(૧૦) ૫. ઉપાલિવગ્ગો

૧. કામભોગીસુત્તં

૯૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘દસયિમે, ગહપતિ, કામભોગી સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે દસ? ઇધ, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન; અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ [ન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ (સી. સ્યા. પી.) એવમુપરિપિ] ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન; અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન; અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ; ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ; ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ; ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન; ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન; ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ, ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન; ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. તે ચ ભોગે ગથિતો [ગધિતો (ક.) અ. નિ. ૩.૧૨૪ પસ્સિતબ્બં] મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો [અજ્ઝાપન્નો (સબ્બત્થ) અ. નિ. ૩.૧૨૪ સુત્તવણ્ણના ટીકા ઓલોકેતબ્બા] અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ.

‘‘ઇધ પન, ગહપતિ, એકચ્ચો કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન; ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ. તે ચ ભોગે અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો એકેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેન, અધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન ગારય્હો દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો, ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન પાસંસો તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેનપિ અસાહસેનપિ, ધમ્માધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા સાહસેનપિ અસાહસેનપિ અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો એકેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ સાહસેના’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી એકેન ઠાનેન પાસંસો દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો. ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો. ‘ન અત્તાનં સુખેતિ ન પીણેતી’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમિના એકેન ઠાનેન પાસંસો ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો એકેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘ન સંવિભજતિ ન પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ પાસંસો ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તે ચ ભોગે ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો એકેન ઠાનેન ગારય્હો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘તે ચ ભોગે ગથિતો મુચ્છિતો અજ્ઝોસન્નો અનાદીનવદસ્સાવી અનિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતી’તિ, ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ તીહિ ઠાનેહિ પાસંસો ઇમિના એકેન ઠાનેન ગારય્હો.

‘‘તત્ર, ગહપતિ, ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તે ચ ભોગે અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, અયં, ગહપતિ, કામભોગી ચતૂહિ ઠાનેહિ પાસંસો. ‘ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેના’તિ, ઇમિના પઠમેન ઠાનેન પાસંસો. ‘અત્તાનં સુખેતિ પીણેતી’તિ, ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતી’તિ, ઇમિના તતિયેન ઠાનેન પાસંસો. ‘તે ચ ભોગે અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતી’તિ, ઇમિના ચતુત્થેન ઠાનેન પાસંસો. અયં, ગહપતિ, કામભોગી ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પાસંસો.

‘‘ઇમે ખો, ગહપતિ, દસ કામભોગી સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. ઇમેસં ખો, ગહપતિ, દસન્નં કામભોગીનં ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તે ચ ભોગે અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, અયં ઇમેસં દસન્નં કામભોગીનં અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ પામોક્ખો [મોક્ખો (ક. સી.) અ. નિ. ૪.૯૫; ૫.૧૮૧; સં. નિ. ૩.૬૬૨] ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ. સેય્યથાપિ, ગહપતિ, ગવા ખીરં, ખીરમ્હા દધિ, દધિમ્હા નવનીતં, નવનીતમ્હા સપ્પિ, સપ્પિમ્હા સપ્પિમણ્ડો. સપ્પિમણ્ડો તત્થ અગ્ગમક્ખાયતિ.

એવમેવં ખો, ગહપતિ, ઇમેસં દસન્નં કામભોગીનં ય્વાયં કામભોગી ધમ્મેન ભોગે પરિયેસતિ અસાહસેન, ધમ્મેન ભોગે પરિયેસિત્વા અસાહસેન અત્તાનં સુખેતિ પીણેતિ સંવિભજતિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તે ચ ભોગે અગથિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ, અયં ઇમેસં દસન્નં કામભોગીનં અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ પામોક્ખો [મોક્ખો (ક. સી.) અ. નિ. ૫.૧૮૧] ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચા’’તિ. પઠમં.

૨. ભયસુત્તં

૯૨. [અ. નિ. ૯.૨૭; સં. નિ. ૫.૧૦૨૪] અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘યતો, ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ચતૂહિ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અરિયો ચસ્સ ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો. સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’તિ.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ? યં, ગહપતિ, પાણાતિપાતી પાણાતિપાતપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, પાણાતિપાતા પટિવિરતો નેવ દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ [નેવ દિટ્ઠધમ્મિકં] ભયં વેરં પસવતિ ન સમ્પરાયિકમ્પિ [ન સમ્પરાયિકં] ભયં વેરં પસવતિ ન ચેતસિકમ્પિ [ન ચેતસિકં (સી. સ્યા. પી.)] દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ.

‘‘યં, ગહપતિ, અદિન્નાદાયી…પે… કામેસુમિચ્છાચારી… મુસાવાદી… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાયી સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનપચ્ચયા દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો નેવ દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ ન સમ્પરાયિકમ્પિ ભયં વેરં પસવતિ ન ચેતસિકમ્પિ દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ. સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતસ્સ એવં તં ભયં વેરં વૂપસન્તં હોતિ. ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ.

‘‘કતમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવા’તિ; ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો સન્દિટ્ઠિકો અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ; સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઉજુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, ઞાયપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, સામીચિપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ; અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતિ ‘અખણ્ડેહિ અચ્છિદ્દેહિ અસબલેહિ અકમ્માસેહિ ભુજિસ્સેહિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થેહિ અપરામટ્ઠેહિ સમાધિસંવત્તનિકેહિ’. ઇમેહિ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ.

