७. आवट्टहारविभङ्गविभावना

२९. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन चतुब्यूहहारविभङ्गेन नेरुत्तादयो विभत्ता, सो…पे… चतुब्यूहहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो आवट्टो हारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता तत्थ कतमो आवट्टो हारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु कतमो संवण्णनाविसेसो आवट्टो हारो आवट्टहारविभङ्गो नामाति पुच्छति. ‘‘एकम्हि पदट्ठाने’’न्तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘आरम्भथा’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो आवट्टहारविभङ्गो नामाति गहितो. ‘‘तत्थ देसनायं एकस्मिं पदट्ठाने देसनारुळ्हे सेसकं पदट्ठानं परियेसति, परियेसित्वा कथं पटिपक्खे आवट्टेती’’ति वत्तब्बत्ता –

‘‘आरम्भथ निक्कमथ, युञ्जथ बुद्धसासने;

धुनाथ मच्चुनो सेनं, नळागारंव कुञ्जरो’’ति. –

गाथा वुत्ता. इध गाथायं एकस्मिं पदट्ठाने देसनारुळ्हे सेसकं पदट्ठानं परियेसतीति वुत्तं होति. गाथात्थो पन अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. २९) वुत्तो.

‘‘आरम्भथा’तिआदिगाथायं कतरस्मिं पदट्ठाने देसनारुळ्हे कतमं सेसकं पदट्ठानं परियेसती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘आरम्भथ निक्कमथाति वीरियस्स पदट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘वीरियस्स पदट्ठान’’न्ति सामञ्ञवसेन वुत्तम्पि आरम्भधातुसङ्खातं वीरियं निक्कमधातुसङ्खातस्स वीरियस्स पदट्ठानं, निक्कमधातुसङ्खातं वीरियं परक्कमधातुसङ्खातस्स वीरियस्स पदट्ठानं, परक्कमधातुसङ्खातं वीरियं समथभावनासहितस्स वीरियस्स पदट्ठानन्तिआदिना परियेसितब्बन्ति गहेतब्बं. ‘‘युञ्जथा’’ति इमिना वुत्तं समथभावनासहितं वीरियं ‘‘बुद्धसासने’’ति इमिना वुत्तस्स महग्गतसमाधिस्स पदट्ठानं, देसनारुळ्हं सुखादिकं सेसकम्पि पदट्ठानं परियेसितब्बं. ‘‘धुनाथ मच्चुनो सेन’’न्ति पदेन गहितं विपस्सनासहितं वीरियं किलेसधुनने समत्थाय पञ्ञाय पदट्ठानं, देसनारुळ्हं समाधिआदिकं सेसकम्पि पदट्ठानं परियेसितब्बं.

‘‘यदि ‘आरम्भथा’तिआदिकं वुत्तं वीरियं सामञ्ञभूतानं वीरियसमाधिपञ्ञानंयेव पदट्ठानं सिया, एवं सति कथं वट्टमूलं छिन्दित्वा विवट्टं पापेस्सन्ती’’ति वत्तब्बत्ता पुन ‘‘आरम्भथ निक्कमथाति वीरियिन्द्रियस्स पदट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं. आधिपच्चकिच्चताय युत्तस्सापि वीरियाधिकस्स पदट्ठानत्ता आरभन्ता योगावचरपुग्गला वट्टमूलं छिन्दित्वा विवट्टं पापेन्तीति वुत्तं होति. ‘‘आरम्भथा’’तिआदिका पन यस्मा वीरियारम्भवत्थुआदिदेसना होति, तस्मा आरम्भवत्थुआदीनियेव संवण्णितानि पदट्ठानन्ति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘इमानि पदट्ठानानि देसना’’ति. ‘‘आरम्भथा’’तिआदिका यथावुत्तपदट्ठानानि देसना होति, न वीरियारम्भवत्थुआदीनि, तस्मा पदट्ठानंयेव संवण्णितन्ति दट्ठब्बं.

एवं ‘‘आरम्भथा’’तिआदिदेसनाय पदट्ठानवसेन अत्थो विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘कथं तस्सायेव देसनाय पटिपक्खवसेन अत्थो विभजितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘अयुञ्जन्तानं वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ योगे भावनायं अयुञ्जन्तानं सत्तानं अपरिपक्कञाणानं योगे योगहेतु वासनाभागियवसेन आयतिं जाननत्थाय ‘‘आरम्भथा’’तिआदिदेसना आरद्धा. युञ्जन्तानं परिपक्कञाणानं सत्तानं आरम्भे आरम्भहेतु दिट्ठेव धम्मे परिजाननत्थाय ‘‘आरम्भथा’’तिआदिदेसना आरद्धा.

