ્સન્તિ યથા તં પમત્તં. તં ખો પન તે એતં પાપકમ્મં નેવ માતરા કતં, ન પિતરા કતં, ન ભાતરા કતં, ન ભગિનિયા કતં, ન મિત્તામચ્ચેહિ કતં, ન ઞાતિસાલોહિતેહિ કતં, ન દેવતાહિ કતં, ન સમણબ્રાહ્મણેહિ કતં; અથ ખો તયાવેતં પાપકમ્મં કતં. ત્વઞ્ઞેવેતસ્સ વિપાકં પટિસંવેદિસ્સસી’’’તિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, યમો રાજા તતિયં દેવદૂતં સમનુયુઞ્જિત્વા સમનુગાહિત્વા સમનુભાસિત્વા તુણ્હી હોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા પઞ્ચવિધબન્ધનં નામ કારણં કરોન્તિ. તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તિ. તત્તં અયોખિલં દુતિયસ્મિં હત્થે ગમેન્તિ. તત્તં અયોખિલં પાદે ગમેન્તિ. તત્તં અયોખિલં દુતિયસ્મિં પાદે ગમેન્તિ. તત્તં અયોખિલં મજ્ઝે ઉરસ્મિં ગમેન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા [તિપ્પા (સી.)] ખરા કટુકા વેદના વેદિયતિ, ન ચ તાવ કાલઙ્કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા સંવેસેત્વા [સંકડ્ઢિત્વા (ક.)] કુધારીહિ તચ્છન્તિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદિયતિ, ન ચ તાવ કાલઙ્કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ.

‘‘તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા વાસીહિ તચ્છન્તિ…પે… તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા રથે યોજેત્વા આદિત્તાય ભૂમિયા સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય [સઞ્જોતિભૂતાય (સ્યા. કં.)] સારેન્તિપિ પચ્ચાસારેન્તિપિ…પે… તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા મહન્તં અઙ્ગારપબ્બતં આદિત્તં સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં આરોપેન્તિપિ ઓરોપેન્તિપિ…પે… તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ગહેત્વા તત્તાય લોહકુમ્ભિયા પક્ખિપન્તિ, આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય. સો તત્થ ફેણુદ્દેહકં પચ્ચમાનો સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છતિ, સકિમ્પિ અધો ગચ્છતિ, સકિમ્પિ તિરિયં ગચ્છતિ. સો તત્થ દુક્ખા તિબ્બા ખરા કટુકા વેદના વેદિયતિ, ન ચ તાવ કાલં કરોતિ યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તીહોતિ. તમેનં, ભિક્ખવે, નિરયપાલા મહાનિરયે પક્ખિપન્તિ. સો ખો પન, ભિક્ખવે, મહાનિરયો –

‘‘ચતુક્કણ્ણો ચતુદ્વારો, વિભત્તો ભાગસો મિતો;

અયોપાકારપરિયન્તો, અયસા પટિકુજ્જિતો.

‘‘તસ્સ અયોમયા ભૂમિ, જલિતા તેજસા યુતા;

સમન્તા યોજનસતં, ફરિત્વા તિટ્ઠતિ સબ્બદા’’તિ [પે. વ. ૭૦-૭૧, ૨૪૦-૨૪૧].

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, યમસ્સ રઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘યે કિર, ભો, લોકે પાપકાનિ કમ્માનિ કરોન્તિ તે એવરૂપા વિવિધા કમ્મકારણા કરીયન્તિ. અહો વતાહં મનુસ્સત્તં લભેય્યં, તથાગતો ચ લોકે ઉપ્પજ્જેય્ય અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, તઞ્ચાહં ભગવન્તં પયિરુપાસેય્યં. સો ચ મે ભગવા ધમ્મં દેસેય્ય, તસ્સ ચાહં ભગવતો ધમ્મં આજાનેય્ય’ન્તિ. તં ખો પનાહં, ભિક્ખવે, ન અઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા સુત્વા એવં વદામિ, અપિ ચ ખો, ભિક્ખવે, યદેવ મે સામં ઞાતં સામં દિટ્ઠં સામં વિદિતં તદેવાહં વદામી’’તિ.

‘‘ચોદિતા દેવદૂતેહિ, યે પમજ્જન્તિ માણવા;

તે દીઘરત્તં સોચન્તિ, હીનકાયૂપગા નરા.

‘‘યે ચ ખો દેવદૂતેહિ, સન્તો સપ્પુરિસા ઇધ;

ચોદિતા નપ્પમજ્જન્તિ, અરિયધમ્મે કુદાચનં.

‘‘ઉપાદાને ભયં દિસ્વા, જાતિમરણસમ્ભવે;

અનુપાદા વિમુચ્ચન્તિ, જાતિમરણસઙ્ખયે.

‘‘તે અપ્પમત્તા [તે ખોપ્પમત્તા (સી.), તે ખેમપ્પત્તા (સ્યા. કં. પી.) મ. નિ. ૩.૨૭૧] સુખિનો [સુખિતા (સી. સ્યા.)], દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતા;

સબ્બવેરભયાતીતા, સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ. છટ્ઠં;

૭. ચતુમહારાજસુત્તં

૩૭. ‘‘અટ્ઠમિયં, ભિક્ખવે, પક્ખસ્સ ચતુન્નં મહારાજાનં અમચ્ચા પારિસજ્જા ઇમં લોકં અનુવિચરન્તિ – ‘કચ્ચિ બહૂ મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’તિ. ચાતુદ્દસિં, ભિક્ખવે, પક્ખસ્સ ચતુન્નં મહારાજાનં પુત્તા ઇમં લોકં અનુવિચરન્તિ – ‘કચ્ચિ બહૂ મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’તિ. તદહુ, ભિક્ખવે, ઉપોસથે પન્નરસે ચત્તારો મહારાજાનો સામઞ્ઞેવ ઇમં લોકં અનુવિચરન્તિ – ‘કચ્ચિ બહૂ મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’’’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અપ્પકા હોન્તિ મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ. તમેનં, ભિક્ખવે, ચત્તારો મહારાજાનો દેવાનં તાવતિંસાનં સુધમ્માય સભાય સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં આરોચેન્તિ – ‘અપ્પકા ખો, મારિસા, મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’તિ. તેન ખો, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા અનત્તમના હોન્તિ – ‘દિબ્બા વત, ભો, કાયા પરિહાયિસ્સન્તિ, પરિપૂરિસ્સન્તિ અસુરકાયા’’’તિ.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, બહૂ હોન્તિ મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ. તમેનં, ભિક્ખવે, ચત્તારો મહારાજાનો દેવાનં તાવતિંસાનં સુધમ્માય સભાય સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં આરોચેન્તિ – ‘બહૂ ખો, મારિસા, મનુસ્સા મનુસ્સેસુ મત્તેય્યા પેત્તેય્યા સામઞ્ઞા બ્રહ્મઞ્ઞા કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો ઉપોસથં ઉપવસન્તિ પટિજાગરોન્તિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તી’તિ. તેન, ભિક્ખવે, દેવા તાવતિંસા અત્તમના હોન્તિ – ‘દિબ્બા વત, ભો, કાયા પરિપૂરિસ્સન્તિ, પરિહાયિસ્સન્તિ અસુરકાયા’’’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સક્કો દેવાનમિન્દો દેવે તાવતિંસે અનુનયમાનો તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં;

ઉપોસથં ઉપવસેય્ય, યોપિસ્સ [યોપસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] માદિસો નરો’’તિ.

‘‘સા ખો પનેસા, ભિક્ખવે, સક્કેન દેવાનમિન્દેન ગાથા દુગ્ગીતા ન સુગીતા દુબ્ભાસિતા ન સુભાસિતા. તં કિસ્સ હેતુ? સક્કો હિ, ભિક્ખવે, દેવાનમિન્દો અવીતરાગો અવીતદોસો અવીતમોહો.

‘‘યો ચ ખો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા બ્રહ્મચરિયો કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો, તસ્સ ખો એતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો [તસ્સ ખો એતં ભિક્ખુનો (સી. સ્યા.), તસ્સ ખો એવં ભિક્ખવે ભિક્ખુનો (ક.)] કલ્લં વચનાય –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં;

ઉપોસથં ઉપવસેય્ય, યોપિસ્સ માદિસો નરો’’તિ.

