૪. ચતુત્થપણ્ણાસકં

(૧૬) ૧. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સેવિતબ્બસુત્તં

૧૫૫. ‘‘દસહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો. કતમેહિ દસહિ? મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પો હોતિ, મિચ્છાવાચો હોતિ, મિચ્છાકમ્મન્તો હોતિ, મિચ્છાઆજીવો હોતિ, મિચ્છાવાયામો હોતિ, મિચ્છાસતિ હોતિ, મિચ્છાસમાધિ હોતિ, મિચ્છાઞાણી હોતિ, મિચ્છાવિમુત્તિ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો.

‘‘દસહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો. કતમેહિ દસહિ? સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પો હોતિ, સમ્માવાચો હોતિ, સમ્માકમ્મન્તો હોતિ, સમ્માઆજીવો હોતિ, સમ્માવાયામો હોતિ, સમ્માસતિ હોતિ, સમ્માસમાધિ હોતિ, સમ્માઞાણી હોતિ, સમ્માવિમુત્તિ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો’’તિ.

૨-૧૨. ભજિતબ્બાદિસુત્તાનિ

૧૫૬-૧૬૬. ‘‘દસહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ન ભજિતબ્બો…પે… ભજિતબ્બો…પે… ન પયિરુપાસિતબ્બો… પયિરુપાસિતબ્બો…પે… ન પુજ્જો હોતિ… પુજ્જો હોતિ…પે… ન પાસંસો હોતિ… પાસંસો હોતિ…પે… અગારવો હોતિ… સગારવો હોતિ…પે… અપ્પતિસ્સો હોતિ… સપ્પતિસ્સો હોતિ…પે… ન આરાધકો હોતિ … આરાધકો હોતિ…પે… ન વિસુજ્ઝતિ… વિસુજ્ઝતિ…પે… માનં નાધિભોતિ… માનં અધિભોતિ…પે. … પઞ્ઞાય ન વડ્ઢતિ… પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ…પે….

‘‘બહું અપુઞ્ઞં પસવતિ… બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. કતમેહિ દસહિ? સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પો હોતિ, સમ્માવાચો હોતિ, સમ્માકમ્મન્તો હોતિ, સમ્માઆજીવો હોતિ, સમ્માવાયામો હોતિ, સમ્માસતિ હોતિ, સમ્માસમાધિ હોતિ, સમ્માઞાણી હોતિ, સમ્માવિમુત્તિ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો બહું પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ.

પુગ્ગલવગ્ગો પઠમો.

(૧૭) ૨. જાણુસ્સોણિવગ્ગો

૧. બ્રાહ્મણપચ્ચોરોહણીસુત્તં

૧૬૭. તેન ખો પન સમયેન જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો તદહુપોસથે સીસંન્હાતો નવં ખોમયુગં નિવત્થો અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય ભગવતો અવિદૂરે એકમન્તં ઠિતો હોતિ.

અદ્દસા ખો ભગવા જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં તદહુપોસથે સીસંન્હાતં નવં ખોમયુગં નિવત્થં અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય એકમન્તં ઠિતં. દિસ્વાન જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ત્વં, બ્રાહ્મણ, તદહુપોસથે સીસંન્હાતો નવં ખોમયુગં નિવત્થો અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય એકમન્તં ઠિતો? કિં ન્વજ્જ બ્રાહ્મણકુલસ્સા’’તિ? ‘‘પચ્ચોરોહણી, ભો ગોતમ, અજ્જ બ્રાહ્મણકુલસ્સા’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા તદહુપોસથે સીસંન્હાતા નવં ખોમયુગં નિવત્થા અલ્લેન ગોમયેન પથવિં ઓપુઞ્જિત્વા હરિતેહિ કુસેહિ પત્થરિત્વા અન્તરા ચ વેલં અન્તરા ચ અગ્યાગારં સેય્યં કપ્પેન્તિ. તે તં રત્તિં તિક્ખત્તું પચ્ચુટ્ઠાય પઞ્જલિકા અગ્ગિં નમસ્સન્તિ – ‘પચ્ચોરોહામ ભવન્તં, પચ્ચોરોહામ ભવન્ત’ન્તિ. બહુકેન ચ સપ્પિતેલનવનીતેન અગ્ગિં સન્તપ્પેન્તિ. તસ્સા ચ રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બ્રાહ્મણે સન્તપ્પેન્તિ. એવં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણી હોતિ? સાધુ મે ભવં ગોતમો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ.

‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભો’’તિ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, બ્રાહ્મણ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘પાણાતિપાતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચા’ તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય પાણાતિપાતં પજહતિ; પાણાતિપાતા પચ્ચોરોહતિ.

…અદિન્નાદાનસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અદિન્નાદાનં પજહતિ; અદિન્નાદાના પચ્ચોરોહતિ.

…કામેસુમિચ્છાચારસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય કામેસુમિચ્છાચારં પજહતિ; કામેસુમિચ્છાચારા પચ્ચોરોહતિ.

…મુસાવાદસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય મુસાવાદં પજહતિ; મુસાવાદા પચ્ચોરોહતિ.

…પિસુણાય વાચાય ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય પિસુણં વાચં પજહતિ; પિસુણાય વાચાય પચ્ચોરોહતિ.

…ફરુસાય વાચાય ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય ફરુસં વાચં પજહતિ; ફરુસાય વાચાય પચ્ચોરોહતિ.

…સમ્ફપ્પલાપસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય સમ્ફપ્પલાપં પજહતિ; સમ્ફપ્પલાપા પચ્ચોરોહતિ.

…અભિજ્ઝાય ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અભિજ્ઝં પજહતિ; અભિજ્ઝાય પચ્ચોરોહતિ.

…બ્યાપાદસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય બ્યાપાદં પજહતિ; બ્યાપાદા પચ્ચોરોહતિ.

…મિચ્છાદિટ્ઠિયા ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચા’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતિ; મિચ્છાદિટ્ઠિયા પચ્ચોરોહતિ. એવં ખો, બ્રાહ્મણ, અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણી હોતિ. ઇમિસ્સા, ભો ગોતમ, અરિયસ્સ વિનયે પચ્ચોરોહણિયા બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં. અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. અરિયપચ્ચોરોહણીસુત્તં

૧૬૮. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, પચ્ચોરોહણિં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અરિયા પચ્ચોરોહણી? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘પાણાતિપાતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચા’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય પાણાતિપાતં પજહતિ; પાણાતિપાતા પચ્ચોરોહતિ.

… ‘અદિન્નાદાનસ્સ ખો પાપકો વિપાકો – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચા’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય અદિન્નાદાનં પજહતિ; અદિન્નાદાના પચ્ચોરોહતિ.

… ‘કામેસુમિચ્છાચારસ્સ ખો પાપકો વિપાકો…પે… કામેસુમિચ્છાચારા પચ્ચોરોહતિ.

… ‘મુસાવાદસ્સ ખો પાપકો વિપાકો…પે… મુસાવાદા પચ્ચોરોહતિ.

… ‘પિસુણાય વાચાય ખો પાપકો વિપાકો…પે… પિસુણાય વાચાય પચ્ચોરોહતિ.

… ‘ફરુસાય વાચાય ખો પાપકો વિપાકો…પે… ફરુસાય વાચાય પચ્ચોરોહતિ.

… ‘સમ્ફપ્પલાપસ્સ ખો પાપકો વિપાકો…પે… સમ્ફપ્પલાપા પચ્ચોરોહતિ.

… ‘અભિજ્ઝાય ખો પાપકો વિપાકો…પે… અભિજ્ઝાય પચ્ચોરોહતિ.

… ‘બ્યાપાદસ્સ ખો પાપકો વિપાકો…પે… બ્યાપાદા પચ્ચોરોહતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અરિયા પચ્ચોરોહણી? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘મિચ્છાદિટ્ઠિયા ખો પાપકો વિપાકો દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચા’તિ. સો ઇતિ પટિસઙ્ખાય મિચ્છાદિટ્ઠિં પજહતિ; મિચ્છાદિટ્ઠિયા પચ્ચોરોહતિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયા પચ્ચોરોહણી’’તિ. દુતિયં.

