૧૦. ચુન્દસુત્તં

૧૭૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા પાવાયં [ચમ્પાયં (ક. સી.) દી. નિ. ૨.૧૮૯ પસ્સિતબ્બં] વિહરતિ ચુન્દસ્સ કમ્મારપુત્તસ્સ અમ્બવને. અથ ખો ચુન્દો કમ્મારપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચુન્દં કમ્મારપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કસ્સ નો ત્વં, ચુન્દ, સોચેય્યાનિ રોચેસી’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણા, ભન્તે, પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા [સેવાલમાલકા (સી. સ્યા. પી.)] અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ; તેસાહં સોચેય્યાનિ રોચેમી’’તિ.

‘‘યથા કથં પન, ચુન્દ, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભન્તે, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા. તે સાવકં [સાવકે (સ્યા. ક.)] એવં સમાદપેન્તિ – ‘એહિ ત્વં, અમ્ભો પુરિસ, કાલસ્સેવ [સકાલસ્સેવ (સ્યા.)] ઉટ્ઠહન્તોવ [ઉટ્ઠહન્તો (સ્યા.), વુટ્ઠહન્તોવ (પી. ક.)] સયનમ્હા પથવિં આમસેય્યાસિ; નો ચે પથવિં આમસેય્યાસિ, અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસેય્યાસિ; નો ચે અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસેય્યાસિ, હરિતાનિ તિણાનિ આમસેય્યાસિ; નો ચે હરિતાનિ તિણાનિ આમસેય્યાસિ, અગ્ગિં પરિચરેય્યાસિ; નો ચે અગ્ગિં પરિચરેય્યાસિ, પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સેય્યાસિ; નો ચે પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સેય્યાસિ, સાયતતિયકં ઉદકં ઓરોહેય્યાસી’તિ. એવં ખો, ભન્તે, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ; તેસાહં સોચેય્યાનિ રોચેમી’’તિ.

‘‘અઞ્ઞથા ખો, ચુન્દ, બ્રાહ્મણા પચ્છાભૂમકા કમણ્ડલુકા સેવાલમાલિકા અગ્ગિપરિચારિકા ઉદકોરોહકા સોચેય્યાનિ પઞ્ઞપેન્તિ, અઞ્ઞથા ચ પન અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતી’’તિ. ‘‘યથા કથં પન, ભન્તે, અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતિ? સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અરિયસ્સ વિનયે સોચેય્યં હોતી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ચુન્દ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો ચુન્દો કમ્મારપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘તિવિધં ખો, ચુન્દ, કાયેન અસોચેય્યં હોતિ; ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ; તિવિધં મનસા અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન અસોચેય્યં હોતિ? ‘‘ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો પાણાતિપાતી હોતિ લુદ્દો લોહિતપાણિ હતપહતે નિવિટ્ઠો અદયાપન્નો સબ્બપાણભૂતેસુ [પાણભૂતેસુ (ક.)].

‘‘અદિન્નાદાયી હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા તં અદિન્નં થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારી હોતિ. યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા [નત્થિ સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ] ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા [નત્થિ સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ] ધમ્મરક્ખિતા સસામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો મુસાવાદી હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ [સો અજાનં વા અહં જાનામીતિ, જાનં વા અહં ન જાનામીતિ, અપસ્સં વા અહં પસ્સામીતિ, પસ્સં વા અહં ન પસ્સામીતિ (પી. ક.) એવમુપરિપિ], સો અજાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ; અપસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ [સો અજાનં વા અહં જાનામીતિ, જાનં વા અહં ન જાનામીતિ, અપસ્સં વા અહં પસ્સામીતિ, પસ્સં વા અહં ન પસ્સામીતિ (પી. ક.) એવમુપરિપિ]. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણવાચો હોતિ. ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ સમગ્ગાનં વા ભેત્તા [ભેદાતા (ક.)], ભિન્નાનં વા અનુપ્પદાતા, વગ્ગારામો વગ્ગરતો વગ્ગનન્દી વગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસવાચો હોતિ. યા સા વાચા અણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપી હોતિ અકાલવાદી અભૂતવાદી અનત્થવાદી અધમ્મવાદી અવિનયવાદી; અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ અકાલેન અનપદેસં અપરિયન્તવતિં અનત્થસંહિતં. એવં ખો, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, તિવિધં મનસા અસોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો અભિજ્ઝાલુ હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં અભિજ્ઝાતા [અભિજ્ઝિતા (ક.) મ. નિ. ૧.૪૪૦ પસ્સિતબ્બં] હોતિ – ‘અહો વત યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ.

‘‘બ્યાપન્નચિત્તો હોતિ પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા બજ્ઝન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુ’ન્તિ [મા વા અહેસું ઇતિ વા તિ (સી. પી. ક.)].

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકટદુક્કટાનં [નત્થેત્થ પાઠભેદો] કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. એવં ખો, ચુન્દ, મનસા તિવિધં અસોચેય્યં હોતિ.

‘‘ઇમે ખો, ચુન્દ, દસ અકુસલકમ્મપથા [અકુસલા કમ્મપથા (?)]. ઇમેહિ ખો, ચુન્દ, દસહિ અકુસલેહિ કમ્મપથેહિ સમન્નાગતો કાલસ્સેવ ઉટ્ઠહન્તોવ સયનમ્હા પથવિં ચેપિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પથવિં આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘અલ્લાનિ ચેપિ ગોમયાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘હરિતાનિ ચેપિ તિણાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ હરિતાનિ તિણાનિ આમસતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘અગ્ગિં ચેપિ પરિચરતિ, અસુચિયેવ હોતિ, નો ચેપિ અગ્ગિં પરિચરતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘પઞ્જલિકો ચેપિ આદિચ્ચં નમસ્સતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સતિ, અસુચિયેવ હોતિ.