‘‘કતમો ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો? ઇધ, ગહપતિ, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઇતિ ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ; ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ; ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ; ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતિ, યદિદં – અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં, ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો, ભવપચ્ચયા જાતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણં સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા સમ્ભવન્તિ, એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ; અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો…પે… એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’તિ. અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો.

‘‘યતો ખો, ગહપતિ, અરિયસાવકસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ ભયાનિ વેરાનિ વૂપસન્તાનિ હોન્તિ, ઇમેહિ ચ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો હોતિ, અયઞ્ચસ્સ અરિયો ઞાયો પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠો હોતિ સુપ્પટિવિદ્ધો, સો આકઙ્ખમાનો અત્તનાવ અત્તાનં બ્યાકરેય્ય – ‘ખીણનિરયોમ્હિ ખીણતિરચ્છાનયોનિ ખીણપેત્તિવિસયો ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતો; સોતાપન્નોહમસ્મિ અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ. દુતિયં.

૩. કિંદિટ્ઠિકસુત્તં

૯૩. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ દિવા દિવસ્સ સાવત્થિયા નિક્ખમિ ભગવન્તં દસ્સનાય. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો તાવ ભગવન્તં દસ્સનાય. પટિસલ્લીનો ભગવા. મનોભાવનીયાનમ્પિ ભિક્ખૂનં અકાલો દસ્સનાય. પટિસલ્લીના મનોભાવનીયા ભિક્ખૂ. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉન્નાદિનો ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તા નિસિન્ના હોન્તિ. અદ્દસંસુ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન અઞ્ઞમઞ્ઞં સણ્ઠાપેસું – ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો હોન્તુ, મા ભોન્તો સદ્દમકત્થ. અયં અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ આરામં આગચ્છતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો. યાવતા ખો પન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ગિહી ઓદાતવસના સાવત્થિયં પટિવસન્તિ, અયં તેસં અઞ્ઞતરો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ. અપ્પસદ્દકામા ખો પન તે આયસ્મન્તો અપ્પસદ્દવિનીતા અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદિનો. અપ્પેવ નામ અપ્પસદ્દં પરિસં વિદિત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ.

અથ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા તુણ્હી અહેસું. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું – ‘‘વદેહિ, ગહપતિ, કિંદિટ્ઠિકો સમણો ગોતમો’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, ભન્તે, ભગવતો સબ્બં દિટ્ઠિં જાનામી’’તિ.

‘‘ઇતિ કિર ત્વં, ગહપતિ, ન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સબ્બં દિટ્ઠિં જાનાસિ; વદેહિ, ગહપતિ, કિંદિટ્ઠિકા ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘ભિક્ખૂનમ્પિ ખો અહં, ભન્તે, ન સબ્બં દિટ્ઠિં જાનામી’’તિ.

‘‘ઇતિ કિર ત્વં, ગહપતિ, ન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સબ્બં દિટ્ઠિં જાનાસિ નપિ ભિક્ખૂનં સબ્બં દિટ્ઠિં જાનાસિ; વદેહિ, ગહપતિ, કિંદિટ્ઠિકોસિ તુવ’’ન્તિ? ‘‘એતં ખો, ભન્તે, અમ્હેહિ ન દુક્કરં બ્યાકાતું યંદિટ્ઠિકા મયં. ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મન્તો યથાસકાનિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્યાકરોન્તુ, પચ્છાપેતં અમ્હેહિ ન દુક્કરં ભવિસ્સતિ બ્યાકાતું યંદિટ્ઠિકા મય’’ન્તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો પરિબ્બાજકો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’’તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો પરિબ્બાજકો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’’તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો પરિબ્બાજકો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’’તિ.

એવં વુત્તે અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તે પરિબ્બાજકે એતદવોચ – ‘‘ય્વાયં, ભન્તે, આયસ્મા એવમાહ – ‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’તિ, ઇમસ્સ અયમાયસ્મતો દિટ્ઠિ અત્તનો વા અયોનિસોમનસિકારહેતુ ઉપ્પન્ના પરતોઘોસપચ્ચયા વા. સા ખો પનેસા દિટ્ઠિ ભૂતા સઙ્ખતા ચેતયિતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. યં ખો પન કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. યં દુક્ખં તદેવેસો આયસ્મા અલ્લીનો, તદેવેસો આયસ્મા અજ્ઝુપગતો.

‘‘યોપાયં, ભન્તે, આયસ્મા એવમાહ – ‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’તિ, ઇમસ્સાપિ અયમાયસ્મતો દિટ્ઠિ અત્તનો વા અયોનિસોમનસિકારહેતુ ઉપ્પન્ના પરતોઘોસપચ્ચયા વા. સા ખો પનેસા દિટ્ઠિ ભૂતા સઙ્ખતા ચેતયિતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. યં ખો પન કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. યં દુક્ખં તદેવેસો આયસ્મા અલ્લીનો, તદેવેસો આયસ્મા અજ્ઝુપગતો.