૩. સઙ્ગારવસુત્તં

૧૬૯. [અ. નિ. ૧૦.૧૧૭] અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, ઓરિમં તીરં, કિં પારિમં તીર’’ન્તિ? ‘‘પાણાતિપાતો ખો, બ્રાહ્મણ, ઓરિમં તીરં, પાણાતિપાતા વેરમણી પારિમં તીરં. અદિન્નાદાનં ખો, બ્રાહ્મણ, ઓરિમં તીરં, અદિન્નાદાના વેરમણી પારિમં તીરં. કામેસુમિચ્છાચારો ઓરિમં તીરં, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી પારિમં તીરં. મુસાવાદો ઓરિમં તીરં, મુસાવાદા વેરમણી પારિમં તીરં. પિસુણા વાચા ઓરિમં તીરં, પિસુણાય વાચાય વેરમણી પારિમં તીરં. ફરુસા વાચા ઓરિમં તીરં, ફરુસાય વાચાય વેરમણી પારિમં તીરં. સમ્ફપ્પલાપો ઓરિમં તીરં, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી પારિમં તીરં. અભિજ્ઝા ઓરિમં તીરં, અનભિજ્ઝા પારિમં તીરં. બ્યાપાદો ઓરિમં તીરં, અબ્યાપાદો પારિમં તીરં. મિચ્છાદિટ્ઠિ ઓરિમં તીરં, સમ્માદિટ્ઠિ પારિમં તીરં. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઓરિમં તીરં, ઇદં પારિમં તીરન્તિ.

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. તતિયં;

૪. ઓરિમસુત્તં

૧૭૦. ‘‘ઓરિમઞ્ચ, ભિક્ખવે, તીરં દેસેસ્સામિ પારિમઞ્ચ તીરં. તં સુણાથ…પે… કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓરિમં તીરં, કતમઞ્ચ પારિમં તીરં? પાણાતિપાતો, ભિક્ખવે, ઓરિમં તીરં, પાણાતિપાતા વેરમણી પારિમં તીરં. અદિન્નાદાનં ઓરિમં તીરં, અદિન્નાદાના વેરમણી પારિમં તીરં. કામેસુમિચ્છાચારો ઓરિમં તીરં, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી પારિમં તીરં. મુસાવાદો ઓરિમં તીરં, મુસાવાદા વેરમણી પારિમં તીરં. પિસુણા વાચા ઓરિમં તીરં, પિસુણાય વાચાય વેરમણી પારિમં તીરં. ફરુસા વાચા ઓરિમં તીરં, ફરુસાય વાચાય વેરમણી પારિમં તીરં. સમ્ફપ્પલાપો ઓરિમં તીરં, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી પારિમં તીરં. અભિજ્ઝા ઓરિમં તીરં, અનભિજ્ઝા પારિમં તીરં. બ્યાપાદો ઓરિમં તીરં, અબ્યાપાદો પારિમં તીરં. મિચ્છાદિટ્ઠિ ઓરિમં તીરં, સમ્માદિટ્ઠિ પારિમં તીરં. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, ઓરિમં તીરં, ઇદં પારિમં તીરન્તિ.

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. ચતુત્થં;

૫. પઠમઅધમ્મસુત્તં

૧૭૧. [અ. નિ. ૧૦.૧૧૩] ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો અનત્થો ચ; ધમ્મો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અનત્થઞ્ચ, ધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અધમ્મો ચ અનત્થો ચ? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો, પિસુણા વાચા, ફરુસા વાચા, સમ્ફપ્પલાપો, અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો ચ અનત્થો ચ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મો ચ અત્થો ચ? પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી, મુસાવાદા વેરમણી, પિસુણાય વાચાય વેરમણી, ફરુસાય વાચાય વેરમણી, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી, અનભિજ્ઝા, અબ્યાપાદો, સમ્માદિટ્ઠિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મો ચ અત્થો ચ.

