૨. રથકારવગ્ગો

૧. ઞાતસુત્તં

૧૧. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનદુક્ખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? અનનુલોમિકે કાયકમ્મે સમાદપેતિ, અનનુલોમિકે વચીકમ્મે સમાદપેતિ, અનનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનઅહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનદુક્ખાય, બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનસુખાય, બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમેહિ તીહિ? અનુલોમિકે કાયકમ્મે સમાદપેતિ, અનુલોમિકે વચીકમ્મે સમાદપેતિ, અનુલોમિકેસુ ધમ્મેસુ સમાદપેતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઞાતો ભિક્ખુ બહુજનહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનસુખાય, બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. પઠમં.

૨. સારણીયસુત્તં

૧૨. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ [સરણીયાનિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભવન્તિ. કતમાનિ તીણિ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો જાતો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો સઙ્ગામં અભિવિજિનિત્વા વિજિતસઙ્ગામો તમેવ સઙ્ગામસીસં અજ્ઝાવસતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીણિમાનિ ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તિ. કતમાનિ તીણિ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પદેસે ભિક્ખુ કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો હોતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યસ્મિં પદેસે ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયં હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ ભિક્ખુસ્સ યાવજીવં સારણીયાનિ ભવન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. આસંસસુત્તં

૧૩. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? નિરાસો, આસંસો, વિગતાસો. કતમો ચ, ભિક્ખવે પુગ્ગલો નિરાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો નીચે કુલે પચ્ચાજાતો હોતિ, ચણ્ડાલકુલે વા વેનકુલે [વેણકુલે (સ્યા. કં. પી.)] વા નેસાદકુલે વા રથકારકુલે વા પુક્કુસકુલે વા દલિદ્દે અપ્પન્નપાનભોજને કસિરવુત્તિકે, યત્થ કસિરેન ઘાસચ્છાદો લબ્ભતિ. સો ચ હોતિ દુબ્બણ્ણો દુદ્દસિકો ઓકોટિમકો બવ્હાબાધો [બહ્વાબાધો (સ્યા. કં. પી. ક.)] કાણો વા કુણી વા ખઞ્જો વા પક્ખહતો વા, ન લાભી અન્નસ્સ પાનસ્સ વત્થસ્સ યાનસ્સ માલાગન્ધવિલેપનસ્સ સેય્યાવસથપદીપેય્યસ્સ. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો? ઇધ, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ જેટ્ઠો પુત્તો હોતિ આભિસેકો અનભિસિત્તો અચલપ્પત્તો [મચલપ્પત્તો (સી. પી.)]. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, રાજા હોતિ ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ખત્તિયો ખત્તિયેહિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ મમ્પિ ખત્તિયા ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિઞ્ચિસ્સન્તી’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનભિસિત્તસ્સ અભિસેકાસા સા [સાસ્સ (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિપ્પસ્સદ્ધા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસુ. કતમે તયો? નિરાસો, આસંસો, વિગતાસો. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો દુસ્સીલો હોતિ પાપધમ્મો અસુચિ સઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો નિરાસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ કલ્યાણધમ્મો. સો સુણાતિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો આસંસો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં હોતિ ખીણાસવો. સો સુણાતિ – ‘ઇત્થન્નામો કિર ભિક્ખુ આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામ અહમ્પિ આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પુબ્બે અવિમુત્તસ્સ વિમુત્તાસા સા પટિપ્પસ્સદ્ધા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો વિગતાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના ભિક્ખૂસૂ’’તિ. તતિયં.

૪. ચક્કવત્તિસુત્તં

૧૪. ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા સોપિ ન અરાજકં ચક્કં વત્તેતી’’તિ. એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો પન, ભન્તે, રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ધમ્મિકસ્સ ધમ્મરઞ્ઞો રાજા’’તિ [ચક્કન્તિ (ક.)]? ‘‘ધમ્મો, ભિક્ખૂ’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય [ગરુકરોન્તો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ અન્તોજનસ્મિં’’.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ ખત્તિયેસુ, અનુયન્તેસુ [અનુયુત્તેસુ (સી. સ્યા. કં. પી.)], બલકાયસ્મિં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ. સ ખો સો ભિક્ખુ રાજા ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા અન્તોજનસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા ખત્તિયેસુ, અનુયન્તેસુ, બલકાયસ્મિં, બ્રાહ્મણગહપતિકેસુ, નેગમજાનપદેસુ, સમણબ્રાહ્મણેસુ, મિગપક્ખીસુ, ધમ્મેનેવ ચક્કં વત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં કેનચિ મનુસ્સભૂતેન પચ્ચત્થિકેન પાણિના.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખુ [ભિક્ખવે (ક.)], તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ કાયકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં કાયકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં કાયકમ્મં ન સેવિતબ્બ’’’ન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહતિ વચીકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં વચીકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં વચીકમ્મં ન સેવિતબ્બ’ન્તિ…પે… મનોકમ્મસ્મિં – ‘એવરૂપં મનોકમ્મં સેવિતબ્બં, એવરૂપં મનોકમ્મં ન સેવિતબ્બ’’’ન્તિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખુ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ધમ્મંયેવ નિસ્સાય ધમ્મં સક્કરોન્તો ધમ્મં ગરું કરોન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ધમ્માધિપતેય્યો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા કાયકમ્મસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા વચીકમ્મસ્મિં, ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં સંવિદહિત્વા મનોકમ્મસ્મિં, ધમ્મેનેવ અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેતિ. તં હોતિ ચક્કં અપ્પટિવત્તિયં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. સચેતનસુત્તં