‘‘યોપાયં, ભન્તે, આયસ્મા એવમાહ – ‘અન્તવા લોકો …પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ગહપતી’તિ, ઇમસ્સાપિ અયમાયસ્મતો દિટ્ઠિ અત્તનો વા અયોનિસોમનસિકારહેતુ ઉપ્પન્ના પરતોઘોસપચ્ચયા વા. સા ખો પનેસા દિટ્ઠિ ભૂતા સઙ્ખતા ચેતયિતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. યં ખો પન કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. યં દુક્ખં તદેવેસો આયસ્મા અલ્લીનો, તદેવેસો આયસ્મા અજ્ઝુપગતો’’તિ.

એવં વુત્તે તે પરિબ્બાજકા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચું – ‘‘બ્યાકતાનિ ખો, ગહપતિ, અમ્હેહિ સબ્બેહેવ યથાસકાનિ દિટ્ઠિગતાનિ. વદેહિ, ગહપતિ, કિંદિટ્ઠિકોસિ તુવ’’ન્તિ? ‘‘યં ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. ‘યં દુક્ખં તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ – એવંદિટ્ઠિકો અહં, ભન્તે’’તિ.

‘‘યં ખો, ગહપતિ, કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. યં દુક્ખં તદેવ ત્વં, ગહપતિ, અલ્લીનો, તદેવ ત્વં, ગહપતિ, અજ્ઝુપગતો’’તિ.

‘‘યં ખો, ભન્તે, કિઞ્ચિ ભૂતં સઙ્ખતં ચેતયિતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં તદનિચ્ચં. યદનિચ્ચં તં દુક્ખં. ‘યં દુક્ખં તં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, નમેસો અત્તા’તિ – એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠં. તસ્સ ચ ઉત્તરિ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનામી’’તિ.

એવં વુત્તે તે પરિબ્બાજકા તુણ્હીભૂતા મઙ્કુભૂતા પત્તક્ખન્ધા અધોમુખા પજ્ઝાયન્તા અપ્પટિભાના નિસીદિંસુ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તે પરિબ્બાજકે તુણ્હીભૂતે મઙ્કુભૂતે પત્તક્ખન્ધે અધોમુખે પજ્ઝાયન્તે અપ્પટિભાને વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યાવતકો અહોસિ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ. ‘‘સાધુ સાધુ, ગહપતિ! એવં ખો તે, ગહપતિ, મોઘપુરિસા કાલેન કાલં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેતબ્બા’’તિ.

અથ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તે અનાથપિણ્ડિકે ગહપતિમ્હિ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વસ્સસતુપસમ્પન્નો [ભિક્ખુ દીઘરત્તં અવેધિ ધમ્મો (સ્યા.)] ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, સોપિ એવમેવં અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય યથા તં અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના નિગ્ગહિતા’’તિ. તતિયં.

૪. વજ્જિયમાહિતસુત્તં

૯૪. એકં સમયં ભગવા ચમ્પાયં વિહરતિ ગગ્ગરાય પોક્ખરણિયા તીરે. અથ ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ દિવા દિવસ્સ ચમ્પાય નિક્ખમિ ભગવન્તં દસ્સનાય. અથ ખો વજ્જિયમાહિતસ્સ ગહપતિસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો તાવ ભગવન્તં દસ્સનાય. પટિસલ્લીનો ભગવા. મનોભાવનીયાનમ્પિ ભિક્ખૂનં અકાલો દસ્સનાય. પટિસલ્લીના મનોભાવનીયાપિ ભિક્ખૂ. યંનૂનાહં યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ યેન અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ ઉન્નાદિનો ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તા નિસિન્ના હોન્તિ.

અદ્દસંસુ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા વજ્જિયમાહિતં ગહપતિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન અઞ્ઞમઞ્ઞં સણ્ઠાપેસું – ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો હોન્તુ. મા ભોન્તો સદ્દમકત્થ. અયં વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ આગચ્છતિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો. યાવતા ખો પન સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ગિહી ઓદાતવસના ચમ્પાયં પટિવસન્તિ, અયં તેસં અઞ્ઞતરો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ. અપ્પસદ્દકામા ખો પન તે આયસ્મન્તો અપ્પસદ્દવિનીતા અપ્પસદ્દસ્સ વણ્ણવાદિનો. અપ્પેવ નામ અપ્પસદ્દં પરિસં વિદિત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ.