‘‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો અનત્થો ચ; ધમ્મો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અનત્થઞ્ચ, ધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયઅધમ્મસુત્તં

૧૭૨. ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચું –

‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ. વિભજતુ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારં ગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મ ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય. એવંસમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ [મઞ્ઞેથ (સી.), મઞ્ઞેય્યાથ (ક.)]. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં તુમ્હે ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધા, આવુસો કચ્ચાન, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં મયં ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા મહાકચ્ચાનો અગરું કરિત્વા’’તિ.

‘‘તેન હાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથાયસ્મા મહાકચ્ચાનો એતદવોચ –

‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘કતમો, ચાવુસો, અધમ્મો; કતમો ચ ધમ્મો? કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો? ‘‘પાણાતિપાતો, આવુસો, અધમ્મો; પાણાતિપાતા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ પાણાતિપાતપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; પાણાતિપાતા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અદિન્નાદાનં, આવુસો, અધમ્મો; અદિન્નાદાના વેરમણી ધમ્મો; યે ચ અદિન્નાદાનપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અદિન્નાદાના વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારો, આવુસો, અધમ્મો; કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ કામેસુમિચ્છાચારપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મુસાવાદો, આવુસો, અધમ્મો; મુસાવાદા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ મુસાવાદપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; મુસાવાદા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘પિસુણા વાચા, આવુસો, અધમ્મો; પિસુણાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો; યે ચ પિસુણાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; પિસુણાય વાચાય વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘ફરુસા વાચા, આવુસો, અધમ્મો; ફરુસાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો; યે ચ ફરુસાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; ફરુસાય વાચાય વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘સમ્ફપ્પલાપો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ સમ્ફપ્પલાપપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અભિજ્ઝા, આવુસો, અધમ્મો; અનભિજ્ઝા ધમ્મો; યે ચ અભિજ્ઝાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અનભિજ્ઝાપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘બ્યાપાદો, આવુસો, અધમ્મો; અબ્યાપાદો ધમ્મો; યે ચ બ્યાપાદપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; અબ્યાપાદપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે, આવુસો, ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા નો ભગવા બ્યાકરોતિ તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘યં ખો નો, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો, સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા મહાકચ્ચાનો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ.

‘‘અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિમ્હા; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતમત્થં અપુચ્છિમ્હા. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા મહાકચ્ચાનેન ઇમેહિ અક્ખરેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો સુવિભત્તો’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે! પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો. મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો. મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ ચેતં એવમેવં બ્યાકરેય્યં યથા તં મહાકચ્ચાનેન બ્યાકતં. એસો ચેવ તસ્સ અત્થો. એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. તતિયઅધમ્મસુત્તં

૧૭૩. ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અધમ્મો, કતમો ચ ધમ્મો; કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો? પાણાતિપાતો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; પાણાતિપાતા વેરમણી ધમ્મો; યે ચ પાણાતિપાતપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; પાણાતિપાતા વેરમણિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અદિન્નાદાનં, ભિક્ખવે, અધમ્મો; અદિન્નાદાના વેરમણી ધમ્મો… કામેસુમિચ્છાચારો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી ધમ્મો… મુસાવાદો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; મુસાવાદા વેરમણી ધમ્મો… પિસુણા વાચા, ભિક્ખવે, અધમ્મો; પિસુણાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો… ફરુસા વાચા, ભિક્ખવે, અધમ્મો; ફરુસાય વાચાય વેરમણી ધમ્મો… સમ્ફપ્પલાપો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી ધમ્મો… અભિજ્ઝા, ભિક્ખવે, અધમ્મો; અનભિજ્ઝા ધમ્મો… બ્યાપાદો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; અબ્યાપાદો ધમ્મો….