૧૫. એકં સમયં ભગવા બારાણસિયં વિહરતિ ઇસિપતને મિગદાયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા અહોસિ સચેતનો [પચેતનો (સી. સ્યા. કં. પી.)] નામ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં માસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ. સક્ખિસ્સસિ [સક્ખસિ (સ્યા. કં. પી.)] મે, સમ્મ રથકાર, નવં ચક્કયુગં કાતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો રઞ્ઞો સચેતનસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠાપેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, રાજા સચેતનો રથકારં આમન્તેસિ – ‘ઇતો મે, સમ્મ રથકાર, છન્નં દિવસાનં અચ્ચયેન સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ, નિટ્ઠિતં નવં ચક્કયુગ’ન્તિ? ‘ઇમેહિ ખો, દેવ, છહિ માસેહિ છારત્તૂનેહિ એકં ચક્કં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘સક્ખિસ્સસિ પન મે, સમ્મ રથકાર, ઇમેહિ છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેતુ’ન્તિ? ‘સક્કોમિ દેવા’તિ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો છહિ દિવસેહિ દુતિયં ચક્કં નિટ્ઠાપેત્વા નવં ચક્કયુગં આદાય યેન રાજા સચેતનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં સચેતનં એતદવોચ – ‘ઇદં તે, દેવ, નવં ચક્કયુગં નિટ્ઠિત’ન્તિ. ‘યઞ્ચ તે ઇદં, સમ્મ રથકાર, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ યઞ્ચ તે ઇદં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં, ઇમેસં કિં નાનાકરણં? નેસાહં કિઞ્ચિ નાનાકરણં પસ્સામી’તિ. ‘અત્થેસં, દેવ, નાનાકરણં. પસ્સતુ દેવો નાનાકરણ’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, રથકારો યં તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તેસિ. તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસિ.

‘‘‘કો નુ ખો, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં [યદિદં (ક.)] ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ? કો પન, સમ્મ રથકાર, હેતુ કો પચ્ચયો યમિદં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તં પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’તિ? ‘યમિદં, દેવ, ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં તસ્સ નેમિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, અરાપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા, નાભિપિ સવઙ્કા સદોસા સકસાવા. તં નેમિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, અરાનમ્પિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા, નાભિયાપિ સવઙ્કત્તા સદોસત્તા સકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા ચિઙ્ગુલાયિત્વા ભૂમિયં પપતિ. યં પન તં, દેવ, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ તસ્સ નેમિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, અરાપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા, નાભિપિ અવઙ્કા અદોસા અકસાવા. તં નેમિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, અરાનમ્પિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા, નાભિયાપિ અવઙ્કત્તા અદોસત્તા અકસાવત્તા પવત્તિતં સમાનં યાવતિકા અભિસઙ્ખારસ્સ ગતિ તાવતિકં ગન્ત્વા અક્ખાહતં મઞ્ઞે અટ્ઠાસી’’’તિ.

‘‘સિયા ખો પન, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં એવમસ્સ – ‘અઞ્ઞો નૂન તેન સમયેન સો રથકારો અહોસી’તિ! ન ખો પનેતં, ભિક્ખવે, એવં દટ્ઠબ્બં. અહં તેન સમયેન સો રથકારો અહોસિં. તદાહં, ભિક્ખવે, કુસલો દારુવઙ્કાનં દારુદોસાનં દારુકસાવાનં. એતરહિ ખો પનાહં, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો કુસલો કાયવઙ્કાનં કાયદોસાનં કાયકસાવાનં, કુસલો વચીવઙ્કાનં વચીદોસાનં વચીકસાવાનં, કુસલો મનોવઙ્કાનં મનોદોસાનં મનોકસાવાનં. યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો અપ્પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો અપ્પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો અપ્પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પપતિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ દિવસેહિ નિટ્ઠિતં.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાયવઙ્કો પહીનો કાયદોસો કાયકસાવો, વચીવઙ્કો પહીનો વચીદોસો વચીકસાવો, મનોવઙ્કો પહીનો મનોદોસો મનોકસાવો, એવં પતિટ્ઠિતા તે, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, સેય્યથાપિ તં ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં છારત્તૂનેહિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘કાયવઙ્કં પજહિસ્સામ કાયદોસં કાયકસાવં, વચીવઙ્કં પજહિસ્સામ વચીદોસં વચીકસાવં, મનોવઙ્કં પજહિસ્સામ મનોદોસં મનોકસાવ’ન્તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. અપણ્ણકસુત્તં