અથ ખો તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા તુણ્હી અહેસું. અથ ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ યેન તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વજ્જિયમાહિતં ગહપતિં તે અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર, ગહપતિ, સમણો ગોતમો સબ્બં તપં ગરહતિ, સબ્બં તપસ્સિં લૂખાજીવિં એકંસેન ઉપક્કોસતિ ઉપવદતી’’તિ? ‘‘ન ખો, ભન્તે, ભગવા સબ્બં તપં ગરહતિ નપિ સબ્બં તપસ્સિં લૂખાજીવિં એકંસેન ઉપક્કોસતિ ઉપવદતિ. ગારય્હં ખો, ભન્તે, ભગવા ગરહતિ, પસંસિતબ્બં પસંસતિ. ગારય્હં ખો પન, ભન્તે, ભગવા ગરહન્તો પસંસિતબ્બં પસંસન્તો વિભજ્જવાદો ભગવા. ન સો ભગવા એત્થ એકંસવાદો’’તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો પરિબ્બાજકો વજ્જિયમાહિતં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘આગમેહિ ત્વં, ગહપતિ, યસ્સ ત્વં સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, સમણો ગોતમો વેનયિકો અપ્પઞ્ઞત્તિકો’’તિ? ‘‘એત્થપાહં, ભન્તે, આયસ્મન્તે વક્ખામિ સહધમ્મેન – ‘ઇદં કુસલ’ન્તિ, ભન્તે, ભગવતા પઞ્ઞત્તં; ‘ઇદં અકુસલ’ન્તિ, ભન્તે, ભગવતા પઞ્ઞત્તં. ઇતિ કુસલાકુસલં ભગવા પઞ્ઞાપયમાનો સપઞ્ઞત્તિકો ભગવા; ન સો ભગવા વેનયિકો અપ્પઞ્ઞત્તિકો’’તિ.

એવં વુત્તે તે પરિબ્બાજકા તુણ્હીભૂતા મઙ્કુભૂતા પત્તક્ખન્ધા અધોમુખા પજ્ઝાયન્તા અપ્પટિભાના નિસીદિંસુ. અથ ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ તે પરિબ્બાજકે તુણ્હીભૂતે મઙ્કુભૂતે પત્તક્ખન્ધે અધોમુખે પજ્ઝાયન્તે અપ્પટિભાને વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ યાવતકો અહોસિ તેહિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિબ્બાજકેહિ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ગહપતિ! એવં ખો તે, ગહપતિ, મોઘપુરિસા કાલેન કાલં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેતબ્બા. નાહં, ગહપતિ, સબ્બં તપં તપિતબ્બન્તિ વદામિ; ન ચ પનાહં, ગહપતિ, સબ્બં તપં ન તપિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, ગહપતિ, સબ્બં સમાદાનં સમાદિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, ગહપતિ, સબ્બં સમાદાનં ન સમાદિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, ગહપતિ, સબ્બં પધાનં પદહિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, ગહપતિ, સબ્બં પધાનં ન પદહિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, ગહપતિ, સબ્બો પટિનિસ્સગ્ગો પટિનિસ્સજ્જિતબ્બોતિ વદામિ. ન પનાહં, ગહપતિ, સબ્બો પટિનિસ્સગ્ગો ન પટિનિસ્સજ્જિતબ્બોતિ વદામિ; નાહં, ગહપતિ, સબ્બા વિમુત્તિ વિમુચ્ચિતબ્બાતિ વદામિ; ન પનાહં, ગહપતિ, સબ્બા વિમુત્તિ ન વિમુચ્ચિતબ્બાતિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, ગહપતિ, તપં તપતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં તપં ન તપિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ ગહપતિ, તપં તપતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં તપં તપિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, ગહપતિ, સમાદાનં સમાદિયતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં સમાદાનં ન સમાદિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, ગહપતિ, સમાદાનં સમાદિયતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં સમાદાનં સમાદિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, ગહપતિ, પધાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં પધાનં ન પદહિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, ગહપતિ, પધાનં પદહતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં પધાનં પદહિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, ગહપતિ, પટિનિસ્સગ્ગં પટિનિસ્સજ્જતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપો પટિનિસ્સગ્ગો ન પટિનિસ્સજ્જિતબ્બોતિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, ગહપતિ, પટિનિસ્સગ્ગં પટિનિસ્સજ્જતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપો પટિનિસ્સગ્ગો પટિનિસ્સજ્જિતબ્બોતિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, ગહપતિ, વિમુત્તિં વિમુચ્ચતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપા વિમુત્તિ ન વિમુચ્ચિતબ્બાતિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, ગહપતિ, વિમુત્તિં વિમુચ્ચતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપા વિમુત્તિ વિમુચ્ચિતબ્બાતિ વદામી’’તિ.

અથ ખો વજ્જિયમાહિતો ગહપતિ ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તે વજ્જિયમાહિતે ગહપતિમ્હિ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દીઘરત્તં અપ્પરજક્ખો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, સોપિ એવમેવં અઞ્ઞતિત્થિયે પરિબ્બાજકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હેય્ય યથા તં વજ્જિયમાહિતેન ગહપતિના નિગ્ગહિતા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઉત્તિયસુત્તં

૯૫. અથ ખો ઉત્તિયો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉત્તિયો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ? ‘‘અબ્યાકતં ખો એતં, ઉત્તિય, મયા – ‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, ઉત્તિય, અબ્યાકતં મયા – ‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા … ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, ઉત્તિય, અબ્યાકતં મયા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો ‘અબ્યાકતં ખો એતં, ઉત્તિય, મયા – સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પન, ભો ગોતમ, અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘એતમ્પિ ખો, ઉત્તિય, અબ્યાકતં મયા અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘એતમ્પિ ખો, ઉત્તિય, અબ્યાકતં મયા – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ. અથ કિઞ્ચરહિ ભોતા ગોતમેન બ્યાકત’’ન્તિ?

‘‘અભિઞ્ઞાય ખો અહં, ઉત્તિય, સાવકાનં ધમ્મં દેસેમિ સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ.