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. કમ્મનિદાનસુત્તં

૧૭૪. ‘‘પાણાતિપાતમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘અદિન્નાદાનમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘મુસાવાદમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘પિસુણવાચમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘ફરુસવાચમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘અભિજ્ઝમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘બ્યાપાદમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિમ્પાહં, ભિક્ખવે, તિવિધં વદામિ – લોભહેતુકમ્પિ, દોસહેતુકમ્પિ, મોહહેતુકમ્પિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, લોભો કમ્મનિદાનસમ્ભવો, દોસો કમ્મનિદાનસમ્ભવો, મોહો કમ્મનિદાનસમ્ભવો. લોભક્ખયા કમ્મનિદાનસઙ્ખયો, દોસક્ખયા કમ્મનિદાનસઙ્ખયો, મોહક્ખયા કમ્મનિદાનસઙ્ખયો’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પરિક્કમનસુત્તં

૧૭૫. ‘‘સપરિક્કમનો અયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અપરિક્કમનો. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સપરિક્કમનો અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અપરિક્કમનો? પાણાતિપાતિસ્સ, ભિક્ખવે, પાણાતિપાતા વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. અદિન્નાદાયિસ્સ, ભિક્ખવે, અદિન્નાદાના વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. કામેસુમિચ્છાચારિસ્સ, ભિક્ખવે, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. મુસાવાદિસ્સ, ભિક્ખવે, મુસાવાદા વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. પિસુણવાચસ્સ, ભિક્ખવે, પિસુણાય વાચાય વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. ફરુસવાચસ્સ, ભિક્ખવે, ફરુસાય વાચાય વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. સમ્ફપ્પલાપિસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી પરિક્કમનં હોતિ. અભિજ્ઝાલુસ્સ, ભિક્ખવે, અનભિજ્ઝા પરિક્કમનં હોતિ. બ્યાપન્નચિત્તસ્સ [બ્યાપાદસ્સ (સી. પી. ક.), બ્યાપન્નસ્સ (સ્યા.)], ભિક્ખવે, અબ્યાપાદો પરિક્કમનં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ પરિક્કમનં હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સપરિક્કમનો અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અપરિક્કમનો’’તિ. નવમં.

૧૦. ચુન્દસુત્તં

૧૭૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા પાવાયં [ચમ્પાયં (ક. સી.) દી. નિ. ૨.૧૮૯ પસ્સિતબ્બં] વિહરતિ ચુન્દસ્સ કમ્મારપુત્તસ્સ અમ્બવને. અથ ખો ચુન્દો કમ્મારપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચુન્દં કમ્મારપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કસ્સ નો ત્વં, ચુન્દ, સોચેય્યાનિ રોચેસી’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણા, ભન્તે, પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા [સેવાલમાલકા (સી. સ્યા. પી.)] અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ; તેસાહં સોચેય્યાનિ રોચેમી’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ચુન્દ, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા. તે સાવકં [સાવકે (સ્યા. ક.)] એવં સમાદપેન્તિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, કાલસ્સેવ [સકાલસ્સેવ (સ્યા.)] ઉટ્ઠહન્તોવ [ઉટ્ઠહન્તો (સ્યા.), વુટ્ઠહન્તોવ (પી. ક.)] સયનમ્હા પથવિં આમસેય્યાસિ; નો ચે પથવિં આમસેય્યાસિ, અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસેય્યાસિ; નો ચે અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસેય્યાસિ, હરિતાનિ તિણાનિ આમસેય્યાસિ; નો ચે હરિતાનિ તિણાનિ આમસેય્યાસિ, અગ્ગિં પરિચરેય્યાસિ; નો ચે અગ્ગિં પરિચરેય્યાસિ, પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સેય્યાસિ; નો ચે પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સેય્યાસિ, સાયતતિયકં ઉદકં ઓરોહેય્યાસી’તિ. એવં ખો, ભન્તે, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ; તેસાહં સોચેય્યાનિ રોચેમી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, ચુન્દ, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતી’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતિ? સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ચુન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ચુન્દો કમ્મારપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તિવિધં ખો, ચુન્દ, કાયેન અસોચેય્યં હોતિ; ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ; તિવિધં મનસા અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન અસોચેય્યં હોતિ? ‘‘ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ લુદ્દો લોહિતપાણિ હતપહતે નિવિટ્ઠો અદયાપન્નો સબ્બપાણભૂતેસુ [પાણભૂતેસુ (ક.)].

