૩. તતિયપણ્ણાસકં

(૧૧) ૧. સમણસઞ્ઞાવગ્ગો

૧. સમણસઞ્ઞાસુત્તં

૧૦૧. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમણસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત ધમ્મે પરિપૂરેન્તિ. કતમા તિસ્સો? વેવણ્ણિયમ્હિ અજ્ઝુપગતો, પરપટિબદ્ધા મે જીવિકા, અઞ્ઞો મે આકપ્પો કરણીયોતિ – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સમણસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત ધમ્મે પરિપૂરેન્તિ.

‘‘કતમે સત્ત? સન્તતકારી [સતતકારી (સ્યા. પી. ક.)] હોતિ સન્તતવુત્તિ [સતતવુત્તિ (સ્યા. પી.)] સીલેસુ, અનભિજ્ઝાલુ હોતિ, અબ્યાપજ્જો હોતિ, અનતિમાની હોતિ, સિક્ખાકામો હોતિ, ઇદમત્થંતિસ્સ હોતિ જીવિતપરિક્ખારેસુ, આરદ્ધવીરિયો ચ [આરદ્ધવિરિયો ચ (સી. પી.), આરદ્ધવિરિયો (સ્યા.)] વિહરતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો સમણસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા ઇમે સત્ત ધમ્મે પરિપૂરેન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. બોજ્ઝઙ્ગસુત્તં

૧૦૨. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા તિસ્સો વિજ્જા પરિપૂરેન્તિ. કતમે સત્ત? સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા તિસ્સો વિજ્જા પરિપૂરેન્તિ. કતમા તિસ્સો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ. આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા ઇમા તિસ્સો વિજ્જા પરિપૂરેન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. મિચ્છત્તસુત્તં

૧૦૩. ‘‘મિચ્છત્તં, ભિક્ખવે, આગમ્મ વિરાધના હોતિ, નો આરાધના. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, મિચ્છત્તં આગમ્મ વિરાધના હોતિ, નો આરાધના? મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચા પહોતિ, મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તો પહોતિ, મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવો પહોતિ, મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામો પહોતિ, મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિ પહોતિ, મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિ પહોતિ, મિચ્છાસમાધિસ્સ મિચ્છાઞાણં પહોતિ, મિચ્છાઞાણિસ્સ [મિચ્છાઞાણસ્સ (પી. ક.)] મિચ્છાવિમુત્તિ પહોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, મિચ્છત્તં આગમ્મ વિરાધના હોતિ, નો આરાધના.

‘‘સમ્મત્તં, ભિક્ખવે, આગમ્મ આરાધના હોતિ, નો વિરાધના. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમ્મત્તં આગમ્મ આરાધના હોતિ, નો વિરાધના? સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ, સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ, સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવો પહોતિ, સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ, સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ, સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતિ, સમ્માસમાધિસ્સ સમ્માઞાણં પહોતિ, સમ્માઞાણિસ્સ [સમ્માઞાણસ્સ (પી. ક.)] સમ્માવિમુત્તિ પહોતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સમ્મત્તં આગમ્મ આરાધના હોતિ, નો વિરાધના’’તિ. તતિયં.

૪. બીજસુત્તં

૧૦૪. [અ. નિ. ૧.૩૦૬; કથા. ૭૦૮] ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિસ્સ મિચ્છાઞાણિસ્સ મિચ્છાવિમુત્તિસ્સ યઞ્ચ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં [સમાદિણ્ણં (પી. ક.)] યઞ્ચ વચીકમ્મં… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ [દિટ્ઠિ હિ (સી. સ્યા. પી.)], ભિક્ખવે, પાપિકા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, નિમ્બબીજં વા કોસાતકિબીજં વા તિત્તકાલાબુબીજં વા અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તં યઞ્ચેવ પથવિરસં ઉપાદિયતિ યઞ્ચ આપોરસં ઉપાદિયતિ, સબ્બં તં તિત્તકત્તાય કટુકત્તાય અસાતત્તાય સંવત્તતિ. તં કિસ્સ હેતુ? બીજઞ્હિ, ભિક્ખવે, પાપકં. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિસ્સ મિચ્છાઞાણિસ્સ મિચ્છાવિમુત્તિસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યઞ્ચ વચીકમ્મં… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા અનિટ્ઠાય અકન્તાય અમનાપાય અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ, ભિક્ખવે, પાપિકા.