‘‘યં પનેતં ભવં ગોતમો અભિઞ્ઞાય સાવકાનં ધમ્મં દેસેસિ સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, સબ્બો વા [સબ્બો ચ (ક.)] તેન લોકો નીયતિ [નીયિસ્સતિ (સી.), નિય્યાસ્સતિ (સ્યા.), નિય્યંસ્સતિ (પી.)] ઉપડ્ઢો વા તિભાગો વા’’તિ [તિભાગો વાતિ પદેહિ (ક.)]? એવં વુત્તે ભગવા તુણ્હી અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મા હેવં ખો ઉત્તિયો પરિબ્બાજકો પાપકં દિટ્ઠિગતં પટિલભિ – ‘સબ્બસામુક્કંસિકં વત મે સમણો ગોતમો પઞ્હં પુટ્ઠો સંસાદેતિ, નો વિસ્સજ્જેતિ, ન નૂન વિસહતી’તિ. તદસ્સ ઉત્તિયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ઉત્તિયં પરિબ્બાજકં એતદવોચ – ‘‘તેનહાવુસો ઉત્તિય, ઉપમં તે કરિસ્સામિ. ઉપમાય મિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તિ. સેય્યથાપિ, આવુસો ઉત્તિય, રઞ્ઞો પચ્ચન્તિમં નગરં દળ્હુદ્ધાપં [દળ્હુદ્દાપં (સી. પી.)] દળ્હપાકારતોરણં એકદ્વારં. તત્રસ્સ દોવારિકો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી અઞ્ઞાતાનં નિવારેતા ઞાતાનં પવેસેતા. સો તસ્સ નગરસ્સ સમન્તા અનુપરિયાયપથં અનુક્કમતિ. અનુપરિયાયપથં અનુક્કમમાનો ન પસ્સેય્ય પાકારસન્ધિં વા પાકારવિવરં વા, અન્તમસો બિળારનિક્ખમનમત્તમ્પિ. નો ચ ખ્વસ્સ એવં ઞાણં હોતિ – ‘એત્તકા પાણા ઇમં નગરં પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા’તિ. અથ ખ્વસ્સ એવમેત્થ હોતિ – ‘યે ખો કેચિ ઓળારિકા પાણા ઇમં નગરં પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા, સબ્બે તે ઇમિના દ્વારેન પવિસન્તિ વા નિક્ખમન્તિ વા’તિ.

‘‘એવમેવં ખો, આવુસો ઉત્તિય, ન તથાગતસ્સ એવં ઉસ્સુક્કં હોતિ – ‘સબ્બો વા તેન લોકો નીયતિ, ઉપડ્ઢો વા, તિભાગો વા’તિ. અથ ખો એવમેત્થ તથાગતસ્સ હોતિ – ‘યે ખો કેચિ લોકમ્હા નીયિંસુ વા નીયન્તિ વા નીયિસ્સન્તિ વા, સબ્બે તે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા. એવમેતે [એવમેતેન (ક.)] લોકમ્હા નીયિંસુ વા નીયન્તિ વા નીયિસ્સન્તિ વા’તિ. યદેવ ખો ત્વં [યદેવ ખ્વેત્થ (ક.)], આવુસો ઉત્તિય, ભગવન્તં પઞ્હં [ઇમં પઞ્હં (સ્યા. ક.)] અપુચ્છિ તદેવેતં પઞ્હં ભગવન્તં અઞ્ઞેન પરિયાયેન અપુચ્છિ. તસ્મા તે તં ભગવા ન બ્યાકાસી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. કોકનુદસુત્તં

૯૬. ‘‘એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો રાજગહે વિહરતિ તપોદારામે. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદા તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. તપોદાય [તપોદે (ક.)] ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો. કોકનુદોપિ ખો પરિબ્બાજકો રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય યેન તપોદા તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું.

અદ્દસા ખો કોકનુદો પરિબ્બાજકો આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ – ‘‘ક્વેત્થ [કો તેત્થ (સી.), ક્વત્થ (પી. ક.)], આવુસો’’તિ? ‘‘અહમાવુસો, ભિક્ખૂ’’તિ.

‘‘કતમેસં, આવુસો, ભિક્ખૂન’’ન્તિ? ‘‘સમણાનં, આવુસો, સક્યપુત્તિયાન’’ન્તિ.

‘‘પુચ્છેય્યામ મયં આયસ્મન્તં કિઞ્ચિદેવ દેસં, સચે આયસ્મા ઓકાસં કરોતિ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાયા’’તિ. ‘‘પુચ્છાવુસો, સુત્વા વેદિસ્સામા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભો, ‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – એવંદિટ્ઠિ [એવંદિટ્ઠિકો (સ્યા.)] ભવ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – ‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘કિં પન, ભો, ‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ – એવંદિટ્ઠિ ભવ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – ‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભો, અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિ ભવ’’ન્તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’’ન્તિ.

‘‘તેન હિ ભવં ન જાનાતિ, ન પસ્સતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ન જાનામિ ન પસ્સામિ. જાનામહં, આવુસો, પસ્સામી’’તિ.

‘‘‘કિં નુ ખો, ભો, સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિ ભવ’ન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ.

‘‘‘કિં પન, ભો, અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિ ભવ’ન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભો, અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ – એવંદિટ્ઠિ ભવન્તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, આવુસો, એવંદિટ્ઠિ – નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ વદેસિ.