૧૬. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં [અપણ્ણકતં પટિપદં (સી. પી.) ટીકાય પન સમેતિ] પટિપન્નો હોતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાય. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં [યત્વાધિકરણમેતં (સી.)] ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય, યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય, ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ, રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા, રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અપણ્ણકપટિપદં પટિપન્નો હોતિ, યોનિ ચસ્સ આરદ્ધા હોતિ આસવાનં ખયાયા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. અત્તબ્યાબાધસુત્તં

૧૭. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કાયદુચ્ચરિતં, વચીદુચ્ચરિતં, મનોદુચ્ચરિતં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ધમ્મા અત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ.

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કાયસુચરિતં, વચીસુચરિતં, મનોસુચરિતં. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો ધમ્મા નેવત્તબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન પરબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તિ, ન ઉભયબ્યાબાધાયપિ સંવત્તન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. દેવલોકસુત્તં

૧૮. ‘‘સચે વો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘દેવલોકૂપપત્તિયા, આવુસો, સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયં વુસ્સથા’તિ? નનુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં પુટ્ઠા અટ્ટીયેય્યાથ હરાયેય્યાથ જિગુચ્છેય્યાથા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇતિ કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, દિબ્બેન આયુના અટ્ટીયથ હરાયથ જિગુચ્છથ, દિબ્બેન વણ્ણેન દિબ્બેન સુખેન દિબ્બેન યસેન દિબ્બેનાધિપતેય્યેન અટ્ટીયથ હરાયથ જિગુચ્છથ; પગેવ ખો પન, ભિક્ખવે, તુમ્હેહિ કાયદુચ્ચરિતેન અટ્ટીયિતબ્બં હરાયિતબ્બં જિગુચ્છિતબ્બં, વચીદુચ્ચરિતેન… મનોદુચ્ચરિતેન અટ્ટીયિતબ્બં હરાયિતબ્બં જિગુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમપાપણિકસુત્તં

૧૯. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો અભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પુબ્બણ્હસમયં [મજ્ઝન્તિકસમયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો અભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું [ફાતિકત્તું (સી.), ફાતિકાતું (સ્યા. કં. પી.)].

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, સાયન્હસમયં ન સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું.

‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો ભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પુબ્બણ્હસમયં સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં…પે… સાયન્હસમયં સક્કચ્ચં કમ્મન્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો ભબ્બો અનધિગતં વા ભોગં અધિગન્તું, અધિગતં વા ભોગં ફાતિં કાતું.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતું. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ, મજ્ઝન્હિકસમયં…પે… સાયન્હસમયં સક્કચ્ચં સમાધિનિમિત્તં અધિટ્ઠાતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનધિગતં વા કુસલં ધમ્મં અધિગન્તું, અધિગતં વા કુસલં ધમ્મં ફાતિં કાતુ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયપાપણિકસુત્તં

૨૦. ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં [મહન્તત્તં વા વેપુલ્લત્તં વા (પી. ક.)] પાપુણાતિ ભોગેસુ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા ચ હોતિ વિધુરો ચ નિસ્સયસમ્પન્નો ચ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો પણિયં જાનાતિ – ‘ઇદં પણિયં એવં કીતં, એવં વિક્કયમાનં [વિક્કીયમાનં (?)], એત્તકં મૂલં ભવિસ્સતિ, એત્તકો ઉદયો’તિ [ઉદ્દયોતિ (સી.)]. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો ચક્ખુમા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો વિધુરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પાપણિકો કુસલો હોતિ પણિયં કેતુઞ્ચ વિક્કેતુઞ્ચ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો વિધુરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પાપણિકો નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ ભિક્ખવે, પાપણિકં યે તે ગહપતી વા ગહપતિપુત્તા વા અડ્ઢા મહદ્ધના મહાભોગા તે એવં જાનન્તિ – ‘અયં ખો ભવં પાપણિકો ચક્ખુમા વિધુરો ચ પટિબલો પુત્તદારઞ્ચ પોસેતું, અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદાતુ’ન્તિ. તે નં ભોગેહિ નિપતન્તિ – ‘ઇતો, સમ્મ પાપણિક, ભોગે કરિત્વા [હરિત્વા (સી. સ્યા. કં.)] પુત્તદારઞ્ચ પોસેહિ, અમ્હાકઞ્ચ કાલેન કાલં અનુપ્પદેહી’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, પાપણિકો નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પાપણિકો નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ ભોગેસુ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કતમેહિ તીહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા ચ હોતિ વિધુરો ચ નિસ્સયસમ્પન્નો ચ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ, ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુમા હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિધુરો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય, થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિધુરો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યે તે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ? તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનીકરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ નચિરસ્સેવ મહત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણાતિ કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. દસમં.

રથકારવગ્ગો દુતિયો.