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ સમ્માઞાણિસ્સ સમ્માવિમુત્તિસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યઞ્ચ વચીકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ, ભિક્ખવે, ભદ્દિકા.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુબીજં વા સાલિબીજં વા મુદ્દિકાબીજં વા અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તં યઞ્ચ પથવિરસં ઉપાદિયતિ યઞ્ચ આપોરસં ઉપાદિયતિ સબ્બં તં સાતત્તાય મધુરત્તાય અસેચનકત્તાય સંવત્તતિ. તં કિસ્સ હેતુ? બીજઞ્હિ ભિક્ખવે, ભદ્દકં. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ…પે. … સમ્માવિમુત્તિસ્સ યઞ્ચેવ કાયકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યઞ્ચ વચીકમ્મં… યઞ્ચ મનોકમ્મં યથાદિટ્ઠિ સમત્તં સમાદિન્નં યા ચ ચેતના યા ચ પત્થના યો ચ પણિધિ યે ચ સઙ્ખારા, સબ્બે તે ધમ્મા ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? દિટ્ઠિ હિસ્સ, ભિક્ખવે, ભદ્દિકા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. વિજ્જાસુત્તં

૧૦૫. ‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ અહિરિકં અનોત્તપ્પં. અવિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અવિદ્દસુનો મિચ્છાદિટ્ઠિ પહોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પસ્સ મિચ્છાવાચા પહોતિ, મિચ્છાવાચસ્સ મિચ્છાકમ્મન્તો પહોતિ, મિચ્છાકમ્મન્તસ્સ મિચ્છાઆજીવો પહોતિ, મિચ્છાઆજીવસ્સ મિચ્છાવાયામો પહોતિ, મિચ્છાવાયામસ્સ મિચ્છાસતિ પહોતિ, મિચ્છાસતિસ્સ મિચ્છાસમાધિ પહોતિ, મિચ્છાસમાધિસ્સ મિચ્છાઞાણં પહોતિ, મિચ્છાઞાણિસ્સ મિચ્છાવિમુત્તિ પહોતિ.

‘‘વિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અન્વદેવ હિરોત્તપ્પં. વિજ્જાગતસ્સ, ભિક્ખવે, વિદ્દસુનો સમ્માદિટ્ઠિ પહોતિ, સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ, સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ સમ્માવાચા પહોતિ, સમ્માવાચસ્સ સમ્માકમ્મન્તો પહોતિ, સમ્માકમ્મન્તસ્સ સમ્માઆજીવો પહોતિ, સમ્માઆજીવસ્સ સમ્માવાયામો પહોતિ, સમ્માવાયામસ્સ સમ્માસતિ પહોતિ, સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતિ, સમ્માસમાધિસ્સ સમ્માઞાણં પહોતિ, સમ્માઞાણિસ્સ સમ્માવિમુત્તિ પહોતી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. નિજ્જરસુત્તં

૧૦૬. [દી. નિ. ૩.૩૬૦] ‘‘દસયિમાનિ, ભિક્ખવે, નિજ્જરવત્થૂનિ. કતમાનિ દસ? સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો નિજ્જિણ્ણો હોતિ; યે ચ મિચ્છાસઙ્કપ્પપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માસઙ્કપ્પપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવાચસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા નિજ્જિણ્ણા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માવાચાપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો નિજ્જિણ્ણો હોતિ; યે ચ મિચ્છાકમ્મન્તપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માકમ્મન્તપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માઆજીવસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો નિજ્જિણ્ણો હોતિ; યે ચ મિચ્છાઆજીવપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માઆજીવપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો નિજ્જિણ્ણો હોતિ; યે ચ મિચ્છાવાયામપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માવાયામપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ; યે ચ મિચ્છાસતિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માસતિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ નિજ્જિણ્ણો હોતિ; યે ચ મિચ્છાસમાધિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માસમાધિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં નિજ્જિણ્ણં હોતિ; યે ચ મિચ્છાઞાણપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માઞાણપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ નિજ્જિણ્ણા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિજ્જિણ્ણા હોન્તિ; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, દસ નિજ્જરવત્થૂની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ધોવનસુત્તં