‘‘તં કિસ્સ હેતુ? સો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વીતરાગો વીતદોસો વીતમોહો’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયચતુમહારાજસુત્તં

૩૮. ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સક્કો દેવાનમિન્દો દેવે તાવતિંસે અનુનયમાનો તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં;

ઉપોસથં ઉપવસેય્ય, યોપિસ્સ માદિસો નરો’’તિ.

‘‘સા ખો પનેસા, ભિક્ખવે, સક્કેન દેવાનમિન્દેન ગાથા દુગ્ગીતા ન સુગીતા દુબ્ભાસિતા ન સુભાસિતા. તં કિસ્સ હેતુ? સક્કો હિ, ભિક્ખવે, દેવાનમિન્દો અપરિમુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, અપરિમુત્તો દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘યો ચ ખો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો, તસ્સ ખો એતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો કલ્લં વચનાય –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં;

ઉપોસથં ઉપવસેય્ય, યોપિસ્સ માદિસો નરો’’તિ.

‘‘તં કિસ્સ હેતુ? સો હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરિમુત્તો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, પરિમુત્તો દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. સુખુમાલસુત્તં

૩૯. ‘‘સુખુમાલો અહં, ભિક્ખવે, પરમસુખુમાલો અચ્ચન્તસુખુમાલો. મમ સુદં, ભિક્ખવે, પિતુ નિવેસને પોક્ખરણિયો કારિતા હોન્તિ. એકત્થ સુદં, ભિક્ખવે, ઉપ્પલં વપ્પતિ [પુપ્ફતિ (સી. પી.)], એકત્થ પદુમં, એકત્થ પુણ્ડરીકં, યાવદેવ મમત્થાય. ન ખો પનસ્સાહં, ભિક્ખવે, અકાસિકં ચન્દનં ધારેમિ [કાસિકં ચન્દનં ધારેમિ (સ્યા. કં. ક.), અકાસિકં ધારેમિ (?)]. કાસિકં, ભિક્ખવે, સુ મે તં વેઠનં હોતિ, કાસિકા કઞ્ચુકા, કાસિકં નિવાસનં, કાસિકો ઉત્તરાસઙ્ગો. રત્તિન્દિવં [રત્તિદિવં (ક.)] ખો પન મે સુ તં, ભિક્ખવે, સેતચ્છત્તં ધારીયતિ – ‘મા નં ફુસિ સીતં વા ઉણ્હં વા તિણં વા રજો વા ઉસ્સાવો વા’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, તયો પાસાદા અહેસું – એકો હેમન્તિકો, એકો ગિમ્હિકો, એકો વસ્સિકો. સો ખો અહં, ભિક્ખવે, વસ્સિકે પાસાદે વસ્સિકે ચત્તારો માસે નિપ્પુરિસેહિ તૂરિયેહિ પરિચારયમાનો [પરિચારિયમાનો (સ્યા. કં. પી. ક.)] ન હેટ્ઠાપાસાદં ઓરોહામિ. યથા ખો પન, ભિક્ખવે, અઞ્ઞેસં નિવેસને દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ કણાજકં ભોજનં દીયતિ બિલઙ્ગદુતિયં, એવમેવસ્સુ મે, ભિક્ખવે, પિતુ નિવેસને દાસકમ્મકરપોરિસસ્સ સાલિમંસોદનો દીયતિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એવરૂપાય ઇદ્ધિયા સમન્નાગતસ્સ એવરૂપેન ચ સુખુમાલેન એતદહોસિ – ‘અસ્સુતવા ખો પુથુજ્જનો અત્તના જરાધમ્મો સમાનો જરં અનતીતો પરં જિણ્ણં દિસ્વા અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ અત્તાનંયેવ અતિસિત્વા, અહમ્પિ ખોમ્હિ જરાધમ્મો જરં અનતીતો. અહઞ્ચેવ [અહઞ્ચે (?)] ખો પન જરાધમ્મો સમાનો જરં અનતીતો પરં જિણ્ણં દિસ્વા અટ્ટીયેય્યં હરાયેય્યં જિગુચ્છેય્યં ન મેતં અસ્સ પતિરૂપ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતો યો યોબ્બને યોબ્બનમદો સો સબ્બસો પહીયિ.