‘‘‘તેન હિ ભવં ન જાનાતિ ન પસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, આવુસો, ન જાનામિ ન પસ્સામિ. જાનામહં, આવુસો, પસ્સામી’તિ વદેસિ. યથા કથં પનાવુસો, ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ?

‘‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિગતમેતં. ‘અસસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિગતમેતં. અન્તવા લોકો…પે… અનન્તવા લોકો… તં જીવં તં સરીરં… અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરં… હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા… હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણા… ‘નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’ન્તિ ખો, આવુસો, દિટ્ઠિગતમેતં.

‘‘યાવતા, આવુસો, દિટ્ઠિ [દિટ્ઠિગતા (સબ્બત્થ)] યાવતા દિટ્ઠિટ્ઠાનં દિટ્ઠિઅધિટ્ઠાનં દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં દિટ્ઠિસમુટ્ઠાનં દિટ્ઠિસમુગ્ઘાતો [યાવતા દિટ્ઠિટ્ઠાન અધિટ્ઠાન પરિયુટ્ઠાન સમુટ્ઠાન સમુગ્ઘાતો (સી. પી.)], તમહં જાનામિ તમહં પસ્સામિ. તમહં જાનન્તો તમહં પસ્સન્તો ક્યાહં વક્ખામિ – ‘ન જાનામિ ન પસ્સામી’તિ? જાનામહં, આવુસો, પસ્સામી’’તિ.

‘‘કો નામો આયસ્મા, કથઞ્ચ પનાયસ્મન્તં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ? ‘‘‘આનન્દો’તિ ખો મે, આવુસો, નામં. ‘આનન્દો’તિ ચ પન મં સબ્રહ્મચારી જાનન્તી’’તિ. ‘‘મહાચરિયેન વત કિર, ભો, સદ્ધિં મન્તયમાના ન જાનિમ્હ – ‘આયસ્મા આનન્દો’તિ. સચે હિ મયં જાનેય્યામ – ‘અયં આયસ્મા આનન્દો’તિ, એત્તકમ્પિ નો નપ્પટિભાયેય્ય [નપ્પટિભાસેય્યામ (ક.) નપ્પટિભાસેય્ય (બહૂસુ) મ. નિ. ૩.૨૧૬ પસ્સિતબ્બં]. ખમતુ ચ મે આયસ્મા આનન્દો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. આહુનેય્યસુત્તં

૯૭. ‘‘દસહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ.

‘‘કતમેહિ દસહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ.

‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો. યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા.

‘‘કલ્યાણમિત્તો હોતિ કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકો હોતિ સમ્માદસ્સનેન સમન્નાગતો.

‘‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ – એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ; બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતિ; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોતિ, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમતિ, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરામસતિ [પરિમસતિ (સી.)] પરિમજ્જતિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણાતિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ.

‘‘પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ. સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ; સદોસં વા ચિત્તં… વીતદોસં વા ચિત્તં… સમોહં વા ચિત્તં… વીતમોહં વા ચિત્તં… સંખિત્તં વા ચિત્તં… વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં… મહગ્ગતં વા ચિત્તં… અમહગ્ગતં વા ચિત્તં… સઉત્તરં વા ચિત્તં… અનુત્તરં વા ચિત્તં… સમાહિતં વા ચિત્તં… અસમાહિતં વા ચિત્તં… વિમુત્તં વા ચિત્તં… અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ.

‘‘અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ, ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ – ‘ઇમે વત ખો ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના; ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. સત્તમં.

૮. થેરસુત્તં

૯૮. ‘‘દસહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ યસ્સં યસ્સં દિસાયં વિહરતિ, ફાસુયેવ વિહરતિ. કતમેહિ દસહિ? થેરો હોતિ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો, સીલવા હોતિ …પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધો, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો, અધિકરણસમુપ્પાદવૂપસમકુસલો હોતિ, ધમ્મકામો હોતિ પિયસમુદાહારો અભિધમ્મે અભિવિનયે ઉળારપામોજ્જો, સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન, પાસાદિકો હોતિ અભિક્કન્તપટિક્કન્તે [અભિક્કન્તપટિક્કન્તો (ક.)] સુસંવુતો અન્તરઘરે નિસજ્જાય, ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, આસવાનઞ્ચ ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ યસ્સં યસ્સં દિસાયં વિહરતિ, ફાસુયેવ વિહરતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉપાલિસુત્તં

૯૯. અથ ખો આયસ્મા ઉપાલિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉપાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવિતુ’’ન્તિ.

‘‘દુરભિસમ્ભવાનિ હિ ખો [દુરભિસમ્ભવાનિ ખો (સી. પી.)], ઉપાલિ, અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ. દુક્કરં પવિવેકં દુરભિરમં. એકત્તે હરન્તિ મઞ્ઞે મનો વનાનિ સમાધિં અલભમાનસ્સ ભિક્ખુનો. યો ખો, ઉપાલિ, એવં વદેય્ય – ‘અહં સમાધિં અલભમાનો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવિસ્સામી’તિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘સંસીદિસ્સતિ વા ઉપ્લવિસ્સતિ વા’તિ [ઉપ્પિલવિસ્સતિ વા (સી. સ્યા. પી.)].