૧૦૭. ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, દક્ખિણેસુ જનપદેસુ ધોવનં નામ. તત્થ હોતિ અન્નમ્પિ પાનમ્પિ ખજ્જમ્પિ ભોજ્જમ્પિ લેય્યમ્પિ પેય્યમ્પિ નચ્ચમ્પિ ગીતમ્પિ વાદિતમ્પિ. અત્થેતં, ભિક્ખવે, ધોવનં; ‘નેતં નત્થી’તિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, ધોવનં હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ.

‘‘અહઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયં ધોવનં દેસેસ્સામિ, યં ધોવનં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, યં ધોવનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમઞ્ચ તં, ભિક્ખવે, અરિયં ધોવનં, (યં ધોવનં) [( ) નત્થિ સ્યામપોત્થકે] એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, યં ધોવનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ?

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિદ્ધોતા હોતિ; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિદ્ધોતા હોન્તિ; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો નિદ્ધોતો હોતિ…પે… સમ્માવાચસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા નિદ્ધોતા હોતિ… સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો નિદ્ધોતો હોતિ… સમ્માઆજીવસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો નિદ્ધોતો હોતિ… સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો નિદ્ધોતો હોતિ… સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ નિદ્ધોતા હોતિ… સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ નિદ્ધોતો હોતિ… સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં નિદ્ધોતં હોતિ…પે….

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ નિદ્ધોતા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિદ્ધોતા હોન્તિ; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, અરિયં ધોવનં એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ, યં ધોવનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. તિકિચ્છકસુત્તં

૧૦૮. ‘‘તિકિચ્છકા, ભિક્ખવે, વિરેચનં દેન્તિ પિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય, સેમ્હસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય, વાતસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય. અત્થેતં, ભિક્ખવે, વિરેચનં; ‘નેતં નત્થી’તિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વિરેચનં સમ્પજ્જતિપિ વિપજ્જતિપિ.

‘‘અહઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયં વિરેચનં દેસેસ્સામિ, યં વિરેચનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વિરેચનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમઞ્ચ તં, ભિક્ખવે, અરિયં વિરેચનં, યં વિરેચનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વિરેચનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ?

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ વિરિત્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ વિરિત્તા હોન્તિ; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો વિરિત્તો હોતિ…પે… સમ્માવાચસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા વિરિત્તા હોતિ… સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો વિરિત્તો હોતિ… સમ્માઆજીવસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો વિરિત્તો હોતિ… સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો વિરિત્તો હોતિ… સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ વિરિત્તા હોતિ… સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ વિરિત્તો હોતિ… સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં વિરિત્તં હોતિ…પે….

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ વિરિત્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ વિરિત્તા હોન્તિ; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, અરિયં વિરેચનં યં વિરેચનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વિરેચનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ…પે… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વમનસુત્તં

૧૦૯. ‘‘તિકિચ્છકા, ભિક્ખવે, વમનં દેન્તિ પિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય, સેમ્હસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય, વાતસમુટ્ઠાનાનમ્પિ આબાધાનં પટિઘાતાય. અત્થેતં, ભિક્ખવે, વમનં; ‘નેતં નત્થી’તિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વમનં સમ્પજ્જતિપિ વિપજ્જતિપિ.

