૬. દુતિયઅધમ્મસુત્તં

૧૭૨. ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચું –

‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ. વિભજતુ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારં ગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મ ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય. એવંસમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ [મઞ્ઞેથ (સી.), મઞ્ઞેય્યાથ (ક.)]. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં તુમ્હે ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધા, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં મયં ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો અગરું કરિત્વા’’તિ.

‘‘તેન હાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથાયસ્મા મહાકચ્ચાનો એતદવોચ –

‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘કતમો, ચાવુસો, અધમ્મો; કતમો ચ ધમ્મો? કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો? ‘‘પાણાતિપાતો, આવુસો, અધમ્મો; પાણાતિપાતા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ પાણાતિપાતપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; પાણાતિપાતા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અદિન્નાદાનં, આવુસો, અધમ્મો; અદિન્નાદાના વેરમણી ધમ્મો; યે ચ અદિન્નાદાનપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અદિન્નાદાના વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારો, આવુસો, અધમ્મો; કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ કામેસુમિચ્છાચારપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મુસાવાદો, આવુસો, અધમ્મો; મુસાવાદા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ મુસાવાદપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; મુસાવાદા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘પિસુણા વાચા, આવુસો, અધમ્મો; પિસુણાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો; યે ચ પિસુણાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; પિસુણાય વાચાય વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘ફરુસા વાચા, આવુસો, અધમ્મો; ફરુસાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો; યે ચ ફરુસાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; ફરુસાય વાચાય વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘સમ્ફપ્પલાપો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ સમ્ફપ્પલાપપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અભિજ્ઝા, આવુસો, અધમ્મો; અનભિજ્ઝા ધમ્મો; યે ચ અભિજ્ઝાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અનભિજ્ઝાપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘બ્યાપાદો, આવુસો, અધમ્મો; અબ્યાપાદો ધમ્મો; યે ચ બ્યાપાદપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અબ્યાપાદપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે, આવુસો, ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા નો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ.

‘‘અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિમ્હા; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં અપુચ્છિમ્હા. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન ઇમેહિ અક્ખરેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો સુવિભત્તો’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે! પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો. મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો. મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ ચેતં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં મહાકચ્ચાનેન બ્યાકતં. એસો ચેવ તસ્સ અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. છટ્ઠં.