૫. સચેતનસુત્તં

૧૫. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ સચેતનો [પચેતનો (સી. સ્યા. કં. પી.)] નામ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં માસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ. સક્ખિસ્સસિ [સક્ખસિ (સ્યા. કં. પી.)] મે, સમ્મ રથકાર, નવં ચક્કયુગં કાતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો રઞ્ઞો સચેતનસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠાપેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં દિવસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ, નિટ્ઠિતં નવં ચક્કયુગ’ન્તિ? ‘ઇમેહિ ખો, દેવ, છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘સક્ખિસ્સસિ પન મે, સમ્મ રથકાર, ઇમેહિ છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેત્વા નવં ચક્કયુગં આદાય યેન રાજા સચેતનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં સચેતનં એતદવોચ – ‘ઇદં તે, દેવ, નવં ચક્કયુગં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘યઞ્ચ તે ઇદં, સમ્મ રથકાર, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ યઞ્ચ તે ઇદં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં, ઇમેસં કિં નાનાકરણં? નેસાહં કિઞ્ચિ નાનાકરણં પસ્સામી’તિ. ‘અત્થેસં, દેવ, નાનાકરણં. પસ્સતુ દેવો નાનાકરણ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો યં તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ.

‘‘‘કો નુ ખો, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં [યદિદં (ક.)] ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ? કો પન, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’તિ? ‘યમિદં, દેવ, ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તસ્સ નેમિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, અરાપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, નાભિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા. તં નેમિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, અરાનમ્પિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, નાભિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં, દેવ, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તસ્સ નેમિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, અરાપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, નાભિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા. તં નેમિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, અરાનમ્પિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, નાભિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’’તિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘અઞ્ઞો નૂન તેન સમયેન સો રથકારો અહોસી’તિ! ન ખો પનેતં, ભિક્ખવે, એવં દટ્ઠબ્બં. અહં તેન સમયેન સો રથકારો અહોસિં. તદાહં, ભિક્ખવે, કુસલો દારુવઙ્કાનં દારુદોસાનં દારુકસાવાનં. એતરહિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કુસલો કાયવઙ્કાનં કાયદોસાનં કાયકસાવાનં, કુસલો વચીવઙ્કાનં વચીદોસાનં વચીકસાવાનં, કુસલો મનોવઙ્કાનં મનોદોસાનં મનોકસાવાનં. યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો અપ્પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો અપ્પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો અપ્પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પપતિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પતિટ્ઠિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયવઙ્કં પજહિસ્સામ કાયદોસં કાયકસાવં, વચીવઙ્કં પજહિસ્સામ વચીદોસં વચીકસાવં, મનોવઙ્કં પજહિસ્સામ મનોદોસં મનોકસાવ’ન્તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.