‘‘અહઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયં વમનં દેસેસ્સામિ, યં વમનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વમનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ, જરાધમ્મા સત્તા જરાય પરિમુચ્ચન્તિ, મરણધમ્મા સત્તા મરણેન પરિમુચ્ચન્તિ, સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ. તં સુણાથ…પે….

‘‘કતમઞ્ચ તં, ભિક્ખવે, અરિયં વમનં, યં વમનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વમનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ…પે… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસધમ્મા સત્તા સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તિ?

‘‘સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ વન્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ વન્તા હોન્તિ; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો વન્તો હોતિ…પે… સમ્માવાચસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા વન્તા હોતિ… સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો વન્તો હોતિ… સમ્માઆજીવસ્સ ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો વન્તો હોતિ… સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો વન્તો હોતિ… સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ વન્તા હોતિ… સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ વન્તો હોતિ… સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં વન્તં હોતિ …પે….

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ વન્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ વન્તા હોન્તિ; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇદં ખો તં, ભિક્ખવે, અરિયં વમનં યં વમનં સમ્પજ્જતિયેવ નો વિપજ્જતિ, યં વમનં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તિ…પે… સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસેહિ પરિમુચ્ચન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. નિદ્ધમનીયસુત્તં

૧૧૦. ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, નિદ્ધમનીયા ધમ્મા. કતમે દસ? સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિદ્ધન્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિદ્ધન્તા હોન્તિ; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસઙ્કપ્પો નિદ્ધન્તો હોતિ…પે… સમ્માવાચસ્સ ભિક્ખવે, મિચ્છાવાચા નિદ્ધન્તા હોતિ… સમ્માકમ્મન્તસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાકમ્મન્તો નિદ્ધન્તો હોતિ… સમ્માઆજીવસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઆજીવો નિદ્ધન્તો હોતિ… સમ્માવાયામસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવાયામો નિદ્ધન્તો હોતિ… સમ્માસતિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસતિ નિદ્ધન્તા હોતિ… સમ્માસમાધિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાસમાધિ નિદ્ધન્તો હોતિ… સમ્માઞાણિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાઞાણં નિદ્ધન્તં હોતિ….

‘‘સમ્માવિમુત્તિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાવિમુત્તિ નિદ્ધન્તા હોતિ; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ તે ચસ્સ નિદ્ધન્તા હોન્તિ; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દસ નિદ્ધમનીયા ધમ્મા’’તિ. દસમં.

૧૧. પઠમઅસેખસુત્તં

૧૧૧. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘‘અસેખો અસેખો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા ભન્તે, ભિક્ખુ અસેખો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ અસેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસઙ્કપ્પેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવાચાય સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માકમ્મન્તેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઆજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માવાયામેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માસતિયા સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ, અસેખેન સમ્માઞાણેન સમન્નાગતો હોતિ, અસેખાય સમ્માવિમુત્તિયા સમન્નાગતો હોતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, ભિક્ખુ અસેખો હોતી’’તિ. એકાદસમં.

૧૨. દુતિયઅસેખસુત્તં

૧૧૨. ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, અસેખિયા ધમ્મા. કતમે દસ? અસેખા સમ્માદિટ્ઠિ, અસેખો સમ્માસઙ્કપ્પો, અસેખા સમ્માવાચા, અસેખો સમ્માકમ્મન્તો, અસેખો સમ્માઆજીવો, અસેખો સમ્માવાયામો, અસેખા સમ્માસતિ, અસેખો સમ્માસમાધિ, અસેખં સમ્માઞાણં, અસેખા સમ્માવિમુત્તિ – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દસ અસેખિયા ધમ્મા’’તિ. દ્વાદસમં.

સમણસઞ્ઞાવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સઞ્ઞા બોજ્ઝઙ્ગા મિચ્છત્તં, બીજં વિજ્જાય નિજ્જરં;

ધોવનં તિકિચ્છા વમનં નિદ્ધમનં દ્વે અસેખાતિ.