‘‘અસ્સુતવા ખો પુથુજ્જનો અત્તના બ્યાધિધમ્મો સમાનો બ્યાધિં અનતીતો પરં બ્યાધિતં દિસ્વા અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ અત્તાનંયેવ અતિસિત્વા – ‘અહમ્પિ ખોમ્હિ બ્યાધિધમ્મો બ્યાધિં અનતીતો, અહઞ્ચેવ ખો પન બ્યાધિધમ્મો સમાનો બ્યાધિં અનતીતો પરં બ્યાધિકં દિસ્વા અટ્ટીયેય્યં હરાયેય્યં જિગુચ્છેય્યં, ન મેતં અસ્સ પતિરૂપ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતો યો આરોગ્યે આરોગ્યમદો સો સબ્બસો પહીયિ.

‘‘અસ્સુતવા ખો પુથુજ્જનો અત્તના મરણધમ્મો સમાનો મરણં અનતીતો પરં મતં દિસ્વા અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ અત્તાનંયેવ અતિસિત્વા – ‘અહમ્પિ ખોમ્હિ મરણધમ્મો, મરણં અનતીતો, અહં ચેવ ખો પન મરણધમ્મો સમાનો મરણં અનતીતો પરં મતં દિસ્વા અટ્ટીયેય્યં હરાયેય્યં જિગુચ્છેય્યં, ન મેતં અસ્સ પતિરૂપ’ન્તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતો યો જીવિતે જીવિતમદો સો સબ્બસો પહીયી’’તિ.

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, મદા. કતમે તયો? યોબ્બનમદો, આરોગ્યમદો, જીવિતમદો. યોબ્બનમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ. આરોગ્યમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… જીવિતમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ.

‘‘યોબ્બનમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતિ. આરોગ્યમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ…પે… જીવિતમદમત્તો વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તતી’’તિ.

‘‘બ્યાધિધમ્મા જરાધમ્મા, અથો મરણધમ્મિનો;

યથાધમ્મા [બ્યાધિધમ્મો જરાધમ્મો, અથો મરણધમ્મિકો; યથા ધમ્મો (ક.)] તથાસન્તા, જિગુચ્છન્તિ પુથુજ્જના.

‘‘અહઞ્ચે તં જિગુચ્છેય્યં, એવંધમ્મેસુ પાણિસુ;

ન મેતં પતિરૂપસ્સ, મમ એવં વિહારિનો.

‘‘સોહં એવં વિહરન્તો, ઞત્વા ધમ્મં નિરૂપધિં;

આરોગ્યે યોબ્બનસ્મિઞ્ચ, જીવિતસ્મિઞ્ચ યે મદા.

‘‘સબ્બે મદે અભિભોસ્મિ [અતીતોસ્મિ (ક.)], નેક્ખમ્મે દટ્ઠુ ખેમતં;

તસ્સ મે અહુ ઉસ્સાહો, નિબ્બાનં અભિપસ્સતો.

‘‘નાહં ભબ્બો એતરહિ, કામાનિ પટિસેવિતું;

અનિવત્તિ ભવિસ્સામિ, બ્રહ્મચરિયપરાયણો’’તિ. નવમં;