‘‘સાયતતિયકં ચેપિ ઉદકં ઓરોહતિ, અસુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ સાયતતિયકં ઉદકં ઓરોહતિ, અસુચિયેવ હોતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમે, ચુન્દ, દસ અકુસલકમ્મપથા અસુચીયેવ [અસુચિચ્ચેવ (સ્યા.)] હોન્તિ અસુચિકરણા ચ.

‘‘ઇમેસં પન, ચુન્દ, દસન્નં અકુસલાનં કમ્મપથાનં સમન્નાગમનહેતુ નિરયો પઞ્ઞાયતિ, તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ, પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા [યા ચ (ક.)] પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો [દુગ્ગતિ હોતિ (સ્યા. ક.)].

‘‘તિવિધં ખો, ચુન્દ, કાયેન સોચેય્યં હોતિ; ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ; તિવિધં મનસા સોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથં, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન સોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો, લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં ગામગતં વા અરઞ્ઞગતં વા, ન તં અદિન્નં [તં નાદિન્નં (ક. સી., મ. નિ. ૧.૪૪૧)] થેય્યસઙ્ખાતં આદાતા હોતિ.

‘‘કામેસુમિચ્છાચારં પહાય, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ યા તા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સસામિકા સપરિદણ્ડા અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપિ, તથારૂપાસુ ન ચારિત્તં આપજ્જિતા હોતિ. એવં ખો, ચુન્દ, તિવિધં કાયેન સોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ. સભગ્ગતો વા પરિસગ્ગતો વા ઞાતિમજ્ઝગતો વા પૂગમજ્ઝગતો વા રાજકુલમજ્ઝગતો વા અભિનીતો સક્ખિપુટ્ઠો – ‘એહમ્ભો પુરિસ, યં જાનાસિ તં વદેહી’તિ, સો અજાનં વા આહ ‘ન જાનામી’તિ, જાનં વા આહ ‘જાનામી’તિ, અપસ્સં વા આહ ‘ન પસ્સામી’તિ, પસ્સં વા આહ ‘પસ્સામી’તિ. ઇતિ અત્તહેતુ વા પરહેતુ વા આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વા ન સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતિ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય, પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ – ન ઇતો સુત્વા અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, ન અમુત્ર વા સુત્વા ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય, ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય, સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી; નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. એવં ખો, ચુન્દ, ચતુબ્બિધં વાચાય સોચેય્યં હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ચુન્દ, તિવિધં મનસા સોચેય્યં હોતિ? ઇધ, ચુન્દ, એકચ્ચો અનભિજ્ઝાલુ હોતિ. યં તં પરસ્સ પરવિત્તૂપકરણં તં અનભિજ્ઝિતા હોતિ – ‘અહો વત યં પરસ્સ તં મમસ્સા’તિ.

‘‘અબ્યાપન્નચિત્તો હોતિ અપ્પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો – ‘ઇમે સત્તા અવેરા હોન્તુ [ઇદં પદં સી. સ્યા. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ, તથા મ. નિ. ૧.૪૪૧] અબ્યાપજ્જા, અનીઘા સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’તિ.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ અવિપરીતદસ્સનો – ‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠં, અત્થિ હુતં, અત્થિ સુકટદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, અત્થિ અયં લોકો, અત્થિ પરો લોકો, અત્થિ માતા, અત્થિ પિતા, અત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, અત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ. એવં ખો, ચુન્દ, તિવિધં મનસા સોચેય્યં હોતિ.

‘‘ઇમે ખો, ચુન્દ, દસ કુસલકમ્મપથા. ઇમેહિ ખો, ચુન્દ, દસહિ કુસલેહિ કમ્મપથેહિ સમન્નાગતો કાલસ્સેવ ઉટ્ઠહન્તોવ સયનમ્હા પથવિં ચેપિ આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પથવિં આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ.

‘‘અલ્લાનિ ચેપિ ગોમયાનિ આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ અલ્લાનિ ગોમયાનિ આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ.

‘‘હરિતાનિ ચેપિ તિણાનિ આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ હરિતાનિ તિણાનિ આમસતિ, સુચિયેવ હોતિ.

‘‘અગ્ગિં ચેપિ પરિચરતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ અગ્ગિં પરિચરતિ, સુચિયેવ હોતિ.

‘‘પઞ્જલિકો ચેપિ આદિચ્ચં નમસ્સતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ પઞ્જલિકો આદિચ્ચં નમસ્સતિ, સુચિયેવ હોતિ.

‘‘સાયતતિયકં ચેપિ ઉદકં ઓરોહતિ, સુચિયેવ હોતિ; નો ચેપિ સાયતતિયકં ઉદકં ઓરોહતિ, સુચિયેવ હોતિ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમે, ચુન્દ, દસ કુસલકમ્મપથા સુચીયેવ હોન્તિ સુચિકરણા ચ.

‘‘ઇમેસં પન, ચુન્દ, દસન્નં કુસલાનં કમ્મપથાનં સમન્નાગમનહેતુ દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો’’તિ [સુગતિ હોતીતિ (સ્યા.), સુગતિ હોતિ (ક.)].

એવં વુત્તે ચુન્દો કમ્મારપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.