(૧૨) ૨. પચ્ચોરોહણિવગ્ગો

૧. પઠમઅધમ્મસુત્તં

૧૧૩. [અ. નિ. ૧૦.૧૭૧] ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો અનત્થો ચ; ધમ્મો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અનત્થઞ્ચ, ધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અધમ્મો ચ અનત્થો ચ? મિચ્છાદિટ્ઠિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પો, મિચ્છાવાચા, મિચ્છાકમ્મન્તો, મિચ્છાઆજીવો, મિચ્છાવાયામો, મિચ્છાસતિ, મિચ્છાસમાધિ, મિચ્છાઞાણં, મિચ્છાવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો ચ અનત્થો ચ.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મો ચ અત્થો ચ? સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો, સમ્માવાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધિ, સમ્માઞાણં, સમ્માવિમુત્તિ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મો ચ અત્થો ચ.

‘‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો અનત્થો ચ; ધમ્મો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અનત્થઞ્ચ, ધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઅધમ્મસુત્તં

૧૧૪. ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અધમ્મો, કતમો ચ ધમ્મો, કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો?

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માસઙ્કપ્પો ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાસઙ્કપ્પપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માસઙ્કપ્પપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાવાચા, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માવાચા ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાવાચાપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માવાચાપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાકમ્મન્તો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માકમ્મન્તો ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાકમ્મન્તપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માકમ્મન્તપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાઆજીવો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માઆજીવો ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાઆજીવપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માઆજીવપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાવાયામો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માવાયામો ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાવાયામપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માવાયામપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાસતિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માસતિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાસતિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માસતિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાસમાધિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માસમાધિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાસમાધિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માસમાધિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાઞાણં, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માઞાણં ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાઞાણપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માઞાણપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાવિમુત્તિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માવિમુત્તિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. તતિયઅધમ્મસુત્તં

૧૧૫. ‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’’તિ?

અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ [પુચ્છેય્યામ (સી. સ્યા. પી.) મ. નિ. ૧.૨૦૨ પસ્સિતબ્બં]. યથા નો આયસ્મા આનન્દો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’’તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચું –

‘‘ઇદં ખો નો, આવુસો આનન્દ, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, આવુસો, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા આનન્દો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ. વિભજતુ આયસ્મા આનન્દો’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી સારપરિયેસનં ચરમાનો મહતો રુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો સારવતો અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મ ખન્ધં સાખાપલાસે સારં પરિયેસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય; એવંસમ્પદમિદં આયસ્મન્તાનં સત્થરિ સમ્મુખીભૂતે તં ભગવન્તં અતિસિત્વા અમ્હે એતમત્થં પટિપુચ્છિતબ્બં મઞ્ઞથ. સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં તુમ્હે ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘અદ્ધાવુસો આનન્દ, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો. સો ચેવ પનેતસ્સ કાલો અહોસિ યં મયં ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ, યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય તથા નં ધારેય્યામ. અપિ ચાયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. વિભજતાયસ્મા આનન્દો અગરું કત્વા’’તિ.

‘‘તેનહાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. અથાયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘યં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

કતમો ચાવુસો, અધમ્મો, કતમો ચ ધમ્મો, કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો?

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માસઙ્કપ્પો ધમ્મો… મિચ્છાવાચા, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માવાચા ધમ્મો … મિચ્છાકમ્મન્તો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માકમ્મન્તો ધમ્મો… મિચ્છાઆજીવો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માઆજીવો ધમ્મો… મિચ્છાવાયામો, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માવાયામો ધમ્મો… મિચ્છાસતિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માસતિ ધમ્મો… મિચ્છાસમાધિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માસમાધિ ધમ્મો… મિચ્છાઞાણં, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માઞાણં ધમ્મો….