૧૦. આધિપતેય્યસુત્તં

૪૦. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, આધિપતેય્યાનિ. કતમાનિ તીણિ? અત્તાધિપતેય્યં, લોકાધિપતેય્યં, ધમ્માધિપતેય્યં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, અત્તાધિપતેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો પનાહં ચીવરહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. ન પિણ્ડપાતહેતુ, ન સેનાસનહેતુ, ન ઇતિભવાભવહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. અપિ ચ ખોમ્હિ ઓતિણ્ણો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો. અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથાતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન યાદિસકે [યાદિસકે વા (સી. પી. ક.)] કામે ઓહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો તાદિસકે વા [ચ (ક.)] કામે પરિયેસેય્યં તતો વા [ચ (ક.)] પાપિટ્ઠતરે, ન મેતં પતિરૂપ’ન્તિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં ભવિસ્સતિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’ન્તિ. સો અત્તાનંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અત્તાધિપતેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, લોકાધિપતેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો પનાહં ચીવરહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. ન પિણ્ડપાતહેતુ, ન સેનાસનહેતુ, ન ઇતિભવાભવહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. અપિ ચ ખોમ્હિ ઓતિણ્ણો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો. અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથા’તિ. અહઞ્ચેવ ખો પન એવં પબ્બજિતો સમાનો કામવિતક્કં વા વિતક્કેય્યં, બ્યાપાદવિતક્કં વા વિતક્કેય્યં, વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેય્યં, મહા ખો પનાયં લોકસન્નિવાસો. મહન્તસ્મિં ખો પન લોકસન્નિવાસે સન્તિ સમણબ્રાહ્મણા ઇદ્ધિમન્તો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનો. તે દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં પજાનન્તિ [જાનન્તિ (ક.)]. તેપિ મં એવં જાનેય્યું – ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. દેવતાપિ ખો સન્તિ ઇદ્ધિમન્તિનિયો દિબ્બચક્ખુકા પરચિત્તવિદુનિયો. તા દૂરતોપિ પસ્સન્તિ, આસન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ, ચેતસાપિ ચિત્તં જાનન્તિ. તાપિ મં એવં જાનેય્યું – ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં કુલપુત્તં સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો સમાનો વોકિણ્ણો વિહરતિ પાપકેહિ અકુસલેહિ ધમ્મેહી’તિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં ભવિસ્સતિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’ન્તિ. સો લોકંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, લોકાધિપતેય્યં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્માધિપતેય્યં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો પનાહં ચીવરહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. ન પિણ્ડપાતહેતુ, ન સેનાસનહેતુ, ન ઇતિભવાભવહેતુ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. અપિ ચ ખોમ્હિ ઓતિણ્ણો જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, દુક્ખોતિણ્ણો દુક્ખપરેતો. અપ્પેવ નામ ઇમસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અન્તકિરિયા પઞ્ઞાયેથાતિ. સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. સન્તિ ખો પન મે સબ્રહ્મચારી જાનં પસ્સં વિહરન્તિ. અહઞ્ચેવ ખો પન એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિતો સમાનો કુસીતો વિહરેય્યં પમત્તો, ન મેતં અસ્સ પતિરૂપ’ન્તિ. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘આરદ્ધં ખો પન મે વીરિયં ભવિસ્સતિ અસલ્લીનં, ઉપટ્ઠિતા સતિ અસમ્મુટ્ઠા, પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો, સમાહિતં ચિત્તં એકગ્ગ’ન્તિ. સો ધમ્મંયેવ અધિપતિં કરિત્વા અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્માધિપતેય્યં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ આધિપતેય્યાની’’તિ.

‘‘નત્થિ લોકે રહો નામ, પાપકમ્મં પકુબ્બતો;

અત્તા તે પુરિસ જાનાતિ, સચ્ચં વા યદિ વા મુસા.

‘‘કલ્યાણં વત ભો સક્ખિ, અત્તાનં અતિમઞ્ઞસિ;

યો સન્તં અત્તનિ પાપં, અત્તાનં પરિગૂહસિ.

‘‘પસ્સન્તિ દેવા ચ તથાગતા ચ,

લોકસ્મિં બાલં વિસમં ચરન્તં;

તસ્મા હિ અત્તાધિપતેય્યકો ચ [અત્તાધિપકો સકો ચરે (સી. સ્યા. કં. પી.)],

લોકાધિપો ચ નિપકો ચ ઝાયી.

‘‘ધમ્માધિપો ચ અનુધમ્મચારી,

ન હીયતિ સચ્ચપરક્કમો મુનિ;

પસય્હ મારં અભિભુય્ય અન્તકં,

યો ચ ફુસી જાતિક્ખયં પધાનવા;

સો તાદિસો લોકવિદૂ સુમેધો,

સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અતમ્મયો મુની’’તિ. દસમં;

દેવદૂતવગ્ગો ચતુત્થો.