‘‘સેય્યથાપિ, ઉપાલિ, મહાઉદકરહદો. અથ આગચ્છેય્ય હત્થિનાગો સત્તરતનો વા અડ્ઢટ્ઠરતનો [અટ્ઠરતનો (સી. પી.)] વા. તસ્સ એવમસ્સ – ‘યંનૂનાહં ઇમં ઉદકરહદં ઓગાહેત્વા કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્યં પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્યં. કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા ન્હત્વા [નહાત્વા (સી. પી.), ન્હાત્વા (સ્યા.)] ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. સો તં ઉદકરહદં ઓગાહેત્વા કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્ય પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્ય; કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા યેન કામં પક્કમેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? મહા, ઉપાલિ [મહા હુપાલિ (સી. પી.)], અત્તભાવો ગમ્ભીરે ગાધં વિન્દતિ.

‘‘અથ આગચ્છેય્ય સસો વા બિળારો વા. તસ્સ એવમસ્સ – ‘કો ચાહં, કો ચ હત્થિનાગો! યંનૂનાહં ઇમં ઉદકરહદં ઓગાહેત્વા કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્યં પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળેય્યં; કણ્ણસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા પિટ્ઠિસંધોવિકમ્પિ ખિડ્ડં કીળિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા યેન કામં પક્કમેય્ય’ન્તિ. સો તં ઉદકરહદં સહસા અપ્પટિસઙ્ખા પક્ખન્દેય્ય. તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘સંસીદિસ્સતિ વા ઉપ્લવિસ્સતિ વા’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? પરિત્તો, ઉપાલિ, અત્તભાવો ગમ્ભીરે ગાધં ન વિન્દતિ. એવમેવં ખો, ઉપાલિ, યો એવં વદેય્ય – ‘અહં સમાધિં અલભમાનો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવિસ્સામી’તિ, તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં – ‘સંસીદિસ્સતિ વા ઉપ્લવિસ્સતિ વા’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ઉપાલિ, દહરો કુમારો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો સકેન મુત્તકરીસેન કીળતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, નન્વાયં કેવલા પરિપૂરા બાલખિડ્ડા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સ ખો સો, ઉપાલિ, કુમારો અપરેન સમયેન વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય યાનિ કાનિચિ કુમારકાનં કીળાપનકાનિ ભવન્તિ, સેય્યથિદં – વઙ્કકં [વઙ્કં (સી. પી.)] ઘટિકં મોક્ખચિકં ચિઙ્ગુલકં [પિઙ્ગુલિકં (સ્યા.), ચિઙ્કુલકં (ક.)] પત્તાળ્હકં રથકં ધનુકં, તેહિ કીળતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, નન્વાયં ખિડ્ડા પુરિમાય ખિડ્ડાય અભિક્કન્તતરા ચ પણીતતરા ચા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘સ ખો સો, ઉપાલિ, કુમારો અપરેન સમયેન વુદ્ધિમન્વાય ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકમન્વાય પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચારેતિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેહિ રૂપેહિ ઇટ્ઠેહિ કન્તેહિ મનાપેહિ પિયરૂપેહિ કામૂપસંહિતેહિ રજનીયેહિ, સોતવિઞ્ઞેય્યેહિ સદ્દેહિ… ઘાનવિઞ્ઞેય્યેહિ ગન્ધેહિ… જિવ્હાવિઞ્ઞેય્યેહિ રસેહિ… કાયવિઞ્ઞેય્યેહિ ફોટ્ઠબ્બેહિ ઇટ્ઠેહિ કન્તેહિ મનાપેહિ પિયરૂપેહિ કામૂપસંહિતેહિ રજનીયેહિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, નન્વાયં ખિડ્ડા પુરિમાહિ ખિડ્ડાહિ અભિક્કન્તતરા ચ પણીતતરા ચા’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

[દી. નિ. ૧.૧૯૦; મ. નિ. ૨.૨૩૩] ‘‘ઇધ ખો પન વો [વોતિ નિપાતમત્તં (અટ્ઠ.)], ઉપાલિ, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ.

‘‘તં ધમ્મં સુણાતિ ગહપતિ વા ગહપતિપુત્તો વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા કુલે પચ્ચાજાતો. સો તં ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતિ. સો તેન સદ્ધાપટિલાભેન સમન્નાગતો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજાપથો, અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા. નયિદં સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા એકન્તપરિપુણ્ણં એકન્તપરિસુદ્ધં સઙ્ખલિખિતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતું. યંનૂનાહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજેય્ય’ન્તિ.

‘‘સો અપરેન સમયેન અપ્પં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અપ્પં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહન્તં વા ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ.

‘‘સો એવં પબ્બજિતો સમાનો ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરતિ.

‘‘અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી; અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરતિ.

‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી હોતિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા.

‘‘મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ.

‘‘પિસુણં વાચં પહાય પિસુણાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ, ઇતો સુત્વા ન અમુત્ર અક્ખાતા ઇમેસં ભેદાય, અમુત્ર વા સુત્વા ન ઇમેસં અક્ખાતા અમૂસં ભેદાય. ઇતિ ભિન્નાનં વા સન્ધાતા સહિતાનં વા અનુપ્પદાતા, સમગ્ગારામો સમગ્ગરતો સમગ્ગનન્દી; સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘ફરુસં વાચં પહાય ફરુસાય વાચાય પટિવિરતો હોતિ. યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ.