तत्थ तेसु युञ्जन्तायुञ्जन्तेसु परिपक्कापरिपक्कञाणेसु ये अपरिपक्कञाणा सत्ता न युञ्जन्ति, ते अपरिपक्कञाणा सत्ता पमादमूलका हुत्वा योगे भावनायं येन पमादेन न युञ्जन्ति, सो पमादो तण्हामूलको पमादो, अविज्जामूलको पमादोति दुब्बिधो होति. तत्थ तस्मिं दुब्बिधे पमादे अञ्ञाणेन निवुतो अविज्जामूलको सत्तो येन पमादेन ञेय्यट्ठानं ‘‘इमे उप्पादवयधम्मा पञ्चक्खन्धा ञेय्यट्ठानं नामा’’ति नप्पजानाति, अयं अञ्ञाणहेतुको पमादो अविज्जामूलको पमादा नाम. यो पमादो तण्हामूलको, सो पमादो तिविधो अनुप्पन्नानं भोगानं उप्पादाय परियेसन्तो तण्हिको सत्तो यं पमादं आपज्जति, अयं पमादो च, उप्पन्नानं भोगानं ठितत्थाय रक्खन्तो तण्हिको सत्तो आरक्खनिमित्तं यं पमादं आपज्जति, अयं पमादो च, ठितं भोगं परिभुञ्जन्तो तण्हिको सत्तो परिभोगनिमित्तं यं पमादं आपज्जति, अयं पमादो चाति तिविधो होति. इति लोके अयं पमादो चतुब्बिधो अविज्जापदट्ठानो एकविधो पमादो, तण्हापदट्ठानो तिविधो पमादोति चतुब्बिधो होति. तत्थ तासु अविज्जातण्हासु नामकायो फस्सादिनामसमूहो अविज्जाय पदट्ठानं, रूपकायो पथवीआदिरूपसमूहो तण्हाय पदट्ठानं होति. इदं वुत्तं होति – आरम्भधातुनिक्कमधातुसङ्खातस्स वीरियस्स पटिपक्खो चतुब्बिधो पमादो निद्धारेतब्बो, निद्धारेत्वा एकविधस्स पमादस्स अविज्जा पदट्ठानं, तिविधस्स पमादस्स तण्हा पदट्ठानं. अविज्जाय नामकायो पदट्ठानं, तण्हाय रूपकायो पदट्ठानन्ति पटिपक्खे आवट्टेत्वा पदट्ठानं परियेसितब्बन्ति.

‘‘कस्मा नामकायो अविज्जाय पदट्ठानं भवति, रूपकायो तण्हाय पदट्ठानं भवती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तं किस्स हेतू’’ति पुच्छित्वा ‘‘रूपीसु भवेसु अज्झोसानं, अरूपीसु सम्मोहो’’ति वुत्तं. रूपीसु भवेसु रूपधम्मेसु अहंममादिवसेन अज्झोसानं तण्हाभिनिवेसो सत्तेसु पतिट्ठितो यस्मा होति, तस्मा रूपकायो तण्हाय पदट्ठानं भवति. अनमतग्गे हि संसारे इत्थिपुरिसा अञ्ञमञ्ञरूपाभिरामा भवन्ति. अरूपीसु फस्सादीसु सुखुमभावतो सम्मोहो सत्तेसु पतिट्ठितो यस्मा होति, तस्मा नामकायो अविज्जाय पदट्ठानं भवतीति योजना कातब्बा. इदं वुत्तं होति – रूपकायनामकायेसु आरम्मणकरणवसेन तण्हाय च अविज्जाय च उप्पज्जनतो रूपकायो तण्हाय पदट्ठानं, नामकायो अविज्जाय पदट्ठानन्ति नीहरितब्बावाति.

‘‘कतमो रूपकायो, कतमो नामकायो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ रूपकायो रूपक्खन्धो, नामकायो चत्तारो अरूपिनो खन्धा’’ति वुत्तं. तत्थ तेसु रूपकायनामकायेसु रूपकायो रूपसमूहो नाम रूपक्खन्धो होति, नामकायो नामसमूहो नाम चत्तारो अरूपिनो खन्धाति. इमे पञ्चक्खन्धा अविज्जातण्हानं आरम्मणत्ता सउपादाना भवेय्युं, ‘‘कतमेन उपादानेन सउपादाना भवन्ती’’ति पुच्छितब्बत्ता तथेव पुच्छित्वा विस्सज्जेतुं ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा कतमेन उपादानेन सउपादाना? तण्हाय च अविज्जाय चा’’ति वुत्तं. तत्थ उपादानभूताय तण्हाय च उपादानभूताय अविज्जाय च इमे पञ्चक्खन्धा सउपादाना नाम भवन्तीति योजना कातब्बा.

‘‘कित्तकानि उपादानानि तण्हा नाम भवन्ति, कित्तकानि उपादानानि अविज्जा नाम भवन्ती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ तण्हा द्वे’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तासु तण्हाअविज्जासु. कामुपादानञ्च सीलब्बतुपादानञ्च द्वे उपादानानि तण्हा नाम भवन्ति. तण्हावसेन हि ‘‘मम सीलं, मम वत’’न्ति परामसनं भवति. दिट्ठुपादानञ्च अत्तवादुपादानञ्च द्वे उपादानानि अविज्जा नाम भवन्ति. अविज्जावसेन हि सस्सतदिट्ठि चेव अहंममादिदिट्ठि च भवन्ति. ‘‘इमेहि चतूहि उपादानेहि सउपादानक्खन्धा चतूसु सच्चेसु कित्तकं सच्चं नामा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इमेही’’तिआदि वुत्तं. ये लोकियक्खन्धा सउपादाना खन्धा भवन्ति, उपादानेन हि उपादानानिपि भवन्ति, इदं सउपादानक्खन्धपञ्चकं दुक्खं दुक्खसच्चं नाम. यानि चत्तारि उपादानानि दुक्खकारणानि भवन्ति, अयं उपादानचतुक्को समुदयो समुदयसच्चं नाम भवति. पञ्चक्खन्धाति सउपादाना पञ्चक्खन्धा दुक्खवत्थुभावतो दुक्खं. तेसन्ति सउपादानानं पञ्चक्खन्धानं. धम्मं देसेतीति ‘‘आरम्भथा’’तिआदिकं धम्मं वेनेय्यानुरूपं भगवा देसेति. सामञ्ञेन पुब्बे वुत्तम्पि अत्थवसेन विसेसं दस्सेतुं पुन ‘‘दुक्खस्स परिञ्ञाय, समुदयस्स पहानाया’’ति वुत्तं.

३०. आरम्भपटिपक्खभूतपमादवसेन पुरिमसच्चद्वयं आचरियेन निद्धारितं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘इतरसच्चद्वयं कथं निद्धारितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता तं द्वयम्पि पमादमुखेनेव निद्धारितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘तत्थ यो तिविधो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु तण्हामूलकअविज्जामूलकेसु पमादेसु. तस्साति तिविधस्स तण्हामूलकस्स पमादस्स. सम्पटिवेधेनाति अस्सादादीनं परिजाननेन. रक्खणाति अत्तचित्तस्स रक्खणसङ्खाता. पटिसंहरणाति ‘‘तस्सा’’ति इमिना वुत्तस्स पमादस्स पटिपक्खभूतेन अप्पमादाननुयोगेन संहरणा या खेपना अत्थि, अयं पमादस्स पटिपक्खभूतेन अप्पमादानुयोगेन पवत्ता खेपनसङ्खाता भावना समथो नामाति पमादस्स पटिपक्खमुखेन पुन आवट्टेत्वा समथो निद्धारितोति.

‘‘सो समथो कथं केन उपायेन भवती’’ति पुच्छितब्बत्ता तथा पुच्छित्वा उपायं दस्सेतुं ‘‘सो कथ’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ कथन्ति केन उपायेन. ‘‘कामेन्तीति कामा, कामीयन्तीति वा कामा’’ति वुत्तानं द्विन्नं कामानं पटिच्च उप्पज्जमानं अस्सादञ्च, ‘‘अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा’’तिआदि (म. नि. १.२३५) वचनतो अप्पस्सादनीयानं कामानं पटिच्च उप्पज्जमानं आदीनवञ्च. कामानन्ति च कम्मत्थे सामिवचनं. तेन वुत्तं –‘‘कामे पटिच्चा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३०). ‘‘कामानमेतं निस्सरणं, यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु. ७२) वचनतो निस्सरणन्ति इध पठमज्झानं अधिप्पेतं. वोकारन्ति एत्थ व-कारो आगमो, ओ-कारं लामकभावं. आनिसंसन्ति चतुपारिसुद्धिसीलादिकं. यदा जानाति, तदा तेन उपायेन समथो भवतीति अत्थो.

समथो आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘कतमा विपस्सना’’ति पुच्छितब्बत्ता विपस्सनं विभजितुं ‘‘तत्थ या वीमंसा’’तिआदि वुत्तं. अथ वा कामानं अस्सादादयो यदा जानाति, तदा समथो भवतीति वुत्तो, ‘‘तस्मिं समथे भवमाने सति कतमा भवती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ या वीमंसा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तस्मिं समथे भवमाने सति अस्सादादीनं या अनिच्चादिवीमंसा उपपरिक्खा पञ्ञा भवति, अयं वीमंसा उपपरिक्खा पञ्ञा विसेसेन पस्सनतो विपस्सना नाम. अथ वा तिविधस्स तण्हामूलकस्स पमादस्स सम्पटिवेधेन रक्खणा पटिसंहरणा, अयं समथोति आचरियेन वुत्तो, ‘‘कतमा विपस्सना’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ या वीमंसा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तस्मिं यथावुत्ते समथे सति यथावुत्तस्स पमादस्स अनिच्चादिवसेन या वीमंसा उपपरिक्खा पञ्ञा उप्पन्ना, अयं वीमंसा उपपरिक्खा पञ्ञा विसेसेन पस्सनतो विपस्सना नाम. वीमंसाव दुब्बला, उपपरिक्खा बलवतीति विसेसो.

समथो चेव विपस्सना च द्वे धम्मा आचरियेन निद्धारिता, ‘‘इमे निद्धारिता द्वे धम्मा किं गच्छन्ती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘इमे द्वे’’तिआदि वुत्तं. समथो समथभावनापारिपूरिं गच्छति, विपस्सना विपस्सनाभावनापारिपूरिं गच्छति. ‘‘इमेसु द्वीसु धम्मेसु भावियमानेसु कतमे योगावचरेन पहीयन्ती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘इमेसू’’तिआदि वुत्तं. समथे धम्मे भावियमाने तण्हा योगावचरेन पहीयति, विपस्सनाय भावियमानाय अविज्जा योगावचरेन पहीयतीति इमे द्वे पहातब्बा धम्मा पहीयन्ति तण्हा चेव अविज्जा च. ‘‘इमेसु द्वीसु धम्मेसु पहीयमानेसु कतमे धम्मा निरुज्झन्ती’’ति पुच्छितब्बत्ता उपादानादयोपि निरुज्झन्तीति सकलवट्टदुक्खनिरोधं दस्सेन्तो ‘‘इमेसु द्वीसु धम्मेसु पहीनेसू’’तिआदिमाह. तत्थ तण्हाय समथभावनाय पहीयमानाय, अविज्जाय विपस्सनाभावनाय पहीयमानाय इमेसु द्वीसु धम्मेसु द्वीहि भावनाहि पहीनेसु कामुपादानादीनि चत्तारि उपादानानि विक्खम्भनसमुच्छेदवसेन निरुज्झन्ति, न भङ्गक्खणवसेन.

एत्थाह – ‘‘तण्हानिरोधा उपादाननिरोधो’’ति वुत्तत्ता ‘‘तण्हाय पहीयमानाय उपादानानि निरुज्झन्ती’’ति वचनं युत्तं होतु, कथं अविज्जाय पहीयमानाय उपादानानि निरुज्झन्तीति? ‘‘तण्हानिरोधा उपादाननिरोधो’’ति पाठे अविज्जासहिततण्हानिरोधा उपादाननिरोधोति अत्थसम्भवतो. यथा हि तण्हासहिताव अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो, एवं अविज्जासहिताव तण्हा उपादानानं पच्चयो होतीति अविज्जासहिततण्हानिरोधा उपादाननिरोधोति अत्थो सम्भवतीति गहेतब्बो. विक्खम्भनसमुच्छेदवसेन उपादाननिरोधा तथेव भवनिरोधोति एस नयो सेसेसुपि. एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधोति एत्थापि तण्हासहितअविज्जानिरोधा सङ्खारनिरोधोतिआदिको गहितोति दट्ठब्बो. इतीति एवं विसभागसभागधम्मानं आवट्टनवसेन निद्धारितानि च पुरिमकानि द्वे सच्चानि च, समथो च विपस्सना च इमे द्वे धम्मा मग्गो च मग्गसच्चञ्च, वट्टनिरोधो वट्टनिरोधसच्चञ्च निब्बानन्ति चत्तारि सच्चानि निद्धारितानि.

‘‘वीरियपटिपक्खभूतस्स पमादादिधम्मस्स वसेन वा सभागभूतस्स पमादादिधम्मस्स वसेन वा आवट्टेत्वा चतुन्नं सच्चानं निद्धारितब्बभावो अम्हेहि केन सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तेन तथा निद्धारितब्बभावेन भगवा ‘‘आरम्भथ निक्कमथा’’तिआदिगाथावचनं आह, तेन ‘‘आरम्भथ निक्कमथा’’तिआदिगाथावचनेन तथा चतुन्नं सच्चानं निद्धारितब्बभावो तुम्हेहि सद्दहितब्बोति वुत्तं होति.

‘‘आरम्भथ निक्कमथा’तिआदिना वोदानपक्खंयेव निक्खिपित्वा तस्सेव वोदानपक्खस्स विसभागधम्मसभागधम्मवसेनेव आवट्टेत्वा चतुसच्चनिद्धारणं कातब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता संकिलेसपक्खम्पि निक्खिपित्वा तस्सेव संकिलेसस्स विसभागधम्मसभागधम्मवसेनपि आवट्टेत्वा चतुसच्चनिद्धारणं दस्सेन्तो ‘‘यथापि मूले’’तिआदिगाथावचनमाह. अट्ठकथायं पन –

‘‘एवं वोदानपक्खं निक्खिपित्वा तस्स विसभागधम्मवसेन, सभागधम्मवसेन च आवट्टनं दस्सेत्वा इदानि संकिलेसपक्खं निक्खिपित्वा तस्स विसभागधम्मवसेन, सभागधम्मवसेन च आवट्टनं दस्सेतुं ‘यथापि मूले’ति गाथमाहा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३०) –

वुत्तं. गाथात्थोपि अट्ठकथायं वुत्तो. तथापि यतिपोतानं अत्थाय अट्ठकथानुसारेनेव कथयिस्साम.

समूहो रुक्खो मूलति पतिट्ठाति एतेन अवयवेन भूमिभागे ठितेनाति मूलं, किं तं? भूमिभागे ठितो मूलसङ्खातो रुक्खावयवो, तस्मिं मूले. नत्थि उपद्दवो फरसुछेदादिअन्तरायो अस्स मूलस्साति अनुपद्दवो. दळ्हेति उपद्दवाभावेन सभावतो थिरे सति. छिन्दीयतीति छिन्नो, को सो? भूमियं पतिट्ठितमूलसहितो रुक्खावयवो, न छिन्दित्वा गहितो रुक्खावयवो. रुहति वड्ढतीति रुक्खो. सो च भूमियं पतिट्ठितमूलसहितो रुक्खावयवो रुक्खोति वुत्तो यथा ‘‘समुद्दो दिट्ठो’’ति. पुनरेव रूहतीति पुन अङ्कुरुप्पादनं सन्धाय वुत्तं. तण्हानुसयेति अत्तभावसङ्खातस्स रुक्खस्स मूले. अनूहतेति अरहत्तमग्गञाणेन अनुपच्छिन्ने सति इदं अत्तभावसङ्खातं दुक्खं दुक्खहेतु पुनप्पुनं अब्बोच्छिन्नं निब्बत्तति न निरुज्झतियेवाति गाथात्थो.

‘‘इध गाथायं यो तण्हानुसयो अनूहतभावेन दुक्खस्स निब्बत्तनस्स मूलन्ति वुत्तो, अयं तण्हानुसयो कतमस्सा तण्हाय अनुसयो’’ति पुच्छति, ‘‘तण्हाय कामतण्हादिवसेन बहुविधत्ता भवतण्हाय अनुसयो’’ति विस्सज्जेति भवस्सादतण्हाभावतो. यो अनुसयो एतस्स भवतण्हासङ्खातस्स धम्मस्स पच्चयो होति, अयं अनुसयो अविज्जानुसयो होति. ‘‘अनुसयो बहुविधो, कस्मा अविज्जानुसयोति सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘अविज्जापच्चया हि भवतण्हा’’ति वुत्तं. अविज्जाय भवतण्हाय पच्चयत्ता अविज्जानुसयो सद्दहितब्बो. अविज्जाय हि भवेसु आदीनवस्स अदस्सनवसेन भवस्सादतण्हा भवतीति. इमे द्वे किलेसातिआदिम्हि हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन चत्तारि सच्चानि निद्धारेत्वा विसभागसभागधम्मावट्टनं विञ्ञातब्बं, समथविपस्सना पन मग्गसम्पयुत्ताव गहेतब्बा.

‘‘सब्बपापस्सा’’तिआदिकस्स अनुसन्ध्यत्थो अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ३०) वुत्तो. सब्बपापस्साति कम्मपथभावप्पत्तापत्तस्स निरवसेसस्स अकुसलस्स. अकरणन्ति सपरसन्तानेसु अनुप्पादनं. कुसलस्साति कम्मपथभावप्पत्तापत्तस्स तेभूमककुसलस्स चेव लोकुत्तरकुसलस्स च. उपसम्पदाति सन्ताने उप्पादनवसेन सम्पदा. सस्स अत्तनो चित्तन्ति सचित्तं, सचित्तस्स परियोदापनं वोदानं अरहत्तफलुप्पत्तियाति सचित्तपरियोदापनं. अरहत्तमग्गुप्पादो पन ‘‘कुसलस्स उपसम्पदा’’ति पदेन गहितो. एतं अकरणादित्तयदीपनं बुद्धानं सम्मासम्बुद्धानं सासनं ओवादोति गाथात्थो.

गाथायं यस्स पापस्स अकरणं वुत्तं, तं पापं दुच्चरितकम्मपथवसेन विभजितुं ‘‘सब्बपापं नामा’’तिआदि वुत्तं. दोससमुट्ठानन्ति येभुय्यवसेन वुत्तं, लोभसमुट्ठानम्पि भवति. लोभसमुट्ठानन्तिपि येभुय्यवसेन वुत्तं, दोससमुट्ठानम्पि भवति. मोहसमुट्ठानम्पि तथेव वुत्तं. लोभसमुट्ठानदोससमुट्ठानम्पि सम्भवतीति दट्ठब्बं. सब्बपापो दुच्चरितकम्मपथप्पभेदेन विभत्तो, ‘‘एत्तकेनेव विभजितब्बो, उदाहु अञ्ञेन विभजितब्बो’’ति पुच्छितब्बत्ता अञ्ञेन अकुसलमूलअगतिगमनभेदेनपि विभजितुं ‘‘या अभिज्झा’’तिआदि वुत्तं. अट्ठकथायं पन ‘‘एवं दुच्चरितअकुसलकम्मपथकम्मविभागेन ‘सब्बपाप’न्ति एत्थ वुत्तपापं विभजित्वा इदानिस्स अकुसलमूलवसेन अगतिगमनविभागम्पि दस्सेतुं ‘अकुसलमूल’न्तिआदि वुत्त’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ३०) अनुसन्ध्यत्थो वुत्तो. मोहवसेन सभावं अजानन्तस्स भयसम्भवतो यं भया च मोहा च अगतिं गच्छति, इदं मोहसमुट्ठानन्ति वुत्तं.

सब्बपापो आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘कतमं सब्बपापस्स अकरण’’न्ति पुच्छितब्बत्ता तत्थ लोभो असुभाया’’तिआदि वुत्तं. अट्ठकथायं पन –

‘‘एत्तावता ‘सब्बपापस्स अकरण’न्ति एत्थ पापं दस्सेत्वा इदानि तस्स अकरणं दस्सेन्तो ‘लोभो…पे… पञ्ञाया’ति तीहि कुसलमूलेहि तिण्णं अकुसलमूलानं पहानवसेन सब्बपापस्स अकरणं अनुप्पादनमाहा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३०) –

वुत्तं. सुभाधिमुत्तवसेन पवत्तो लोभो असुभाय असुभभावनाय तथापवत्तेन अलोभेन तदङ्गविक्खम्भनप्पहानेन पहीयति, सत्तेसु कुज्झनदुस्सनवसेन पवत्तो दोसो मेत्ताय मेत्ताभावनाय तथापवत्तेन अदोसेन च तदङ्गविक्खम्भनप्पहानेन पहीयति, सत्तेसु चेव सङ्खारेसु च मुय्हनवसेन पवत्तो मोहो पञ्ञाय विचारणपञ्ञाय च भावनामग्गपञ्ञाय च तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदप्पहानेन पहीयति.

‘‘यदि तीहि कुसलमूलेहेव अकुसलमूलानि पहीयन्ति, एवं सति उपेक्खाकरुणामुदिता निरत्थका भवेय्यु’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘तथा लोभो उपेक्खाया’’तिआदि वुत्तं. उपेक्खायाति ‘‘सब्बे सत्ता कम्मस्सका’’तिआदिना भाविताय उपेक्खाय. मुदिता अरतिं वूपसमेत्वा अरतिया मूलभूतं मोहम्पि पजहतीति मनसि कत्वा ‘‘मोहो मुदिताय पहानं अब्भत्थं गच्छती’’ति वुत्तं. ‘‘अकुसलमूलानं कुसलमूलादीहि पहातब्बत्तं केन अम्हेहि सद्दहितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तेन तथा पहातब्बत्तेन भगवा ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति वचनं आह, तेन ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति वचनेन तथा पहातब्बत्तं तुम्हेहि सद्दहितब्बन्ति वुत्तं होति.

३१. ‘‘एत्तावता च सब्बपापो विभत्तो, तस्स अकरणञ्च विभत्तं सिया, एवं सति अट्ठमिच्छत्तानं अकरणं अनिवारितं सिया’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘सब्बपापं नाम अट्ठ मिच्छत्तानी’’तिआदि वुत्तं. मिच्छासतीति अनिच्चादीसु ‘‘निच्च’’न्ति अनुस्सरणचिन्तनादिवसेन पवत्तअकुसलप्पवत्ति.

सब्बपापस्स अकरणं बहुधा आचरियेन विभत्तं, अम्हेहि च विञ्ञातं, ‘‘कथं कुसलस्स सम्पदा विभजितब्बा विञ्ञातब्बा’’ति वत्तब्बत्ता कुसलस्स सम्पदं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘अट्ठसु मिच्छत्तेसु पहीनेसू’’तिआदिमाह. अट्ठ सम्मत्तानीति सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधीति अट्ठसम्मत्तानि विसभागपरिवत्तनधम्मवसेन सम्पज्जन्ति. अतीतस्साति अतीतेन सम्मासम्बुद्धेन देसितस्स. विपस्सिनो हि भगवतो अयं पातिमोक्खुद्देसगाथा. चित्ते परियोदापितेति चित्तपटिबद्धा पञ्चक्खन्धापि परियोदापिता भवन्ति. ‘‘चित्तपरियोदापितेन पञ्चन्नं खन्धानं परियोदापितभावो कथं अम्हेहि सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘एवञ्ही’’तिआदि वुत्तं. एवं वुत्तप्पकारेन भगवा यं ‘‘चेतोविसुद्धत्थं भिक्खवे तथागते ब्रह्मचरियं वुस्सती’’ति वचनं आह, तेन ‘‘चेतो…पे… वुस्सती’’ति वचनेन तुम्हेहि सद्दहितब्बोति वुत्तं होति. ‘‘परियोदापना कतिविधा भवन्ती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘दुविधा ही’’तिआदि वुत्तं. समथविपस्सनाय नीवरणप्पहानञ्च अरियमग्गभावनाय अनुसयसमुग्घातो चाति परियोदापनस्स दुविधत्ता पञ्चक्खन्धा परियोदापिता भवन्तीति अत्थो. पहीननीवरणानुसया हि पुग्गला पसादनीयवण्णा होन्ति.

‘‘परियोदापनस्स कित्तिका भूमियो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘द्वे परियोदापनभूमियो’’तिआदि वुत्तं. ‘‘‘सब्बपापस्स अकरण’न्तिआदिगाथाय देसितेसु धम्मेसु कतमं दुक्खसच्चं, कतमं समुदयसच्चं, कतमं मग्गसच्चं, कतमं निरोधसच्च’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ यं पटिवेधेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति गाथाय देसितेसु धम्मेसु यं खन्धपञ्चकं पटिवेधेन परिञ्ञाभिसमयेन परियोदापेति, इदं खन्धपञ्चकं दुक्खं दुक्खसच्चं भवे. यतो तण्हासंकिलेसतो खन्धपञ्चकं परियोदापेति, अयं तण्हासंकिलेसो समुदयो समुदयसच्चं. येन अरियमग्गङ्गेन परियोदापेति, अयं अरियमग्गो मग्गसच्चं. यं असङ्खतधातुं अधिगतेन पुग्गलेन परियोदापितं, अयं असङ्खतधातुधम्मो निरोधो निरोधसच्चं भवे. इमानि चत्तारि सच्चानि गाथाय देसितधम्मानं सभागविसभागधम्मावट्टनवसेन निद्धारितानि. ‘‘तेनाहा’’तिआदिकस्स अत्थो हेट्ठा वुत्तनयेन वेदितब्बो.

‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्तिआदिगाथाय देसितानं धम्मानं सभागविसभागधम्मावट्टनवसेन चत्तारि सच्चानि आचरियेन निद्धारितानि, अम्हेहि च विञ्ञातानि.

‘‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं, छत्तं महन्तं यथ वस्सकाले;

एसानिसंसो धम्मे सुचिण्णे, न दुग्गतिं गच्छति धम्मचारी’ति –

गाथाय देसितानं धम्मानं विसभागसभागधम्मानं आवट्टनवसेन कथं चत्तारि सच्चानि निद्धारितानी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘धम्मो हवे’’तिआदिमाह. ताय गाथाय देसिते धम्मे विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘धम्मो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ धम्मो नामाति पुञ्ञधम्मो नाम. इन्द्रियसंवरोति मनच्छट्ठिन्द्रियसंवरसीलादिको सब्बो संवरो. तेन वुत्तं –‘‘इन्द्रियसंवरसीसेन चेत्थ सब्बम्पि सीलं गहितन्ति दट्ठब्ब’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ३१). चत्तारो अपाया दुक्कटकम्मकारीनं गतिभूतत्ता दुग्गति. सब्बा उपपत्तियो पन दुक्खदुक्खसङ्खारदुक्खविपरिणामदुक्खसमङ्गीनं गतिभूतत्ता दुग्गति नाम.

‘‘तस्मिं दुविधे धम्मे इन्द्रियसंवरधम्मो कत्थ ठितो, कथं सुचिण्णो, कुतो रक्खती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ या संवरसीले’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तस्मिं दुविधे धम्मे. संवरसीले ठिता या अखण्डकारिता होति, अयं अखण्डवसेन कातब्बो संवरसीले ठितो सुट्ठु आचिण्णपरिचिण्णो पुञ्ञधम्मो चतूहि अपायेहि अत्तनो आधारं अत्तानं रक्खन्तं पुग्गलं एकन्तिकभावेन रक्खति, अनेकन्तिकभावेन पन रक्खितमत्तो पुञ्ञधम्मोपि रक्खतीति अत्थो गहेतब्बो. अपायेहीति च पधानवसेन वुत्तं, रोगादिअन्तरायतोपि रक्खति. रोगादिअन्तरायो वा अयतो अपगतत्ता अपायन्तोगधोति दट्ठब्बो.

‘‘तथा रक्खतीति केन अम्हेहि सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘एवं भगवा’’तिआदि वुत्तं. एवं वुत्तप्पकारेन लक्खणपकारदस्सनं भगवा ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, सीलवतो गतियो देवा च मनुस्सा चा’’ति यं वचनं आह, तेन ‘‘द्वेमा…पे… मनुस्सा चा’’ति वचनेन तुम्हेहि सद्दहितब्बोति वुत्तं होति. ‘‘संवरसीले ठितस्स अखण्डकातब्बस्स सुचिण्णस्स पुञ्ञधम्मस्स अपायेहि रक्खणे एकन्तिकभावो केन सुत्तेन दीपेतब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘एवञ्च नाळन्दाय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ एवञ्चाति इमिना इदानि वुच्चमानेन पकारेनपि वुत्तप्पकारो अत्थो वेदितब्बो. नाळन्दायन्ति नाळन्दनामके निगमे निसिन्नो असिबन्धकनामस्स पुत्तो गामणि गामजेट्ठको भगवन्तं एतं वुच्चमानं ‘‘ब्राह्मणा, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच.

ब्राह्मणाति बाहिरका ब्राह्मणा. भन्तेति भगवन्तं गामणि आलपति. पच्छाभूमकाति पच्छिमदिसाय निसिन्नका. उय्यापेन्तीति मनुस्सलोकतो उद्धं देवलोकं यापेन्ति पापेन्ति.

इधस्साति इधलोके अस्स भवेय्य. पुरिसो पाणातिपाती…पे… मिच्छादिट्ठिको अस्स भवेय्याति योजना. सेसं पाळितो चेव वुत्तानुसारेन च ञेय्यं.

३२. ‘‘विसभागधम्मसभागधम्मावट्टनवसेन चतुन्नं सच्चानं निद्धारितभावो केन अम्हेहि सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाह महाकच्चानो एकम्हि पदट्ठाने’’ति वुत्तं.

‘‘एत्तावता च आवट्टो हारो परिपुण्णो, अञ्ञो नियुत्तो नत्थी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो आवट्टो हारो’’ति वुत्तं. यस्सं यस्सं पाळियं यो यो आवट्टो हारो यथालाभवसेन योजितो, तस्सं तस्सं पाळियं सो सो आवट्टो हारो तथा निद्धारेत्वा युत्तो योजितोति अत्थो दट्ठब्बो.

इति आवट्टहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेनेव गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.