મિચ્છાવિમુત્તિ, આવુસો, અધમ્મો; સમ્માવિમુત્તિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાવિમુત્તિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘અયં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બ’ન્તિ, ઇમસ્સ ખો અહં, આવુસો, ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ એવં વિત્થારેન અત્થં આજાનામિ. આકઙ્ખમાના ચ પન તુમ્હે, આવુસો, ભગવન્તંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ. યથા વો ભગવા બ્યાકરોતિ [બ્યાકરેય્ય (સ્યા.)] તથા નં ધારેય્યાથા’’તિ.

‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો આનન્દસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું –

‘‘યં ખો નો ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – ‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિજ્જિતબ્બ’ન્તિ.

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘ઇદં ખો નો, આવુસો, ભગવા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિસિત્વા વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પવિટ્ઠો – અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો…પે… તથા પટિપજ્જિતબ્બન્તિ. કો નુ ખો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજેય્યા’તિ?

‘‘તેસં નો, ભન્તે, અમ્હાકં એતદહોસિ – ‘અયં ખો આયસ્મા આનન્દો સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સમ્ભાવિતો ચ વિઞ્ઞૂનં સબ્રહ્મચારીનં. પહોતિ ચાયસ્મા આનન્દો ઇમસ્સ ભગવતા સંખિત્તેન ઉદ્દેસસ્સ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભત્તસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજિતું. યંનૂન મયં યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમેય્યામ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યામ. યથા નો આયસ્મા આનન્દો બ્યાકરિસ્સતિ તથા નં ધારેસ્સામા’તિ.

‘‘અથ ખો મયં, ભન્તે, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિમ્હા; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં એતમત્થં અપુચ્છિમ્હા. તેસં નો, ભન્તે, આયસ્મતા આનન્દેન ઇમેહિ આકારેહિ ઇમેહિ પદેહિ ઇમેહિ બ્યઞ્જનેહિ અત્થો સુવિભત્તો’’તિ [વિભત્તોતિ (?) એવમેવ હિ અઞ્ઞેસુ ઈદિસસુત્તેસુ દિસ્સતિ].

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખવે! પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, આનન્દો. મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, આનન્દો. મં ચેપિ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પટિપુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ ચેતં એવમેવં [અહમ્પિ તં એવમેવં (મ. નિ. ૧.૨૦૫)] બ્યાકરેય્યં યથા તં આનન્દેન બ્યાકતં. એસો ચેવ તસ્સ [એસો ચેવેતસ્સ (મ. નિ. ૧.૨૦૫)] અત્થો એવઞ્ચ નં ધારેય્યાથા’’તિ. તતિયં.

૪. અજિતસુત્તં

૧૧૬. અથ ખો અજિતો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અજિતો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અમ્હાકં, ભો ગોતમ, પણ્ડિતો નામ સબ્રહ્મચારી. તેન પઞ્ચમત્તાનિ ચિત્તટ્ઠાનસતાનિ ચિન્તિતાનિ, યેહિ અઞ્ઞતિત્થિયા ઉપારદ્ધાવ જાનન્તિ [ઉપારદ્ધા પજાનન્તિ (સી.)] ઉપારદ્ધસ્મા’’તિ [ઉપારદ્ધમ્હાતિ (સી. પી.)].

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ધારેથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, પણ્ડિતવત્થૂની’’તિ? ‘‘એતસ્સ, ભગવા, કાલો એતસ્સ, સુગત, કાલો યં ભગવા ભાસેય્ય, ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અધમ્મિકેન વાદેન અધમ્મિકં વાદં અભિનિગ્ગણ્હાતિ અભિનિપ્પીળેતિ, તેન ચ અધમ્મિકં પરિસં રઞ્જેતિ. તેન સા અધમ્મિકા પરિસા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા હોતિ – ‘પણ્ડિતો વત, ભો, પણ્ડિતો વત, ભો’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અધમ્મિકેન વાદેન ધમ્મિકં વાદં અભિનિગ્ગણ્હાતિ અભિનિપ્પીળેતિ, તેન ચ અધમ્મિકં પરિસં રઞ્જેતિ. તેન સા અધમ્મિકા પરિસા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા હોતિ – ‘પણ્ડિતો વત, ભો, પણ્ડિતો વત, ભો’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચો અધમ્મિકેન વાદેન ધમ્મિકઞ્ચ વાદં અધમ્મિકઞ્ચ વાદં અભિનિગ્ગણ્હાતિ અભિનિપ્પીળેતિ, તેન ચ અધમ્મિકં પરિસં રઞ્જેતિ. તેન સા અધમ્મિકા પરિસા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા હોતિ – ‘પણ્ડિતો વત, ભો, પણ્ડિતો વત, ભો’તિ.

‘‘અધમ્મો ચ, ભિક્ખવે, વેદિતબ્બો ધમ્મો ચ; અનત્થો ચ વેદિતબ્બો અત્થો ચ. અધમ્મઞ્ચ વિદિત્વા ધમ્મઞ્ચ, અનત્થઞ્ચ વિદિત્વા અત્થઞ્ચ યથા ધમ્મો યથા અત્થો તથા પટિપજ્જિતબ્બં.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અધમ્મો, કતમો ચ ધમ્મો, કતમો ચ અનત્થો, કતમો ચ અત્થો? મિચ્છાદિટ્ઠિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માદિટ્ઠિ ધમ્મો; યે ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, અયં અનત્થો; સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, અયં અત્થો.

‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માસઙ્કપ્પો ધમ્મો… મિચ્છાવાચા, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માવાચા ધમ્મો… મિચ્છાકમ્મન્તો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માકમ્મન્તો ધમ્મો… મિચ્છાઆજીવો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માઆજીવો ધમ્મો … મિચ્છાવાયામો, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માવાયામો ધમ્મો… મિચ્છાસતિ, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માસતિ ધમ્મો… મિચ્છાસમાધિ, ભિક્ખવે અધમ્મો; સમ્માસમાધિ ધમ્મો… મિચ્છાઞાણં, ભિક્ખવે, અધમ્મો; સમ્માઞાણં ધમ્મો.

૫. સઙ્ગારવસુત્તં

૧૧૭. [અ. નિ. ૧૦.૧૬૯] અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, ઓરિમં તીરં, કિં પારિમં તીર’’ન્તિ? ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ ખો, બ્રાહ્મણ, ઓરિમં તીરં, સમ્માદિટ્ઠિ પારિમં તીરં; મિચ્છાસઙ્કપ્પો ઓરિમં તીરં, સમ્માસઙ્કપ્પો પારિમં તીરં; મિચ્છાવાચા ઓરિમં તીરં, સમ્માવાચા પારિમં તીરં; મિચ્છાકમ્મન્તો ઓરિમં તીરં, સમ્માકમ્મન્તો પારિમં તીરં; મિચ્છાઆજીવો ઓરિમં તીરં, સમ્માઆજીવો પારિમં તીરં; મિચ્છાવાયામો ઓરિમં તીરં, સમ્માવાયામો પારિમં તીરં; મિચ્છાસતિ ઓરિમં તીરં, સમ્માસતિ પારિમં તીરં; મિચ્છાસમાધિ ઓરિમં તીરં, સમ્માસમાધિ પારિમં તીરં; મિચ્છાઞાણં ઓરિમં તીરં, સમ્માઞાણં પારિમં તીરં; મિચ્છાવિમુત્તિ ઓરિમં તીરં, સમ્માવિમુત્તિ પારિમં તીરન્તિ. ઇદં ખો, બ્રાહ્મણ, ઓરિમં તીરં, ઇદં પારિમં તીરન્તિ.

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોકમાગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો [જુતીમન્તો (સી.)], તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. ઓરિમતીરસુત્તં

૧૧૮. ‘‘ઓરિમઞ્ચ, ભિક્ખવે, તીરં દેસેસ્સામિ પારિમઞ્ચ તીરં. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ઓરિમં તીરં, કતમઞ્ચ પારિમં તીરં? મિચ્છાદિટ્ઠિ ઓરિમં તીરં, સમ્માદિટ્ઠિ પારિમં તીરં…પે… મિચ્છાવિમુત્તિ ઓરિમં તીરં, સમ્માવિમુત્તિ પારિમં તીરં. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, ઓરિમં તીરં, ઇદં પારિમં તીરન્તિ.

‘‘અપ્પકા તે મનુસ્સેસુ, યે જના પારગામિનો;

અથાયં ઇતરા પજા, તીરમેવાનુધાવતિ.

‘‘યે ચ ખો સમ્મદક્ખાતે, ધમ્મે ધમ્માનુવત્તિનો;

તે જના પારમેસ્સન્તિ, મચ્ચુધેય્યં સુદુત્તરં.

‘‘કણ્હં ધમ્મં વિપ્પહાય, સુક્કં ભાવેથ પણ્ડિતો;

ઓકા અનોક માગમ્મ, વિવેકે યત્થ દૂરમં.

‘‘તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય, હિત્વા કામે અકિઞ્ચનો;

પરિયોદપેય્ય અત્તાનં, ચિત્તક્લેસેહિ પણ્ડિતો.

‘‘યેસં સમ્બોધિયઙ્ગેસુ, સમ્મા ચિત્તં સુભાવિતં;

આદાનપટિનિસ્સગ્ગે, અનુપાદાય યે રતા;

ખીણાસવા જુતિમન્તો, તે લોકે પરિનિબ્બુતા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. પઠમપચ્ચોરોહણીસુત્તં

૧૧૯. તેન ખો પન સમયેન જાણુસ્સોણિ [જાનુસ્સોનિ (ક. સી.), જાનુસ્સોણિ (ક. સી.), જાણુસોણિ (ક.)] બ્રાહ્મણો તદહુપોસથે સીસંન્હાતો [સીસંનહાતો (સી. પી.), સીસન્હાતો (સ્યા.)] નવં ખોમયુગં નિવત્થો અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય ભગવતો અવિદૂરે એકમન્તં ઠિતો હોતિ.

અદ્દસા ખો ભગવા જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં તદહુપોસથે સીસંન્હાતં નવં ખોમયુગં નિવત્થં અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય એકમન્તં ઠિતં. દિસ્વાન જાણુસ્સોણિં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ત્વં, બ્રાહ્મણ, તદહુપોસથે સીસંન્હાતો નવં ખોમયુગં નિવત્થો અલ્લકુસમુટ્ઠિં આદાય એકમન્તં ઠિતો? કિં ન્વજ્જ [કિં નુ અજ્જ (સ્યા.), કિં નુ ખો અજ્જ (પી.), કિં નુ ખ્વજ્જ (ક.)] બ્રાહ્મણકુલસ્સા’’તિ [બ્રાહ્મણ બ્રહ્મકુસલસ્સાતિ (ક.)]? ‘‘પચ્ચોરોહણી, ભો ગોતમ, અજ્જ બ્રાહ્મણકુલસ્સા’’તિ [બ્રહ્મકુસલસ્સાતિ (ક.)].

‘‘યથા કથં પન, બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા તદહુપોસથે સીસંન્હાતા નવં ખોમયુગં નિવત્થા અલ્લેન ગોમયેન પથવિં ઓપુઞ્જિત્વા હરિતેહિ કુસેહિ પત્થરિત્વા [પવિત્થારેત્વા (ક.)] અન્તરા ચ વેલં અન્તરા ચ અગ્યાગારં સેય્યં કપ્પેન્તિ. તે તં રત્તિં તિક્ખત્તું પચ્ચુટ્ઠાય પઞ્જલિકા અગ્ગિં નમસ્સન્તિ – ‘પચ્ચોરોહામ ભવન્તં, પચ્ચોરોહામ ભવન્ત’ન્તિ. બહુકેન ચ સપ્પિતેલનવનીતેન અગ્ગિં સન્તપ્પેન્તિ. તસ્સા ચ રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બ્રાહ્મણે સન્તપ્પેન્તિ. એવં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણાનં પચ્ચોરોહણી હોતી’’તિ.