‘‘સમ્ફપ્પલાપં પહાય સમ્ફપ્પલાપા પટિવિરતો હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી, નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા હોતિ કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં.

‘‘સો બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતિ. એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો, વિરતો વિકાલભોજના. નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો હોતિ, માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ, ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો હોતિ, જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકધઞ્ઞપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ઇત્થિકુમારિકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, અજેળકપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, કુક્કુટસૂકરપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, હત્થિગવસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતિ, દૂતેય્યપહિણગમનાનુયોગા પટિવિરતો હોતિ, કયવિક્કયા પટિવિરતો હોતિ, તુલાકૂટકંસકૂટમાનકૂટા પટિવિરતો હોતિ, ઉક્કોટનવઞ્ચનનિકતિસાચિયોગા પટિવિરતો હોતિ, છેદનવધબન્ધનવિપરામોસઆલોપસહસાકારા પટિવિરતો હોતિ.

‘‘સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ, સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો યેન યેનેવ ડેતિ સપત્તભારોવ ડેતિ. એવમેવં ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન. યેન યેનેવ પક્કમતિ સમાદાયેવ પક્કમતિ. સો ઇમિના અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અનવજ્જસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં, મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સો ઇમિના અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો અજ્ઝત્તં અબ્યાસેકસુખં પટિસંવેદેતિ.

‘‘સો અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતિ.

‘‘સો ઇમિના ચ અરિયેન સીલક્ખન્ધેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન ઇન્દ્રિયસંવરેન સમન્નાગતો, ઇમિના ચ અરિયેન સતિસમ્પજઞ્ઞે સમન્નાગતો વિવિત્તં સેનાસનં ભજતિ અરઞ્ઞં રુક્ખમૂલં પબ્બતં કન્દરં ગિરિગુહં સુસાનં વનપત્થં અબ્ભોકાસં પલાલપુઞ્જં. સો અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા.

‘‘સો અભિજ્ઝં લોકે પહાય વિગતાભિજ્ઝેન ચેતસા વિહરતિ, અભિજ્ઝાય ચિત્તં પરિસોધેતિ. બ્યાપાદપદોસં પહાય અબ્યાપન્નચિત્તો વિહરતિ સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી, બ્યાપાદપદોસા ચિત્તં પરિસોધેતિ. થિનમિદ્ધં પહાય વિગતથિનમિદ્ધો વિહરતિ આલોકસઞ્ઞી સતો સમ્પજાનો, થિનમિદ્ધા ચિત્તં પરિસોધેતિ. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહાય અનુદ્ધતો વિહરતિ અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચા ચિત્તં પરિસોધેતિ. વિચિકિચ્છં પહાય તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિહરતિ અકથંકથી કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વિચિકિચ્છાય ચિત્તં પરિસોધેતિ.

‘‘સો ઇમે પઞ્ચ નીવરણે પહાય ચેતસો ઉપક્કિલેસે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, નો ચ ખો તાવ અનુપ્પત્તસદત્થા વિહરન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, નો ચ ખો તાવ અનુપ્પત્તસદત્થા વિહરન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, નો ચ ખો તાવ અનુપ્પત્તસદત્થા વિહરન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં…પે….

પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, નો ચ ખો તાવ અનુપ્પત્તસદત્થા વિહરન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે….

‘‘સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ…પે….

‘‘સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘સન્તમેતં પણીતમેત’ન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, નો ચ ખો તાવ અનુપ્પત્તસદત્થા વિહરન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ભિક્ખુ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, ઉપાલિ, ‘નન્વાયં વિહારો પુરિમેહિ વિહારેહિ અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચા’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇમમ્પિ ખો, ઉપાલિ, મમ સાવકા અત્તનિ ધમ્મં સમ્પસ્સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવન્તિ, અનુપ્પત્તસદત્થા ચ વિહરન્તિ. ઇઙ્ઘ ત્વં, ઉપાલિ, સઙ્ઘે વિહરાહિ. સઙ્ઘે તે વિહરતો ફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. નવમં.

૧૦. અભબ્બસુત્તં

૧૦૦. ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મે અપ્પહાય અભબ્બો અરહત્તં સચ્છિકાતું. કતમે દસ? રાગં, દોસં, મોહં, કોધં, ઉપનાહં, મક્ખં, પળાસં, ઇસ્સં, મચ્છરિયં, માનં – ઇમે ખો ભિક્ખવે, દસ ધમ્મે અપ્પહાય અભબ્બો અરહત્તં સચ્છિકાતું.

‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મે પહાય ભબ્બો અરહત્તં સચ્છિકાતું. કતમે દસ? રાગં, દોસં, મોહં, કોધં, ઉપનાહં, મક્ખં, પળાસં, ઇસ્સં, મચ્છરિયં, માનં – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દસ ધમ્મે પહાય ભબ્બો અરહત્તં સચ્છિકાતુ’’ન્તિ. દસમં.