‘‘અદિન્નાદાયી હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ. યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા [નત્થિ સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ] ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા [નત્થિ સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ] ધમ્મરક્ખિતા સસામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો મુસાવાદી હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ [સો અજાનં વા અહં જાનામીતિ, જાનં વા અહં ન જાનામીતિ, અપસ્સં વા અહં પસ્સામીતિ, પસ્સં વા અહં ન પસ્સામીતિ (પી. ક.) એવમુપરિપિ], સો અજાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ; અપસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ [સો અજાનં વા અહં જાનામીતિ, જાનં વા અહં ન જાનામીતિ, અપસ્સં વા અહં પસ્સામીતિ, પસ્સં વા અહં ન પસ્સામીતિ (પી. ક.) એવમુપરિપિ]. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણવાચો હોતિ. ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તા [ભેદાતા (ક.)], ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતા, વગ્ગારામો વગ્ગરતો વગ્ગનન્દી વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસવાચો હોતિ. યા સા વાચા અણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપી હોતિ અકાલવાદી અભૂતવાદી અનત્થવાદી અધમ્મવાદી અવિનયવાદી; અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ અકાલેન અનપદેસં અપરિયન્તવતિં અનત્થસંહિતં. એવં ખો, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, તિવિધં મનસા અસોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં અભિજ્ઝાતા [અભિજ્ઝિતા (ક.) મ. નિ. ૧.૪૪૦ પસ્સિતબ્બં] હોતિ – ‘અહો વત યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ.

‘‘બ્યાપન્નચિત્તો હોતિ પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’ન્તિ [મા વા અહેસું ઇતિ વા તિ (સી. પી. ક.)].

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકટદુક્કટાનં [નત્થેત્થ પાઠભેદો] કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. એવં ખો, ચુન્દ, મનસા તિવિધં અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘ઇમે ખો, ચુન્દ, દસ અકુસલકમ્મપથા [અકુસલા કમ્મપથા (?)]. ઇમેહિ ખો, ચુન્દ, દસહિ અકુસલેહિ કમ્મપથેહિ સમન્નાગતો કાલસ્સેવ ઉટ્ઠહન્તોવ સયનમ્હા પથવિં ચેપિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પથવિં આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘અલ્લાનિ ચેપિ ગોમયાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘હરિતાનિ ચેપિ તિણાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ હરિતાનિ તિણાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘અગ્ગિં ચેપિ પરિચરતિ, અસુચિયેવ હોતિ, નો ચેપિ અગ્ગિં પરિચરતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘પઞ્જલિકો ચેપિ આદિચ્ચં નમસ્સતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘સાયતતિયકં ચેપિ ઉદકં ઓરોહતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ સાયતતિયકં ઉદકં ઓરોહતિ, અસુચિયેવ હોતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમે, ચુન્દ, દસ અકુસલકમ્મપથા અસુચીયેવ [અસુચિચ્ચેવ (સ્યા.)] હોન્તિ અસુચિકરણા ચ.

‘‘ઇમેસં પન, ચુન્દ, દસન્નં અકુસલાનં કમ્મપથાનં સમન્નાગમનહેતુ નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા [યા ચ (ક.)] પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો [દુગ્ગતિ હોતિ (સ્યા. ક.)].

‘‘તિવિધં ખો, ચુન્દ, કાયેન સોચેય્યં હોતિ; ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ; તિવિધં મનસા સોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથં, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન સોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા, ન તં અદિન્નં [તં નાદિન્નં (ક. સી., મ. નિ. ૧.૪૪૧)] થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારં પહાય, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ન ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન સોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ, સો અજાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, અપસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા ન સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ – ન ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, ન અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી; નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. એવં ખો, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ.