४. पटिनिद्देसवारअत्थविभावना

१. देसनाहारविभङ्गविभावना

५. एवं हारादयो सरूपतो आचरियेन उद्देसतो उद्दिट्ठा, निद्देसतो च निद्दिट्ठा, अम्हेहि च ञाता, अथ कस्मा पुन ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारो’’तिआदिको आरद्धोति चे? वेनेय्यानं तिविधत्ता. वेनेय्या हि अतितिक्खपञ्ञो नातितिक्खपञ्ञो मन्दपञ्ञोति तिविधा होन्ति. तेसञ्हि अतितिक्खपञ्ञस्सानुरूपं हारादयो उद्देसतो उद्दिट्ठा, नातितिक्खपञ्ञस्स अनुरूपं निद्देसतो निद्दिट्ठा, इदानि मन्दपञ्ञस्सानुरूपं हारादयो विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारो’’तिआदिको विभङ्गवारो आरद्धो. अट्ठकथायं पन ‘‘एवं हारादयोसुखग्गहणत्थं गाथाबन्धवसेन सरूपतो निद्दिसित्वा इदानि तेसु हारे ताव पटिनिद्देसवसेन विभजितुं ‘तत्थ कतमो देसनाहारो’तिआदि आरद्ध’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ५) वुत्तं.

तत्थ ये हारादयो उद्देसनिद्देसेसु निद्दिट्ठा, तत्थ हारादीसु कतमो देसनाहारोति चे? या ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथा (नेत्ति. ४) वुत्ता, सा अयं गाथा निद्देसवसेन देसनाहारो नाम, तस्स ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदि (नेत्ति. ४) निद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘अयं देसनाहारो किं देसयती’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो देसनाहारविभङ्गो नामाति योजना. ‘‘अयं देसनाहारो किं देसयती’’ति पुच्छितब्बत्ता पुच्छं ठपेत्वा ‘‘इमं देसयती’’ति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘अयं देसनाहारो किं देसयति? अस्सादं आदीनव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अयं देसनाहारो किं देसयतीति चे? अस्सादं देसयति संवण्णेति वित्थारेति, आदीनवं देसयति…पे… वित्थारेति, निस्सरणं देसयति…पे… वित्थारेति, फलं देसयति…पे… वित्थारेति, उपायं देसयति…पे… वित्थारेति, आणत्तिं देसयति संवण्णेति वित्थारेतीति योजनो.

एत्थ च ‘‘अयं देसनाहारो’’ति सद्दो पुब्बापरापेक्खोति दट्ठब्बो. ‘‘‘अस्सादादीनवता’तिआदिगाथायं (नेत्ति. ४) दस्सिता इमे अस्सादादयो कत्थ संवण्णेतब्बे पाळिधम्मे आगता’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदि वुत्तं. ‘‘‘अस्सादादीनवता’तिआदिगाथायं (नेत्ति. ४) दस्सिता इमे अस्सादादयो कत्थ संवण्णेतब्बे पाळिधम्मे आगता’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याणं सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेस्सामी’’ति पटिञ्ञातब्बे पाळिधम्मे संवण्णेतब्बे ये अस्सादादयो आगता, ते अयं देसनाहारो देसयतीति अधिप्पायो.

तत्थ धम्मसद्दो परियत्तिसच्चसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञापत्तिञेय्यादीसु बहूसु अत्थेसु पवत्तो, तथापि इध परियत्तिधम्मेयेव पवत्तोति दट्ठब्बो. अत्थुद्देसो पन अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ५) वुत्तो, तस्मा इध मया न वुत्तो. वो-कारोपि उपयोगकरणपदपूरणसम्पदानत्थेसु दिस्सति च, तथापि इध सम्पदानत्थेवाति दट्ठब्बो. भिक्खन्ति याचन्ति सीलक्खन्धादयो, पच्चये वा कायविञ्ञत्तियाति भिक्खू, संसारे भयं इक्खन्ति पच्चवेक्खन्तीति वा भिक्खू. भिक्खवेति ते भिक्खू आलपति, किमत्थायाति अत्तनो मुखाभिमुखं कत्वा धम्मस्सवने अतिउस्साहने नियोजेतुं आलपतीति वेदितब्बो.

धम्मं देसेस्सामीति नाहं इस्सरताय तुम्हे अञ्ञं किञ्चि कारेय्यामि, धम्मंयेव देसेस्सामि, देसेन्तो च न अञ्ञेसं धम्मं सुत्वा सुतमयञाणानुसारेन देसेस्सामि, अनावरणञाणेन सब्बञेय्यधम्मेसु पच्चक्खकारिताय इदानि मयायेव पवत्तियमानं धम्मं अहं देसेस्सामीति पटिजानाति. आदिम्हि कल्याणं आदिकल्याणं, आदि कल्याणमेतस्साति वा आदिकल्याणं. सेसेसुपि एसेव नयो. आदिकल्याणादयो चेत्थ अत्थकल्याणादिवसेन वुत्ताति दट्ठब्बा. तेनाह – ‘‘सीलेन आदिकल्याणं, समाधिना मज्झेकल्याणं, पञ्ञाय परियोसानकल्याणं. बुद्धसुबुद्धताय वा आदिकल्याणं, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणं, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणं. अथ वा उग्घटितञ्ञुविनयनेन आदिकल्याणं, विपञ्चितञ्ञुविनयनेन मज्झेकल्याणं, नेय्यपुग्गलविनयनेन परियोसानकल्याणं. अयमेवत्थो इधाधिप्पेतो’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ५).

अरीयति ञायतीति अत्थो, अर-धातुया निप्परियायतो ञाणप्पधानो आरम्मणिकचित्तुप्पादो अत्थो, ठानूपचारतो अत्थस्स ञातब्बस्स आरम्मणपच्चयसत्ति अत्थो, इति-सद्देन सायेव सत्ति परामसीयति, आरम्मणपच्चयसत्तिसहितो आरम्मणपच्चयसङ्खातो ञातब्बो अत्थो त-पच्चयस्स अत्थोति धातुपच्चयानं अत्थविसेसो दट्ठब्बो. असति भवतीति वा अत्थो, सह अत्थेन यो धम्मो वत्ततीति सो धम्मो सात्थो, अत्थेन समन्नागतो वा धम्मो सात्थो, सङ्कासनादिछअत्थपदसमायोगतो वा सात्थो. अयमेवत्थो इधाधिप्पेतो नेत्तिविसयत्ता. सम्पन्नं ब्यञ्जनं यस्स धम्मस्साति सब्यञ्जनो. सिथिलधनितदीघरस्सगरुलहुसम्बन्धववत्थितविमुत्तनिग्गहितसम्पन्नत्ता, अकारन्तादिइत्थिलिङ्गादिएकवचनादिसम्पन्नत्ता, पमादलेखादिरहितत्ता च अवयवो सम्पन्नो तंसमूहत्ता धम्मो सम्पन्नब्यञ्जनो नाम, अक्खरादिछब्यञ्जनपदसमायोगा वा सब्यञ्जनो. अयमेवत्थो इधाधिप्पेतो. इमस्मिं अयं ऊनो, सो नेतब्बो पक्खिपितब्बोति उपनेतब्बाभावतो केवलपरिपुण्णो, सीलक्खन्धसमाधिक्खन्धपञ्ञाक्खन्ध- विमुत्तिक्खन्धविमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धपारिपूरिया वा केवलपरिपुण्णो. इधायं अतिरेको, सो अपनेतब्बोति वत्वा अपनेतब्बाभावतो परिसुद्धो, चतुरोघनित्थरणत्थाय, लोकामिसनिरपेक्खताय पवत्तियमानत्ता वा परिसुद्धो. सेट्ठत्ता ब्रह्मचरियं, ब्रह्मानं वा सेट्ठानं अरियानं चरियं ब्रह्मचरियं, पब्बज्जब्रह्मचरियमग्गब्रह्मचरियसासनब्रह्मचरियादीसु सासनब्रह्मचरियं पकासयिस्सामि, परिदीपयिस्सामीति अत्थो.

‘‘धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि…पे… पकासेस्सामी’’ति पटिञ्ञातब्बे पाळिधम्मे आगते अस्सादादयो देसनाहारो देसयति संवण्णेति वित्थारेतीति आचरियेन सामञ्ञवसेनेव वुत्तं, तस्मा देसनाहारो इध पाळियं आगतं इमं अस्सादं देसयति, इध पाळियं आगतं इमं आदीनवं देसयतीतिआदि विसेसो न विञ्ञातब्बो, ‘‘कथं विञ्ञातब्बो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इध पाळियं आगतो अयं अस्सादो, इध पाळियं आगतो अयं आदीनवो’’ति विसेसं नियमेत्वा उपलक्खणनयेन दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो? कामं कामयमानस्सा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु विसयविसयिभेदेसु अस्सादेसु कतमो अस्सादो तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळियं आगतोति पुच्छित्वा –

‘‘कामं कामयमानस्स, तस्स चेतं समिज्झति;

अद्धा पीतिमनो होति, लद्धा मच्चो यदिच्छती’’ति. (सु. नि. ७७२; महानि. १) –

इध पाळिगाथायं यो विसयभूतो अस्सादो आगतो, सो अयं अस्सादेतब्बो अस्सादो देसनाहारस्स विसयोति. अट्ठकथायं पन –

‘‘एवं भगवता देसितो, पकासितो च सासनधम्मो येसं अस्सादादीनं दस्सनवसेन पवत्तो, ते अस्सादादयो देसनाहारस्स विसयभूता यत्थ यत्थ पाठे सविसेसं वुत्ता, ततो ततो निद्धारेत्वा उदाहरणवसेन इधानेत्वा दस्सेतुं ‘तत्थ कतमो अस्सादो’तिआदि आरद्ध’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ५) वुत्तं.

तत्थ अस्सादीयतेति अस्सादो, अस्सादेतब्बो वत्थुकामो. कामीयतेति कामो, वत्थुकामो च. तं कामयतीति कामयमानो, सत्तो. तस्स पीतिया युत्तं मनो एतस्साति पीतिमनो. मनति जानातीतिआदिवचनत्थेन मच्चो. कामं कामितब्बं वत्थु कामयमानस्स तस्स सत्तस्स एतं कामितब्बं वत्थु सचे समिज्झति, एवं सति सो सत्तो अद्धा पीतिमनो होति. यो मच्चो यं वत्थुं इच्छति, तं वत्थुं सो मच्चो लद्धा अद्धा पीतिमनो होतीति गाथायत्थो दट्ठब्बो.

‘‘कामं …पे… पीतिमनो होती’’ति एत्तकमेव अवत्वा ‘‘लद्धा मच्चो यदिच्छती’’ति वुत्तत्ता लोभनीयं वत्थुंयेव लद्धा पीतिमनो न होति, अथ खो पत्थेतब्बं पूजेतब्बन्ति सब्बं लद्धा मच्चो पीतिमनो च होतीति अतिरेकत्थो दट्ठब्बो.

विसयभूतो अस्सादेतब्बो अस्सादो इध पाळियं गाथायं आगतोति आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘दुक्खदोमनस्सादिभेदेसु आदीनवेसु कतमो आदीनवो कत्थ पाळिधम्मे आगतो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो आदीनवो? तस्स चे कामयानस्सा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु दुक्खदोमनस्सादीसु आदीनवेसु कतमो आदीनवो तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळियं आगतोति पुच्छित्वा –

‘‘तस्स चे कामयानस्स, छन्दजातस्स जन्तुनो;

ते कामा परिहायन्ति, सल्लविद्धोव रुप्पती’’ति. (सु. नि. ७७३; महानि. २) –

इध पाळिगाथायं यो दोमनस्ससङ्खातो आदीनवो आगतो, सो अयं दोमनस्ससङ्खातो आदीनवो देसनाहारस्स विसयोति.

गाथायं पन कामयति इच्छतीति कामयानो. अथ वा यायति गच्छतीति यानो, कामेन यानो कामयानो, तस्स. छन्दो जातो यस्स सो छन्दजातो, तस्स. विज्झीयतेति विद्धो, सल्लति पविसतीति सल्लो, सल्लेन विद्धो सल्लविद्धो. कामं कामयानस्स छन्दजातस्स जन्तुनो ये कामा लभितब्बा, ते कामा केनचि अन्तरायेन यदा परिहायन्ति, तदा सो जन्तु रुप्पति. कीदिसोव रुप्पति? अयोमयसल्लविद्धो मिगो रुप्पति इव, परिहीनकामो जन्तु रुप्पतीति दट्ठब्बो. एत्थ च ‘‘रुप्पती’’तिवचनेन दोमनस्सुप्पत्ति दस्सिताति दट्ठब्बा.

दोमनस्सभूतो आदीनवो इध पाळियं आगतोति आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘मग्गनिब्बानवसेन दुविधेसु निस्सरणेसु कतमं निस्सरणं कत्थ पाळियं आगत’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं निस्सरणं? यो कामे परिवज्जेती’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु मग्गनिब्बानवसेन दुविधेसु निस्सरणेसु कतमं निस्सरणं तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगतन्ति पुच्छित्वा –

‘‘यो कामे परिवज्जेति, सप्पस्सेव पदा सिरो;

सोमं विसत्तिकं लोके, सतो समतिवत्तती’’ति. (सु. नि. ७७४; महानि. ३) –

इध पाळिगाथायं यं समतिवत्तनकरणं मग्गसङ्खातं निस्सरणं आगतं, तं इदं मग्गसङ्खातं समतिवत्तनकरणं निस्सरणं देसनाहारस्स विसयन्ति.

गाथायं योति झानलाभी वा अरियो वा. कामेति वुत्तप्पकारो वत्थुकामो. तेसु पवत्तछन्दरागस्स विक्खम्भनेन वा समुच्छिन्दनेन वा परिवज्जेति. किं परिवज्जेति इव वज्जेति? सप्पस्स सिरो सिरं चक्खुमा पुरिसो दिस्वा पदा पादेन परिवज्जेति इव, एवं परिवज्जेति. सतो सतिसम्पन्नो सो पुग्गलो लोके रूपादीसु विसत्तिकं इमं तण्हं येन मग्गेन समतिवत्तति सं सुट्ठु अतिक्कमित्वा वत्तति, इदं मग्गसङ्खातं समतिवत्तनकरणं एकदेसं निस्सरणं नामाति योजेतब्बं. ‘‘पादा’’ति वत्तब्बे आकारस्स रस्सं कत्वा ‘‘पदा’’ति वुत्तं. पादाति च पादेन यथा ‘‘अमोहभावा अमोहभावेना’’ति. तेन वुत्तं ‘‘अत्तनो पादेना’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ५).

एकदेसो विसयसङ्खातो अस्सादो इध पाळियं आगतोति आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘एकदेसो विसयिसङ्खातो अस्सादो कत्थ पाळियं आगतो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो? खेत्तं वत्थु’’न्तिआदि आरद्धं. अथ वा ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो? खेत्तं वत्थु’’न्तिआदि कस्मा एवं आरद्धं, ननु ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो? कामं कामयमानस्सा’’तिआदिना अस्सादो विभत्तो? सच्चं, अस्सादो पन दुविधो विसयविसयिवसेन, तस्मिं विसयसङ्खातो अस्सादो पुब्बे विभत्तो, इदानि विसयिसङ्खातं अस्सादं विभजितुं ‘‘तत्थ कतमो अस्सादो? खेत्तं वत्थु’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु विसयविसयिभेदेसु अस्सादेसु कतमो अस्सादो तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळियं आगतोति पुच्छित्वा –

‘‘खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञं वा, गवास्सं दासपोरिसं;

थियो बन्धू पुथू कामे, यो नरो अनुगिज्झती’’ति. (सु. नि. ७७५; महानि. ४) –

इध पाळिगाथायं यो अनुगिज्झनसङ्खातो अस्सादो आगतो, सो अयं अनुगिज्झनसङ्खातो विसयिअस्सादो देसनाहारस्स विसयोति.

गाथायं खेत्तन्ति खिपीयन्ति बीजानि एत्थ ठानेति खेत्तं. खिपन्तानं जनानं खिपनकिरिया खिप-धातुया मुख्यत्थो, खिपनकिरियाजनको चित्तुप्पादो फलूपचारत्थो, तस्स चित्तुप्पादस्स उपनिस्सयपच्चयभूतस्स केदारस्स विरुळ्हापनसत्ति फलूपचारत्थो, इति-सद्देन सा विरुळ्हापनसत्तियेव परामसीयति, तस्सा सत्तिया पतिट्ठं केदारसङ्खातं ठानं त-पच्चयत्थो. एस नयो तीसु पिटकेसु एवरूपेसु च वचनत्थेसु यथारहं नीहरित्वा गहेतब्बो. वपन्ति पतिट्ठहन्ति एत्थाति वत्थु. अपरण्णादीनं पतिट्ठहनं वप-धातुया मुख्यत्थो, ठानस्स पतिट्ठापनसत्ति फलूपचारत्थो, इति-सद्देन सा पतिट्ठापनसत्ति परामसीयति. तस्सा सत्तिया पतिट्ठट्ठानं त-पच्चयत्थो. खेत्तं पन पुब्बण्णविरूहनट्ठानं, वत्थु अपरण्णविरूहनट्ठानं.

हिनोति पवत्तति पीतिसोमनस्सन्ति हि, किं तं? पीतिसोमनस्सं, राति पवत्तेति जातरूपन्ति रं, किं तं? जातरूपं, हिं रन्ति हिरं, दुतियातप्पुरिससमासो. ञापेति तोसेतीति ञं, किं तं? जातरूपं. हिरं हुत्वा ञं हिरञ्ञं, पवत्तमानं पीतिसोमनस्सं पवत्तेत्वा जने विसेसेन तोसेतीति अत्थो गहेतब्बो. वा-सद्दो वुत्तावुत्तत्थसमुच्चयत्थो. गच्छन्ति विसेसेनाति गावो, रत्तिन्दिवं असन्ति भक्खन्ति विसेसेनाति अस्सा, गावो च अस्सा च गवास्सं. दातब्बं पठमं देन्तीति दा, असन्ति भक्खन्तीति असा, दत्वा असा दासा, सामिकानं दातब्बं पठमं दत्वा पच्छा असन्ति भक्खन्तीति अत्थो. सामिकेहि वा दिन्नं असन्ति भक्खन्तीति दासा, दुक्खेन कसिरेन असन्ति पवत्तन्तीति वा दासा,. मातापितूनं हदयं पुरेन्तीति पुरिसा, पुरं हितं वा इसन्ति गवेसन्तीति पुरिसा. बुद्धपच्चेकबुद्धचक्कवत्तिभावं पुरेति कम्मन्ति पुरं, किं तं? बलवकम्मं, पुरं इसन्ति सीलेनाति वा पुरिसा. पुरिसा एव हि सम्मासम्बुद्धपच्चेकबुद्धचक्कवत्तिभावं गच्छन्ति. ‘‘पुरि उच्चट्ठाने सेन्तीति वा पुरिसा. पुरिसा हि मातूनं पितुट्ठाने ठिता’’ति इमे वचनत्था वुत्तप्पकारा युत्तायेव अत्थसम्भवतो. दासा च पुरिसा च दासपोरिसं, मज्झे वुद्धि. एत्थ च दासग्गहणेन दासीपि गहिता. दासा दुक्कटजना, पुरिसा सुखितजनाति विसेसो दट्ठब्बो. ठन्ति पतिट्ठहन्ति एत्थ मातुगामे पुत्तधीताति थियो. नरसद्दस्स विग्गहत्थो हेट्ठा वुत्तोव.

एकदेसो दोमनस्ससङ्खातो आदीनवो इध पाळिगाथायं आगतोति आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘दुक्खसङ्खातो आदीनवो कत्थ पाळियं आगतो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो आदीनवो? अबला नं बलीयन्ती’’तिआदि आरद्धं. अथ वा ‘‘तत्थ कतमो आदीनवो? अबला नं बलीयन्ती’’तिआदि कस्मा एवं आरद्धं, ननु ‘‘तत्थ कतमो आदीनवो? तस्स चे कामयानस्सा’’तिआदिना आदीनवो विभत्तोति? सच्चं, आदीनवो पन बहुविधो दुक्खदोमनस्सादिवसेन, तस्मिं बहुविधे आदीनवे एकदेसो दोमनस्ससङ्खातो आदीनवो पुब्बे विभत्तो, इदानि दुक्खसङ्खातं आदीनवं विभजितुं ‘‘तत्थ कतमो आदीनवो? अबला नं बलीयन्ती’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु दुक्खदोमनस्सादीसु आदीनवेसु कतमो आदीनवो तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगतोति पुच्छित्वा –

‘‘अबला नं बलीयन्ति, मद्दन्तेनं परिस्सया;

ततो नं दुक्खमन्वेति, नावं भिन्नमिवोदक’’न्ति. (सु. नि. ७७६; महानि. ५) –

इध पाळिगाथायं यो दुक्खसङ्खातो एकदेसो आदीनवो आगतो, सो अयं दुक्खसङ्खातो एकदेसो आदीनवो देसनाहारस्स विसयोति.

गाथायं नत्थि बलं एतेसं किलेसानन्ति अबला. कस्मा किलेसा अबला होन्तीति? कुसलेहि पहातब्बत्ता. नरन्ति खेत्तादिकामे अनुगिज्झन्तं नरं, सद्धाबलादिविरहतो वा अबलं तं नरं बलीयन्ति अभिभवन्ति. किञ्चापि किलेसा कुसलेहि पहातब्बत्ता अबला होन्ति, तथापि काममनुगिज्झन्तं सद्धाबलादिविरहितं अभिभवितुं समत्था भवन्ति. मद्दन्तेनं परिस्सयाति कामगिद्धं कामे परियेसन्तं, कामं रक्खन्तञ्च एनं नरं परि समन्ततो परिपीळेत्वा अयन्ति पवत्तन्तीति परिस्सया, सीहब्यग्घादयो चेव कायदुच्चरितादयो च मद्दन्ति. ततो तेहि परिस्सयेहि अभिभूतं नं नरं जातिआदिदुक्खं अन्वेति अनुगच्छति. किमिव अन्वेति? उदकं भिन्ननावं अन्वेति इव, एवं अन्वेतीति अत्थो.

एकदेसं मग्गसङ्खातं निस्सरणं इध पाळिगाथायं आगतन्ति आचरियेन विभत्तं, अम्हेति च विञ्ञातं, ‘‘निब्बानसङ्खातं एकदेसं निस्सरणं कत्थ पाळिधम्मे आगत’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं निस्सरणं? तस्मा जन्तु सदा सतो’’तिआदि आरद्धं. अथ वा ‘‘तत्थ कतमं निस्सरणं? तस्मा जन्तु सदा सतो’’तिआदि कस्मा एवं आरद्धं, ननु ‘‘तत्थ कतमं निस्सरणं? यो कामे परिवज्जेती’’तिआदिना निस्सरणं विभत्तन्ति? सच्चं, निस्सरणं पन दुविधं मग्गनिब्बानवसेन, तत्थ दुविधे निस्सरणे मग्गसङ्खातं निस्सरणं पुब्बे विभत्तं, इदानि निब्बानसङ्खातं निस्सरणं विभजितुं ‘‘तत्थ कतमं निस्सरणं? तस्मा जन्तु सदा सतो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु मग्गनिब्बानेसु निस्सरणेसु एकदेसं निब्बानसङ्खातं निस्सरणं तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगतन्ति पुच्छित्वा –

‘‘तस्मा जन्तु सदा सतो, कामानि परिवज्जये;

ते पहाय तरे ओघं, नावं सित्वाव पारगू’’ति. –

इध पाळिगाथायं यं निब्बानसङ्खातं निस्सरणं आगतं, इदं निस्सरणं देसनाहारस्स विसयन्ति.

गाथायं तस्माति यस्मा कामगिद्धं नरं दुक्खं अन्वेति, तस्मा जन्तु सदा सब्बकाले पुब्बरत्तापररत्ते जागरियानुयोगेन सतो सतिसम्पन्नो हुत्वा कामानि किलेसकामे विक्खम्भनवसेन वा समुच्छेदवसेन वा परिवज्जये परिजहेय्य. ते कामे अरियमग्गेन पहाय चतुब्बिधं ओघं तरेय्य तरितुं सक्कुणेय्य. को तरति इव तरेय्य? नावासामिको नावं यं पविसन्तं उदकं सित्वा बहि सिञ्चित्वा लहुकाय नावाय अप्पकसिरेन तरित्वा पारगू पारं गच्छति इव, एवं अत्तनि पवत्तं किलेसूदकं सिञ्चित्वा अरियमग्गेन नीहरित्वा लहुकेन अत्तभावेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया निब्बानेन पारं निब्बानं सन्तिं गच्छेय्याति अत्थो. इदं निब्बानं कस्मा निस्सरणं होति? सब्बसङ्खतनिस्सरणतो निस्सरणं नाम.

इदं निस्सरणं इध पाळिधम्मे आगतन्ति आचरियेन विभत्तं, अम्हेहि च विञ्ञातं, ‘‘कतमं फलं कत्थ पाळिधम्मे आगत’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमं फलं? धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु रक्खननिप्फादनमच्चुतरणादीसु फलेसु कतमं फलं तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगतन्ति पुच्छित्वा –

‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं, छत्तं महन्तं यथ वस्सकाले;

एसानिसंसो धम्मे सुचिण्णे, न दुग्गतिं गच्छति धम्मचारी’’ति. (सु. नि. १०२, १०३) –

इध पाळिगाथायं यं अनत्थेहि धम्मस्स रक्खनफलं आगतं, रक्खावहनस्स अब्भुदयस्स यञ्च निप्फादनं फलं आगतं, इदं रक्खननिप्फादनं फलं देसनाहारस्स विसयन्ति.

गाथायं धम्मोति येन पुग्गलेन यो दानादिप्पभेदो पुञ्ञधम्मो निब्बत्तितो, सो धम्मो. धम्मचारिं धम्मनिब्बत्तकं तं पुग्गलं अनत्थेहि रक्खति. किमिव? वस्सकाले देवे वस्सन्ते सति महन्तं कुसलेन धारेतब्बं छत्तं धारेन्तं कुसलं तं जनं वस्सतेमनतो रक्खति यथा, एवं रक्खितब्बो धम्मोपि अत्तसम्मापणिधानेन अप्पमत्तो हुत्वा सुट्ठु धम्मं रक्खन्तंयेव रक्खति, तादिसो धम्मचारीयेव दुग्गतिं न गच्छति. एसो आनिसंसो सुचिण्णे सुचिण्णस्स धम्मे धम्मस्स आनिसंसोति अत्थो.

एकदेसं फलं इध पाळिधम्मे आगतन्ति आचरियेन विभत्तं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘कतमो उपायो कत्थ पाळियं आगतो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो उपायो? सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठेसु विपस्सनापुब्बङ्गमनिब्बिदादीसु उपायेसु कतमो उपायो तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगतोति पुच्छित्वा –

‘‘सब्बे सङ्खारा ‘अनिच्चा’ति…पे…;

सब्बे धम्मा ‘अनत्ता’ति, यदा पञ्ञाय पस्सती’’ति. (ध. प. २७७-२७९) –

इध पाळिगाथासु यो विपस्सनापुब्बङ्गमनिब्बिदाञाणसङ्खातो विसुद्धिया अधिगमहेतुभावतो मग्गो आगतो, अयं उपायो देसनाहारस्स विसयोति.

गाथासु सब्बे निरवसेसा कम्मचित्तोतुआहारेहि सङ्खरिता सङ्खतसङ्खारा हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा इति यदा पञ्ञाय पस्सति, अथ अनिच्चे दुक्खसभावे निब्बिन्दति, एसो विपस्सनापुब्बङ्गमो निब्बिन्दनञाणसङ्खातो धम्मो विसुद्धिया मग्गोति. ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदीसु सङ्खारानं सङ्खतधम्मभावो पच्चयाकारविभङ्गट्ठकथायं (विभ. अट्ठ. २२६ सङ्खारपदनिद्देस) वुत्तोव, तं विभङ्गट्ठकथं अनोलोकेत्वा एकच्चे आचरिया ‘‘विपस्सनाञाणारम्मणत्ता तेभूमकधम्मायेवा’’ति वदन्ति, एवं सति मग्गफलधम्मानं निच्चादिभावो भवेय्य, तस्मा विभङ्गट्ठकथानुरूपोव अत्थो दट्ठब्बो. दुक्खाति दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खभावेन दुक्खा. अनत्ताति निच्चसारसुखसारअत्तसाररहितत्ता असारकट्ठेन अनत्ता, अवसवत्तनट्ठेन वा अनत्ता.

एकदेसो उपायो इध पाळिधम्मे आगतोति आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘कतमा आणत्ति कत्थ पाळिधम्मे आगता’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमा आणत्ति? चक्खुमा विसमानीवा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्सं ‘‘अस्सादादीनवता’’तिआदिगाथायं निद्दिट्ठासु पापदुच्चरितपरिवज्जनाणत्तिकल्याणसुचरितचरणाणत्तिआदीसु कतमाणत्ति तत्थ तेसु पाळिधम्मेसु कत्थ पाळिधम्मे आगताति पुच्छित्वा –

‘‘चक्खुमा विसमानीव, विज्जमाने परक्कमे;

पण्डितो जीवलोकस्मिं, पापानि परिवज्जये’’ति. (उदा. ४३) –

इध पाळिधम्मे या पापदुच्चरितपरिवज्जनाणत्ति आगता, अयं पापदुच्चरितपरिवज्जनाणत्ति देसनाहारस्स विसयाति.

गाथायं चक्खुमा पुरिसो विज्जमाने परक्कमे आवहितं सरीरं आवहन्तोव हुत्वा विसमानि भूमिप्पदेसानि वा विसमे हत्थिआदयो वा परिवज्जेति इव, एवं जीवलोकस्मिं पण्डितो पापानि लामकानि दुच्चरितानि परिवज्जेति. आणत्ति नाम आणारहस्स धम्मराजस्स भगवतो आणा, सा बहुविधा, तस्मा ‘‘करेय्य कल्याण’’न्तिआदिगाथायं सुचरितचरणा आणत्ति.

‘‘उपेथ सरणं बुद्धं, धम्मं सङ्घञ्च तादिनं;

समादियथ सीलानि, तं वो अत्थाय हेहिती’’ति. (थेरीगा. २४९-२५०, २८९-२९०) –

आदीसु गाथासु सरणगमनाणत्तिसीलसमादानाणत्तिआदि आगताति.

‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सू’’तिआदि कस्मा एवं आरद्धं, ननु ‘‘तत्थ कतमं फलं? धम्मो हवे’’तिआदिना, ‘‘तत्थ कतमो उपायो? सब्बे सङ्खारा’’तिआदिना, ‘‘तत्थ कतमा आणत्ति? चक्खुमा’’तिआदिना च फलूपायाणत्तियो विभत्ताति? सच्चं, विसुं विसुं पन सुत्तेसु आगता फलूपायाणत्तियो विभत्ता, इदानि एकतो आगता फलूपायाणत्तियो विभजितुं ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सू’’तिआदि आरद्धं.

तत्थ सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति सब्बम्पि सङ्खारलोकं अत्ततो सुञ्ञोति अवसवत्तितासल्लक्खणवसेन वा तुच्छभावसमनुपस्सनवसेन वा पस्साति इदं भगवतो वचनं विधानभावतो आणत्ति नाम. निच्चसारसुखसारअत्तसारादिरहितत्ता ‘‘मोघराजा’’ति आलपति, सद्धासीलसुतचागादिरहितत्ता वा मोघो.

‘‘सदा सतो’’ति पुग्गलवसेन वुत्ताय सतिया सुञ्ञतादस्सनस्स सम्पजानहेतुभावतो सतियेव उपायो, न सतिमाति एत्थ सतीति अधिप्पायो.

अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्चाति एत्थ अत्तानुदिट्ठि नाम ‘‘रूपं अत्ता, रूपवा अत्ता, रूपस्मिं अत्ता, अत्तनि रूप’’न्तिआदिप्पकारा वीसतिवत्थुका दिट्ठि. मग्गेन ऊहच्च समुच्छिन्दित्वा एवं वुत्तविधिना मच्चुतरो मच्चुनो विसयातिक्कन्तो सिया भवेय्य. एत्थ यं मच्चुविसयं तरणं अतिक्कमनं, तस्स अतिक्कमनस्स यञ्च पुब्बभागपटिपदासम्पज्जनं, इदं भगवतो देसनाय फलं देसनाहारस्स विसयन्ति अधिप्पायो. पुब्बे विसुं विसुं फलूपायाणत्तियो विभत्तापि –

‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो;

अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया’’ति. (सु. नि. ११२५; महानि. १८६; चूळनि. पिङ्गियमाणवपुच्छा १४४, मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८) –

एकगाथायं पुन एकतो विभजनतो फलादीसु एकतो दस्सितेसु सब्बत्थ सुत्तेसु वा सब्बत्थ गाथासु वा फलादयो दस्सेतब्बा अस्सादादयो विय कत्थचि निद्धारेत्वाति विसेसो विजानितब्बो. तेनाह अट्ठकथाचरियो ‘‘यथा पन…पे… एकतो उदाहरणं कतन्ति दट्ठब्ब’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ५).

६. देसनाहारस्स विसयभूता अस्सादादयो ‘‘इध पाळिधम्मे अयं अस्सादो आगतो, इध पाळिधम्मे अयं आदीनवो आगतो’’तिआदिना विसेसतो निदस्सनवसेन सरूपतो आचरियेन विभत्ता, ते अस्सादादयो तिण्णं उग्घटितञ्ञुआदीनं पुग्गलानं सामञ्ञतो भगवा किं नु खो देसेति, उदाहु एकस्स पुग्गलस्स यथालाभं किं नु देसेतीति अनुयोगस्स सम्भवतो इमस्स पुग्गलस्स इमं देसेति, इमस्स पुग्गलस्स इमं देसेतीति पुग्गलभेदेन अस्सादादयो विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ भगवा उग्घटितञ्ञुस्सा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तेसु अस्सादादीसु. निस्सरणं उग्घटितञ्ञुस्स पुग्गलस्स भगवा देसेति, आदीनवञ्च निस्सरणञ्च इमे द्वे विपञ्चितञ्ञुस्स पुग्गलस्स भगवा देसेति, अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च इमे तयो नेय्यस्स पुग्गलस्स भगवा देसेतीति योजनत्थो दट्ठब्बो.

अट्ठकथायं पन ‘‘एवं अस्सादादयो उदाहरणवसेन सरूपतो दस्सेत्वा इदानि तत्थ पुग्गलविभागेन देसनाविभागं दस्सेतुं ‘तत्थ भगवा’तिआदि वुत्त’’न्ति वुत्तं.

तत्थ उग्घटितञ्ञुस्साति उग्घटीयते पटिविज्झीयते, ठपीयते वा सप्पभेदो वित्थारो अत्थोति उग्घटितो, जानातीति ञू, उग्घटितं अत्थं ञू उग्घटितञ्ञू, उद्देसमत्तेनेव सप्पभेदं सवित्थारं पटिविज्झितब्बं अत्थं पटिविज्झतीति अत्थो. यो पुग्गलो उद्देसेनेव उद्दिट्ठमत्तेनेव अत्थं ञत्वा अत्थसिद्धिप्पत्तो होति, सो उग्घटितञ्ञू नाम.

विपञ्चीयते वित्थरीयते अत्थोति विपञ्चितो, तं जानातीति विपञ्चितञ्ञू. यो पुग्गलो निद्देसेन निद्दिट्ठमत्तमेव अत्थं ञत्वा अत्थसिद्धिप्पत्तो, सो विपञ्चितञ्ञू नाम.

पटिनिद्देसेन अत्थो नेतब्बो पापेतब्बोति नेय्यो. यो पुग्गलो पटिनिद्देसेन वा पटिलोमेन वा विभत्तं एव अत्थं ञत्वा अत्थसिद्धिप्पत्तो, सो नेय्यो नाम. निस्सरणदेसनायेव उग्घटितञ्ञुस्स पटिवेधाभिसमयो सिद्धो होति, आदीनवदेसनाय चेव निस्सरणदेसनाय च विपञ्चितञ्ञुस्स पटिवेधाभिसमयो सिद्धो होति, अस्साददेसनाय च आदीनवदेसनाय च निस्सरणदेसनाय च नेय्यस्स पटिवेधाभिसमयो सिद्धो होतीति अधिप्पायो इध गहेतब्बो.

पदपरमो पनेत्थ पटिवेधाभिसमयभजनाभावतो न गहितो. तस्मिञ्च अग्गहिते अस्सादो, आदीनवो, निस्सरणं, अस्सादादीनवा, अस्सादनिस्सरणानि, आदीनवनिस्सरणानि, अस्सादादीनवनिस्सरणानि चाति सत्तसु पट्ठाननयेसु ततियछट्ठसत्तमाव गहिता, अवसेसा चत्तारो नया न गहिता. वेनेय्यविनयनाभावतो हि गहणागहणं दट्ठब्बं. वेनेय्यविनयञ्च वेनेय्यानं सन्ताने अरियमग्गस्सुप्पादनं, न सासनविनयनमत्तं, अरियमग्गुप्पादनञ्च यथावुत्तेहि एव तीहि पदट्ठाननयेहि सिज्झतीति इतरे नया इध न वुत्ता.

यस्मा पन पेटके (पेटको. २३) –

‘‘तत्थ कतमो अस्सादो च आदीनवो च?

‘यानि करोति पुरिसो, तानि पस्सति अत्तनि;

कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापक’न्ति.

‘‘तत्थ यं कल्याणकारी कल्याणं पच्चनुभोति, अयं अस्सादो. यं पापकारी पापं पच्चनुभोति, अयं आदीनवो.

‘‘अट्ठिमे, भिक्खवे, लोकधम्मा. कतमे अट्ठ? ‘लाभो’तिआदि (अ. नि. ८.६). तत्थ लाभो यसो सुखं पसंसा, अयं अस्सादो. अलाभो अयसो दुक्खं निन्दा, अयं आदीनवो.

‘‘तत्थ कतमो अस्सादो च निस्सरणञ्च?

‘सुखो विपाको पुञ्ञानं, अधिप्पायो च इज्झति;

खिप्पञ्च परमं सन्तिं, निब्बानमधिगच्छती’ति. –

अयं अस्सादो च निस्सरणञ्च.

‘‘द्वत्तिंसिमानि, भिक्खवे, महापुरिसस्स महापुरिसलक्खणानि, येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वेयेव गतियो भवन्ति…पे… विवटच्छदोति सब्बं लक्खणसुत्तं (दी. नि. ३.१९९) अयं अस्सादो च निस्सरणञ्च.

‘‘तत्थ कतमो आदीनवो च निस्सरणञ्च?

‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा, भारहारो च पुग्गलो;

भारादानं दुखं लोके, भारनिक्खेपनं सुखं.

‘निक्खिपित्वा गरुं भारं, अञ्ञं भारं अनादिय;

समूलं तण्हमब्बुय्ह, निच्छातो परिनिब्बुतो’ति. (सं. नि. ३.२२) –

अयं आदीनवो च निस्सरणञ्च.

‘‘तत्थ कतमो अस्सादो च आदीनवो च निस्सरणञ्च?

‘कामा हि चित्रा मधुरा मनोरमा, विरूपरूपेन मथेन्ति चित्तं;

तस्मा अहं पब्बजितोम्हि राज, अपण्णकं सामञ्ञमेव सेय्यो’ति. (म. नि. २.३०७; थेरगा. ७८७; पेटको. २३) –

अयं अस्सादो च आदीनवो च निस्सरणञ्चा’’ति वुत्तं, तस्मा तेपि नया इध निद्धारेत्वा वेदितब्बा. फलादीसुपि अयं नयो लब्भतियेव.

यस्मा पेटके (सं. नि. १.२३, १९२; पेटको. २२; मि. प. २.१.९) – ‘‘तत्थ कतमं फलञ्च उपायो च? ‘सीले पतिट्ठाय नरो सप्पञ्ञो’ति गाथा, इदं फलञ्च उपायो च.

‘‘तत्थ कतमं फलञ्च आणत्ति च?

‘सचे भायथ दुक्खस्स, सचे वो दुक्खमप्पियं;

माकत्थ पापकं कम्मं, आवि वा यदि वा रहो’ति. (उदा. ४४) –

इदं फलञ्च आणत्ति च.

‘‘तत्थ कतमो उपायो च आणत्ति च?

‘कुम्भूपमं कायमिमं विदित्वा, नगरूपमं चित्तमिदं ठपेत्वा;

योधेथ मारं पञ्ञावुधेन, जितञ्च रक्खे अनिवेसनो सिया’ति. (ध. प. ४०) –

अयं उपायो च आणत्ति चा’’ति वुत्तं, तस्मा एवं फलादीनं दुक्खवसेनापि उदाहरणं वेदितब्बं.

‘‘उग्घटितञ्ञुआदीनं तिण्णं पुग्गलानं इमस्स पुग्गलस्स इमं देसेति, इमस्स पुग्गलस्स इमं देसेती’’ति येहि पुग्गलेहि अस्सादादयो यथारहं आचरियेन विभत्ता, ते पुग्गला याहि पटिपदाहि भिन्ना, ता पटिपदा कित्तिका भवन्ति, ताहि भिन्ना पुग्गला च कित्तिकाति विचारणाय सम्भवतो ता पटिपदा, ते च पुग्गला एत्तकाति गणनतो दस्सेतुं ‘‘तत्थ चतस्सो पटिपदा’’तिआदि आरद्धं.

तत्थ तत्थाति तेसु उग्घटितञ्ञुआदीसु पुग्गलेसु. ये पुग्गला याहि पटिपदाहि भिन्ना, ता पटिपदा चतस्सो भवन्ति, ते च पुग्गला चत्तारोति योजना कातब्बा. कतमा चतस्सो? दुक्खापटिपदा दन्धाभिञ्ञा, दुक्खापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा, सुखापटिपदा दन्धाभिञ्ञा, सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा चाति चतस्सो. कतमे चत्तारो? तण्हाचरितो मन्दो पुग्गलो, तण्हाचरितो उदत्तो पुग्गलो, दिट्ठिचरितो मन्दो पुग्गलो, दिट्ठिचरितो उदत्तो पुग्गलो चाति चत्तारो.

पटिपदाभिञ्ञाहि कतो विभागोपि पटिपदाहि कतो विभागो नाम होति अविनाभावतोति मनसि कत्वा ‘‘चतस्सो पटिपदाभिञ्ञा’’ति अवत्वा ‘‘चतस्सो पटिपदा’’ति वुत्ता. ता पनेता समथवसेनापि भिन्ना, विपस्सनावसेनापि भिन्ना. कथं समथवसेन? पथवीकसिणादीसु सब्बपठमं ‘‘पथवी पथवी’’तिआदिना पवत्तमनसिकारतो पट्ठाय याव झानस्स उपचारं उप्पज्जति, ताव पवत्ता पञ्ञा समथभावना ‘‘पटिपदा’’ति वुच्चति. उपचारतो पन पट्ठाय याव अप्पना, ताव पवत्ता पञ्ञा ‘‘अभिञ्ञा’’ति वुच्चति हेट्ठिमपञ्ञातो अधिगतपञ्ञाभावतो.

सा च पटिपदा कस्सचि दुक्खा किच्छा होति नीवरणादिपच्चनीकधम्मसमुदाचारग्गहणताय, कस्सचि तदभावतो सुखा अकिच्छा होति, अभिञ्ञापि कस्सचि दन्धा असीघप्पवत्ति होति अविसदञाणताय, कस्सचि खिप्पा सीघप्पवत्ति होति विसदञाणतायाति.

कथं विपस्सनावसेन? यो रूपारूपमुखेन विपस्सनं अभिनिविसन्तो चत्तारि महाभूतानि परिग्गहेत्वा उपादारूपं परिग्गण्हाति, अरूपं परिग्गण्हाति, रूपारूपं पन परिग्गण्हन्तो दुक्खेन कसिरेन किलमन्तो परिग्गहएतउं सक्कोति, तस्स दुक्खापटिपदा नाम होति. परिग्गहितरूपारूपस्स विपस्सनापरिवासे मग्गपातुभावदन्धताय दन्धाभिञ्ञा नाम होति. तब्बिपरियायेन इतरा द्वे होन्ति. विपस्सनावसेन पन भिन्नायेव पटिपदाभिञ्ञायो इध दट्ठब्बा अभिसमयाधिकारत्ता, अट्ठकथायं पन ‘‘एवं येसं पुग्गलानं वसेन देसनाविभागो दस्सितो, ते पुग्गले पटिपदाविभागेन विभजित्वा दस्सेतुं ‘चतस्सो पटिपदा’तिआदि वुत्त’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ६) वुत्तं. योजनानयो वुत्तनयानुसारेनेव वेदितब्बो.

चतूहि पटिपदाभिञ्ञाहि चत्तारो पुग्गला सब्बेव अनियमतो वट्टदुक्खतो किं नु खो निय्यन्ति, उदाहु ‘‘इमाय पटिपदाभिञ्ञाय अयं पुग्गलो निय्याति, इमाय पटिपदाभिञ्ञाय अयं पुग्गलो निय्याती’’ति नियमतो च निय्यातीति विचारणाय सम्भवतो ‘‘अयं पुग्गलो इमेहि निस्सयेहि उपनिस्सयपच्चयं लभित्वा इमाय पटिपदाभिञ्ञाय वट्टदुक्खतो निय्याती’’ति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘तण्हाचरितो मन्दो’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ तण्हाचरितो मन्दो पुग्गलो सतिपट्ठानेहि निस्सयेहि उपनिस्सयपच्चयं लभित्वा सतिन्द्रियेन सतिन्द्रियाधिकेन अरियमग्गेन दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञाय वट्टदुक्खतो निय्याति, तण्हाचरितो उदत्तो पुग्गलो झानेहि निस्सयेहि उपनिस्सयपच्चयं लभित्वा समाधिन्द्रियेन समाधिन्द्रियाधिकेन अरियमग्गेन दुक्खापटिपदाखिप्पाभिञ्ञाय वट्टदुक्खतो निय्याति, दिट्ठिचरितो मन्दो पुग्गलो सम्मप्पधानेहि निस्सयेहि उपनिस्सयपच्चयं लभित्वा वीरियिन्द्रियेन वीरियिन्द्रियाधिकेन अरियमग्गेन सुखापटिपदादन्धाभिञ्ञाय वट्टदुक्खतो निय्याति, दिट्ठिचरितो उदत्तो पुग्गलो सच्चेहि निस्सयेहि उपनिस्सयपच्चयं लभित्वा पञ्ञिन्द्रियेन पञ्ञिन्द्रियाधिकेन अरियमग्गेन सुखापटिपदाखिप्पाभिञ्ञाय वट्टदुक्खतो निय्यातीति योजना कातब्बा. अट्ठकथायं पन –

‘‘चत्तारो पुग्गलाति यथावुत्तपटिपदाविभागेनेव चत्तारो पटिपन्नकपुग्गला, तं पन पटिपदाविभागं सद्धिं हेतुपायफलेहि दस्सेतुं ‘तण्हाचरितो’तिआदि वुत्त’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ६) –

वुत्तं. तत्थ तण्हाचरितोति तण्हाय निब्बत्तितं चरितं एतस्स पुग्गलस्साति तण्हाचरितो. मन्दोति मन्दियाय अविज्जाय समन्नागतोति मन्दो, मोहाधिकपुग्गलो. उदत्तोति उदअत्तो, उळारपञ्ञोति अत्थो. उळारं फलं देतीति उदो, को सो? पविचयो, अत्तनि निब्बत्तोति अत्तो, उदो अत्तो यस्स पुग्गलस्साति उदत्तोति वचनत्थो कातब्बो.

पठमाय पटिपदाय हेतु नाम तण्हाचरितता, मन्दपञ्ञता च, उपायो सतिन्द्रियं, सब्बासम्पि फलं निय्यानमेव. दुतियाय पटिपदाय हेतु नाम तण्हाचरितता, उदत्तपञ्ञता च, उपायो वीरियिन्द्रियं. ततियाय पटिपदाय हेतु नाम दिट्ठिचरितता, मन्दपञ्ञता च, उपायो समाधिन्द्रियं. चतुत्थिया पटिपदाय हेतु नाम दिट्ठिचरितता, उदत्तपञ्ञता च, उपायो पञ्ञिन्द्रियन्ति हेतुपायफलानि दट्ठब्बानि.

एत्थ च दिट्ठिचरितो उदत्तो पुग्गलो उग्घटितञ्ञू नाम, दिट्ठिचरितो मन्दो चेव तण्हाचरितो उदत्तो च विपञ्चितञ्ञू नाम, तण्हाचरितो मन्दो पुग्गलो नेय्यो नाम, तस्मा ‘‘तत्थ भगवा उग्घटितञ्ञुस्स पुग्गलस्स निस्सरणं देसयती’’तिआदिना नयेन उग्घटितञ्ञुआदिवेनेय्यत्तयस्स भेददस्सनेन निस्सरणं देसयति, ‘‘आदीनवञ्च निस्सरणञ्च देसयति, अस्सादञ्च आदीनवञ्च निस्सरणञ्च देसयती’’ति देसनाविभागो दस्सितो. ‘‘तत्थ चतस्सो पटिपदा’’तिआदिना पटिपदाभेददस्सनेन ‘‘तण्हाचरितो मन्दो पुग्गलो, तण्हाचरितो उदत्तो पुग्गलो, दिट्ठिचरितो मन्दो पुग्गलो, दिट्ठिचरितो उदत्तो पुग्गलो’’ति चतुधा भिन्नं तण्हाचरितमन्दादिकं पुग्गलचतुक्कं दस्सितन्ति दट्ठब्बं.

इदानि चतूहि पटिपदाभिञ्ञाहि चतुधा भिन्नं तण्हाचरितमन्दचतुक्कं अत्थनययोजनाय दुतियाय विसयं कत्वा दस्सेतुं ‘‘उभो तण्हाचरिता’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तण्हाय समाधिपटिपक्खत्ता तण्हाचरिता मन्दउदत्ता उभो पुग्गला समथपुब्बङ्गमाय विपस्सनाय उपनिस्सयं लभित्वा रागविरागाय मग्गपञ्ञाय निय्यन्ति चेतोविमुत्तिया सेक्खफलभावाय. सम्मादिट्ठिसहितेनेव सम्मासमाधिना निय्यानं भवति, न सम्मासमाधिना एव, तस्मा दिट्ठिचरिता मन्दउदत्ता उभो पुग्गला विपस्सनापुब्बङ्गमेन समथेन अविज्जाविरागाय मग्गपञ्ञाय निय्यन्ति पञ्ञाविमुत्तिया असेक्खफलभावायाति चत्तारोपि पुग्गला दुविधायेव भवन्तीति वुत्तं होति.

रागविरागायाति रञ्जतीति रागो, सो विरज्जति एतायाति विरागा, रागस्स विरागा रागविरागा, ताय रागविरागाय. चेतोति चित्तप्पभेदेन च समाधि वुच्चति यथा ‘‘चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति (सं. नि. १.२३, १९२; मि. प. २.१.९.). पटिप्पस्सद्धिवसेन पटिपक्खतो विमुच्चतीति विमुत्ति, चेतसा चित्तेन समाधिना विमुच्चतीति चेतोविमुत्ति, चेतो एव वा विमुत्ति चेतोविमुत्ति, अनागामिफलसमाधि. अनागामिपुग्गलो हि समाधिस्मिं परिपूरकारिताय चेतोविमुत्तिया निय्याति. अविज्जाविरागायाति अविन्दियं कायदुच्चरितादिं विन्दतीति अविज्जा, विन्दियं वा कायसुचरितादिं न विन्दतीति अविज्जा निरुत्तिनयेन. विरज्जति एतायाति विरागा, अविज्जाय विरागा अविज्जाविरागा, ताय अविज्जाविरागाय. पकारेहि जानातीति पञ्ञा, विमुच्चतीति विमुत्ति, पञ्ञाय विमुच्चतीति पञ्ञाविमुत्ति, पञ्ञा एव वा विमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति, अरहत्तफलपञ्ञा, ताय पञ्ञाविमुत्तिया.

‘‘तेसु कतमे पुग्गला केन अत्थनयेन हातब्बा’’ति वत्तब्बतो ‘‘तत्थ ये समथपुब्बङ्गमाही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु ‘‘उभो तण्हाचरिता’’तिआदिना विभत्तेसु पुग्गलेसु ये उभो तण्हाचरिता मन्दउदत्ता पुग्गला समथ…पे… निय्यन्ति, ते उभो तण्हाचरिता मन्दउदत्ता पुग्गला नन्दियावट्टेन नयेन हातब्बा गमेतब्बा नेतब्बा. ये उभो दिट्ठिचरिता मन्दउदत्ता पुग्गला विपस्सना…पे… समथेन निय्यन्ति, ते उभो दिट्ठिचरिता मन्दउदत्ता पुग्गला सीहविक्कीळितेन नयेन हातब्बा गमेतब्बा नेतब्बाति अत्थो.

७. ‘‘तत्थ चतस्सो पटिपदा’’तिआदिना देसनाहारेन दुक्खापटिपदाभेदेन तण्हाचरितमन्दादिभेदो पुग्गलो विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘तस्स विभत्तानन्तरं स्वायं देसनाहारो कत्थ संवण्णेतब्बे धम्मे केनचि आकारेन सम्भवती’’ति पुच्छितब्बभावतो ‘‘स्वायं हारो कत्थ सम्भवती’’तिआदिमाह. नवमक्खणसम्पन्नस्स सत्था यं धम्मं देसेति, तस्मिं संवण्णेतब्बे धम्मे या वीमंसादिका सुतमयादिका तिस्सो पञ्ञा विभत्ता, ताहि पञ्ञाहि ये उग्घटितञ्ञुआदयो तयो पुग्गला विभत्ता, इति विभत्ताकारेन अयं देसनाहारो सत्थारा देसेतब्बे धम्मे सम्भवतीति दट्ठब्बो.

तत्थ स्वायं हारोति देसनाहारेन पटिपदाविभागेन वेनेय्यपुग्गलविभागो दस्सितो, सो अयं देसनाहारो. कत्थ सम्भवतीति कत्थ संवण्णेतब्बे धम्मे संवण्णनाभावेन सम्भवतीति. यस्साति यो सो वेनेय्यो पच्चन्तजादीहि अट्ठहि अक्खणेहि विमुत्तो, सवनधारणादीहि च सम्पत्तीहि समन्नागतो, तस्स वेनेय्यस्स. सत्थाति सदेवकं लोकं सासति अनुसासतीति सत्था. धम्मन्ति देसितं संवण्णेतब्बं धम्मं. देसयतीति सङ्खेपनयवित्थारनयेहि भासति. अञ्ञतरोति भगवतो सावकेसु एवं धम्मं देसेतुं समत्थो सावको. गरुट्ठानियोति गारवस्स ठानभूतेहि सीलसुतचागादिगुणविसेसेहि युत्तो मानितो सद्दहितब्बवचनो. सब्रह्मचारीति समं, सह वा ब्रह्मं सत्थुसासनं चरति पटिपज्जतीति सब्रह्मचारी. सद्धं लभति ‘‘यो सत्था धम्मं देसेति, सो सत्था सम्मासम्बुद्धो होती’’ति सत्थरि, ‘‘स्वाक्खातो वतायं धम्मो सात्थो सब्यञ्जनो एकन्तपरिपुण्णो एकन्तपरिसुद्धो अत्थावहो हितावहो सुखावहो झानमग्गफलनिब्बत्तको, अम्हेहि च सद्दहितब्बो’’ति देसिते धम्मे च अचलसद्धं लभति, सद्दहनं अत्तनो सन्ताने पुनप्पुनं उप्पादेति. तथा ‘‘यो सावको धम्मं देसेति, सो सावको सङ्खेपतो वा वित्थारतो वा धम्मं देसेतुं समत्थो वत गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी मानितो सद्दहितब्बवचनो’’ति देसके सावके च ‘‘तादिसेन सावकेन देसितो यो धम्मो, सो धम्मो सात्थो सब्यञ्जनो एकन्तपरिपुण्णो एकन्तपरिसुद्धो अत्थावहो हितावहो सुखावहो झानमग्गफलनिब्बत्तको, अम्हेहि च सद्दहितब्बो’’ति सावकेन देसितधम्मे च सद्धं सद्दहनं अत्तनो सन्ताने पुनप्पुनं उप्पादेतीति अत्थो.

तत्थाति तस्मिं सद्दहितब्बे सत्थारा देसितधम्मे चेव सावकेन देसितधम्मे च सद्दहन्तस्स वेनेय्यस्स या वीमंसा, वीमंसन्तस्स या उस्साहना, उस्सहन्तस्स या तुलना, तुलयन्तस्स या उपपरिक्खा, सा अयं वीमंसादिका पञ्ञा सद्धानुसारेन पवत्तनतो सुतमयी पञ्ञा नाम. तत्थ वीमंसनं विमंसा, पाळिया, पाळिअत्थस्स च वीमंसा. वीमंसतीति वा वीमंसा, पदं पदन्तरेन, पदत्थं पदत्थन्तरेन विचारणका पञ्ञा. यथा चेत्थ, एवं उस्साहनादीसुपि भावसाधनकत्तुसाधनानि कातब्बानि. उस्साहना च उस्साहेन उपत्थम्भिका धम्मस्स धारणपरिचयसाधिका पञ्ञा च, न वीरियं, एत्थ च या सुतमत्तेयेव पवत्ता, वीमंसादिभावं अप्पत्ता निवत्ता, सा सुतमयी पञ्ञा न होति. या च सुत्वा वीमंसित्वा उस्साहनादिभावं अप्पत्ता निवत्ता, या च सुत्वा वीमंसित्वा उस्सहित्वा तुलनादिभावं अप्पत्ता निवत्ता, या च सुत्वा वीमंसित्वा उस्सहित्वा तुलयित्वा उपपरिक्खनभावं अप्पत्ता निवत्ता, सापि पञ्ञा न सुतमयी पञ्ञा होतीति दट्ठब्बा. या पन सुत्वा सद्दहन्तस्स वीमंसा, वीमंसन्तस्स उस्साहना, उस्सहन्तस्स तुलना, तुलयन्तस्स उपपरिक्खा होति, अयं सुतमयी पञ्ञा नाम होतीति दट्ठब्बा.

सुतमयी पञ्ञा आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमा चिन्तामयी पञ्ञा’’ति वत्तब्बभावतो सुतमयिया पञ्ञाय विभजनानन्तरं चिन्तामयिं पञ्ञं विभजितुं ‘‘तथा सुतेन निस्सयेना’’तिआदिमाह. तत्थ सुतन्ति सुय्यते परियत्तिधम्मोति सुतो, सवनं परियत्तिधम्मस्साति वा सुतं, दुविधम्पि सुतं. निस्सयेन उपनिस्सायाति अत्थो. इत्थम्भूतलक्खणे चेतं ‘‘सुतेन निस्सयेना’’ति करणवचनं. एत्थ पन ‘‘इदं पाणातिपातादिविरमनं सीलनट्ठेन सीलं, अयं एकग्गता समादहनट्ठेन समाधि, इमानि भूतुपादानि रुप्पनट्ठेन रूपानि, इमे फस्सादयो नमनट्ठेन नामानि, इमे रूपादयो पञ्च धम्मा रासट्ठेन खन्धा’’ति तेसं तेसं धम्मानं पीळनादिसभावस्स वीमंसनाभूता पञ्ञा वीमंसा नाम. तेसंयेव सीलसमाधिआदीनं सीलति पतिट्ठहति एत्थाति सीलन्तिआदिवचनत्थं पुच्छित्वा सभागलक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानं तुलेत्वा विय गहणपञ्ञा तुलनं नाम. तेसंयेव सीलसमाधिआदीनं धम्मानं सभावलक्खणं अविजहित्वा अनिच्चतादुक्खतादिनमनरुप्पनादिसप्पच्चयसङ्खतादिआकारे वितक्केत्वा उपपरिक्खणपञ्ञा एव उपपरिक्खा नामाति विसेसतो दट्ठब्बो. सुतधम्मस्स धारणपरिचयवसेन पवत्तनतो सुतमयी पञ्ञा उस्साहना जाता विय न चिन्तामयी पञ्ञा चिन्तितस्स धारणपरिचयवसेन अप्पवत्तनतोति ‘‘उस्साहना’’ति न वुत्तं.

सुतमयी पञ्ञा चेव चिन्तामयी पञ्ञा च आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमा भावनामयी पञ्ञा’’ति वत्तब्बभावतो कारणभूतानं द्विन्नं सुतमयिचिन्तामयिपञ्ञानं दस्सनानन्तरं फलभूतं भावनामयिं पञ्ञं विभजन्तो ‘‘इमाहि द्वीही’’तिआदिमाह. तत्थ इमाहि द्वीहि पञ्ञाहीति सुतमयिचिन्तामयिपञ्ञाहि कारणभूताहि. सुतमयिपञ्ञाय वा चिन्तामयिपञ्ञाय वा उभयत्थ वा ठितोयेव योगावचरो विपस्सनं आरभतीति. मनसिकारसम्पयुत्तस्साति रूपारूपेसु परिग्गहादिवसेन सङ्खारेसु अनिच्चतादिवसेन मनसिकारेन सम्मा पकारेहि युत्तप्पयुत्तस्स. दिट्ठिविसुद्धिकङ्खावितरणविसुद्धिमग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि- पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिसम्पादनेन विपस्सनं उस्सुक्कन्तस्स योगावचरस्स सन्ताने ञाणदस्सनविसुद्धिसङ्खातं यं अरियमग्गञाणं निब्बानारम्मणदस्सनभूमियं वा भावनाभूमियं वा उप्पज्जति, अयं भावनामयी पञ्ञाति अत्थो दट्ठब्बो. यदिपि पठममग्गञाणं पठमं निब्बानदस्सनतो ‘‘दस्सन’’न्ति वुत्तं, भावनावसेन पन पवत्तनतो ‘‘भावनामयी पञ्ञा’’ति वेदितब्बं. दस्सनभूमीति पठममग्गफलानि, सेसानि ‘‘भावनाभूमी’’ति वुच्चन्ति.

८. अम्हाकाचरिय तुम्हेहि ‘‘यस्स सत्था वा’’तिआदिना सुतमयिपञ्ञादिका विभत्ता, एवं सति सुतेन विना चिन्तामयी पञ्ञा नाम न भवेय्य, महाबोधिसत्तानं पन सुतेन विना चिन्तामयी पञ्ञा होत्वेवाति चोदनं मनसि कत्वा तस्मिं सङ्गहेत्वा पकारन्तरेन विभजितुं ‘‘परतोघोसा’’तिआदिमाह.

तत्थ परतोघोसाति परतो पवत्तो देसनाघोसो पच्चयो एतिस्साति परतोघोसा. पच्चत्तसमुट्ठिताति पति विसुं अत्तनियेव समुट्ठिता. योनिसोमनसिकाराति तेसं तेसं चिन्तेतब्बानं रूपादीनं धम्मानं रुप्पननमनादिसभावपरिग्गण्हनादिना उपायेन पवत्तमनसिकारा चिन्तामयी पञ्ञा नाम, इमिना सावकापि सामञ्ञतो गहिता, तथापि उग्घटितञ्ञुआदीनंयेव वुत्तत्ता सावका इध गहिता, तस्मा पुरिमनयो युत्ततरो. परतोति धम्मदेसकतो पवत्तेन धम्मदेसनाघोसेन हेतुना यं ञाणं उप्पज्जति, पच्चत्तसमुट्ठितेन, योनिसोमनसिकारेन च हेतुना यं ञाणं उप्पज्जति, अयं भावनावसेन पवत्तनतो भावनामयी पञ्ञा नाम, इमिना सावकापि सामञ्ञतो गहिता, तथापि उग्घटितञ्ञुआदीनंयेव वुत्तत्ता सावका इध गहिता, तस्मा पुरिमनयो युत्ततरो. परतोति धम्मदेसकतो पवत्तेन धम्मदेसनाघोसेन हेतुना यं ञाणं उप्पज्जति, पच्चत्तसमुट्ठितेन, योनिसोमनसिकारेन च हेतुना यं ञाणं उप्पज्जति, अयं भावनावसेन पवत्तनतो भावनामयी पञ्ञा नामाति विभजित्वा पण्डितेहि ञेय्याति वित्थारेन गम्भीरत्थं ञातुं इच्छन्तेहि ‘‘एवं पटिपदाविभागेना’’तिआदिना (नेत्ति. अट्ठ. ९) अट्ठकथावचनेन जानितब्बो.

सुतमयिपञ्ञादिका तिस्सो पञ्ञा आचरियेन नानानयेहि विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘तासु यस्स एका वा द्वे वा पञ्ञा अत्थि, सो पुग्गलो कोनामो, यस्स एकापि नत्थि, सो पुग्गलो कोनामो’’ति पुच्छितब्बभावतो यस्स अयं पञ्ञा, इमा वा अत्थि, सो पुग्गलो इत्थन्नामो, यस्स नत्थि, सो पुग्गलो इत्थन्नामोति पटिपदापञ्ञाप्पभेदेन पुग्गलं विभजितुं ‘‘यस्स इमा’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ यस्स अतितिक्खपञ्ञस्स सुतमयी पञ्ञा चेव चिन्तामयी पञ्ञा च इमा द्वे पञ्ञा अत्थि, अयं अतितिक्खपञ्ञो उद्देसमत्तेनेव जाननतो उग्घटितञ्ञू नाम. यस्स नातितिक्खपञ्ञस्स उद्देसनिद्देसेहि सुतमयी पञ्ञा अत्थि, चिन्तामयी पञ्ञा नत्थि, अयं नातितिक्खपञ्ञो उद्देसनिद्देसेहि जाननतो विपञ्चितञ्ञू नाम. यस्स मन्दपञ्ञस्स उद्देसनिद्देसेहि नेव सुतमयी पञ्ञा अत्थि, न चिन्तामयी पञ्ञा च, अयं मन्दपञ्ञो उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसेहि जाननतो निरवसेसवित्थारदेसनाय नेतब्बतो नेय्यो नामाति. अट्ठकथायं पन ‘‘इदानि यदत्थं इमा पञ्ञा उद्धटा, तमेव वेनेय्यपुग्गलविभागं योजेत्वा दस्सेतुं ‘यस्सा’तिआदि वुत्त’’न्तिआदि (नेत्ति. अट्ठ. ८) वुत्तं.

९. ‘‘तत्थ भगवा उग्घटितञ्ञुस्सा’’तिआदिना देसनं विभावेति, ‘‘तत्थ चतस्सो पटिपदा’’तिआदिना पटिपदाविभागेहि, ‘‘स्वायं हारो’’तिआदिना ञाणविभागेहि च देसनाभाजनं वेनेय्यत्तयं आचरियेन विभत्तं, अम्हेहि च ञातं, ‘‘याय देसनापाळिया देसनाहारं योजेतुं पुब्बे ‘धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’तिआदिना देसनाहारस्स विसयभावेन या पाळिदेसना निक्खित्ता, सा पाळिदेसना देसनाहारेन निद्धारितेसु अस्सादादीसु अत्थेसु किमत्थं देसयती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इमं अत्थं देसयती’’ति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘सायं धम्मदेसना’’तिआदि आरद्धं.

तत्थ सायं धम्मदेसनाति या धम्मदेसना आदिकल्याणादिका पुब्बे देसनाहारस्स विसयभावेन निक्खित्ता, सायं धम्मदेसना अस्सादादीसु किमत्थं देसयतीति कथेतुकामताय पुच्छति, पुच्छित्वा ‘‘चत्तारि सच्चानि देसयती’’ति विस्सज्जेति, तानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘दुक्खं समुदयं निरोधं मग्ग’’न्ति वुत्तं. पवत्तिपवत्तकनिवत्तिनिवत्तनुपायभावेन अविपरीतभावतो ‘‘सच्चानी’’ति वुत्तानि.

यस्सं देसनायं सच्चानि देसनाहारेन निद्धारितानि, सा देसना चत्तारि सच्चानि देसयतीति युत्तं होतु. यस्सं देसनायं अस्सादादयो निद्धारिता, सा देसना चत्तारि सच्चानि देसयतीति न सक्का वत्तुं. हेट्ठा च अस्सादादयो निद्धारिता, तस्मा ‘‘अस्सादादयो’’तिपि वत्तब्बन्ति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘आदीनवो फलञ्च दुक्ख’’न्तिआदि वुत्तं. देसनाहारेन संवण्णनानयेन देसनायं निद्धारितो आदीनवो चेव फलञ्च दुक्खसच्चं होति, अस्सादो समुदयसच्चं, निस्सरणं निरोधसच्चं, उपायो चेव आणत्ति च मग्गसच्चं होति, तस्मा ‘‘चत्तारि सच्चानि देसयती’’ति वत्तब्बमेवाति.

तण्हावज्जा तेभूमकधम्मा दुक्खं, ते च अनिच्चादीहि पीळितत्ता आदीनवायेव. फलन्ति देसनाय फलं लोकियं, न लोकुत्तरं, तस्मा दुक्खन्ति वत्तब्बमेव. अस्सादोति तण्हास्सादस्स गहितत्ता ‘‘अस्सादो समुदयो’’ति च वत्तब्बं. अस्सादेकदेसो दुक्खमेव, अस्सादेकदेसो दुक्खञ्चेव समुदयो च. सह विपस्सनाय अरियमग्गो च भगवतो आणत्ति च देसनाय फलाधिगमस्स उपायभावतो ‘‘उपायो, आणत्ति च मग्गो’’ति वुत्तं, निस्सरणेकदेसोपि मग्गोति दट्ठब्बो. ‘‘इमानि चत्तारि सच्चानि या देसना विसेसतो देसयति, कतमा सा’’ति पुच्छितब्बत्ता विसेसं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘इमानि चत्तारि सच्चानि इदं धम्मचक्क’’न्ति वुत्तं. इदं वुच्चमानं धम्मचक्कं इमानि चत्तारि सच्चानि विसेसतो देसयतीति योजना कातब्बा.

‘‘या देसना इमानि चत्तारि सच्चानि विसेसतो देसयति, तस्सा देसनाय धम्मचक्कभावं किं भगवा आहा’’ति वत्तब्बभावतो ‘‘यथाह भगवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘जातिपि दुक्खा’’तिआदिवचनतो (महाव. १४) तण्हावज्जं जातिआदिकं तेभूमकधम्मजातं दुक्खस्स अधिट्ठानभावेन, दुक्खदुक्खादिभावेन च ‘‘दुक्ख’’न्ति वुत्तं. मेति मया पवत्तितन्ति योजना. भिक्खवेति सवने उस्साहं जनेतुं आलपति. बाराणसियन्ति बाराणसीनगरस्स अविदूरे. इसिपतनेति सीलक्खन्धादीनं इसनतो गवेसनतो ‘‘इसी’’ति वोहरितानं पच्चेकबुद्धानं पतनट्ठाने. मिगदायेति मिगानं अभयदानट्ठाने कारिते अस्समेव.

अनुत्तरन्ति उत्तरितराभावेन अनुत्तरं अनतिसयं. धम्मचक्कन्ति सतिपट्ठानादिके सभावधारणादिना अत्थेन धम्मो चेव पवत्तनट्ठेन चक्कञ्चाति धम्मचक्कं. अप्पटिवत्तियन्ति अप्पटिसेधनीयं. कस्मा? जनकस्स भगवतो धम्मिस्सरत्ता सम्मासम्बुद्धत्ता, जञ्ञस्स च अनुत्तरत्ता कोण्डञ्ञादीनञ्चेव अट्ठारसब्रह्मकोटिया च चतुसच्चपटिवेधसाधनतो च. ‘‘केन अप्पटिवत्तिय’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘समणेन वा’’तिआदिमाह. तत्थ समणेनाति पब्बज्जमत्तूपगतेन. ब्राह्मणेनाति जातिब्राह्मणेन. परमत्थानञ्हि समणब्राह्मणानं पटिसेधने चित्तुप्पादानुप्पज्जनम्पि नत्थि. देवेनाति छकामावचरदेवेन. ब्रह्मुनाति रूपब्रह्मा गहिता. ‘‘समणेन वा …पे… ब्रह्मुना’’ति एत्तकमेव अवत्वा‘‘केनची’’ति वुत्तवचनेन अवसेसखत्तियगहपतिपरिसजना सङ्गहिता. तस्मा खत्तियब्राह्मणगहपतिसमणचातुमहाराजिकतावतिंसमारब्रह्मपरिसा अट्ठविधापि पटिसेधेतुं असमत्थायेवाति वेदितब्बा. लोकस्मिन्ति सत्तसमूहे धम्मचक्काधारे.

‘‘द्वादस पदानि सुत्त’’न्ति गाथानुरूपं धम्मचक्कसुत्ते पदानि विभजन्तो ‘‘तत्थ अपरिमाणा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति धम्मचक्कदेसनायं (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १३ आदयो; पटि. म. २.३०). ‘‘अपरिमाणा अक्खरा अपरिमाणा पदा’’ति अवत्वा ‘‘अपरिमाणा पदा अपरिमाणा अक्खरा’’ति उप्पटिपाटिवचनेहि येभुय्येन पदसङ्गहितानीति दस्सेति. पदा, अक्खरा, ब्यञ्जनाति च लिङ्गविपल्लासानीति दट्ठब्बानि. एतस्सेव अत्थस्साति वत्तब्बाकारस्स चतुसच्चसङ्खातस्स अत्थस्सेव सङ्कासना पकासना पकासनाकारो पञ्ञत्ताकारोति आकारवन्तआकारसम्बन्धे सामिवचनं. सङ्कासनाकारोति च सङ्कासनीयस्स अत्थस्स आकारो. एस नयो सेसेसुपि. इतिपीति इति इमिना पकारेनपि, इमिना पकारेनपि इदं जातिआदिकं दुक्खं अरियसच्चन्ति वेदितब्बं.

अयन्ति कामतण्हादिभेदा अयं तण्हा. दुक्खसमुदयोति दुक्खनिब्बत्तनस्स हेतुभावतो दुक्खसमुदयो. अयन्ति सब्बसङ्खततो निस्सटा अयं असङ्खता धातु. दुक्खनिरोधोति जातिआदिप्पभेदस्स दुक्खस्स अनुप्पादननिरोधपच्चयत्ता दुक्खनिरोधो. अयन्ति सम्मादिट्ठादिको अट्ठङ्गिको अरियो मग्गो. दुक्खनिरोधभूतं निब्बानं आरम्मणकरणवसेन गतत्ता, दुक्खनिरोधप्पत्तिया पटिपदाभावतो च दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा. सेसं वुत्तनयमेव.

‘‘तत्थ अपरिमाणा’’तिआदिना ब्यञ्जनपदअत्थपदानि विभजित्वा तेसं अञ्ञमञ्ञं विसयिविसयभावेन सम्बन्धभावं दस्सेतुं ‘‘तत्थ भगवा अक्खरेहि सङ्कासेती’’तिआदि वुत्तं. अथ वा भगवा किं सामञ्ञेहि अक्खरादीहि सङ्कासेति वा पकासेति वा, उदाहु यथारहं सङ्कासेति पकासेतीतिआदिविचारणाय सम्भवतो विसयविसयिभावेन सम्बन्धभावं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ भगवा अक्खरेहि सङ्कासेती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘अक्खरेहि सङ्कासेती’’ति कस्मा एवं वुत्तं, ननु ‘‘दुक्खसच्च’’न्तिआदीसु पदेनेव दुक्खसच्चत्थत्तादिको सङ्कासितब्बोति? सच्चं, पदावयवस्स पन अक्खरस्स गहणमुखेनेव अक्खरसमुदायस्सपि पदस्स गहणं होति, पदे गहिते च दुक्खसच्चत्थादिकावबोधो होत्वेव, एवं सति पदेनेव सिज्झनतो अक्खरो विसुं न गहेतब्बोति? न, दुक्खसच्चत्थादिकावबोधस्स विसेसुप्पत्तिभावतो. दु-इति अक्खरेन हि अनेकुपद्दवाधिट्ठानभावेन कुच्छितत्थो गहितो, ख-इति अक्खरेन धुवसुभसुखत्तभावविरहेन तुच्छत्थोति एवमादिकावबोधस्स विसेसुप्पत्ति भवति. तेन वुत्तं ‘‘पदत्थगहणस्स विसेसाधानं जायती’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ९). पदपरियोसाने वाक्यपरियोसानाभावतो अक्खरेहि संखित्तेन दीपियमानो अत्थो पदेहि पकासितोवाति वुत्तं ‘‘पदेहि पकासेती’’ति. वाक्यपरियोसाने पन सङ्कासितो पकासितो अत्थो विवरितो विवटो कतोवाति वुत्तं. ‘‘ब्यञ्जनेहि विवरती’’ति. पकारेहि च वाक्यभेदे कते सो अत्थो विभत्तो नामाति वुत्तं ‘‘आकारेहि विभजती’’ति. वाक्यावयवानं पदानं पच्चेकं निब्बचनविभागे कते सो अत्थो पाकटो कतोवाति वुत्तं ‘‘निरुत्तीहि उत्तानीकरोती’’ति. कतनिब्बचनेहि वाक्यावयवेहि वित्थारवसेन निरवसेसतो देसितेहि वेनेय्यसत्तानं चित्ते परिसमन्ततो तोसनं होति, पञ्ञातेजनञ्चाति आह ‘‘निद्देसेहि पञ्ञपेती’’ति.

‘‘भगवा अक्खरेहि सङ्कासेती’’तिआदीसु ‘‘भगवा एवा’’ति वा ‘‘अक्खरेहि एवा’’ति वा अवधारणे योजिते ‘‘सावको न सङ्कासेति, पदादीहि न सङ्कासेती’’ति अत्थो भवेय्य, सावको च सङ्कासेति, पदादीहि च सङ्कासेति. कत्थ अवधारणं योजेतब्बन्ति चे? ‘‘भगवा अक्खरेहि सङ्कासेतियेवा’’ति अवधारणं योजेतब्बं. एवञ्हि सति सावकेन सङ्कासितो वा पदादीहि सङ्कासितो वा अत्थो सङ्गहितो होति. अत्थपदानञ्च अक्खरादिनानाविसयता सिद्धा होति. तेन एकानुसन्धिके सुत्ते छळेव अत्थपदानि निद्धारेतब्बानि, अनेकानुसन्धिके सुत्ते अनुसन्धिभेदेन विसुं विसुं छ छ अत्थपदानि निद्धारेतब्बानि.

‘‘छसु ब्यञ्जनपदेसु कतमेन ब्यञ्जनपदेन कतमं किच्चं साधेती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इमिना इदं किच्चं, इमिना इदं किच्चं साधेती’’ति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ भगवा अक्खरेहि च पदेहि च उग्घटेती’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति अक्खरादीसु ब्यञ्जनपदेसु. उग्घटेतीति उग्घटनकिच्चं साधेतीति अत्थो. किञ्चापि देसनाव उग्घटनकिच्चं साधेति, भगवा पन देसनाजनकत्ता उग्घटनकिच्चं साधेतीति वुच्चति. सेसेसुपि एवमत्थो दट्ठब्बो.

‘‘उग्घटनकिच्चसाधिका देसनायेव किं विपञ्चनवित्थारणकिच्चसाधिका देसनाजनकत्ता, उदाहु विसुं विसुं किच्चसाधिका अञ्ञा’’ति पुच्छितब्बभावतो विसुं विसुं किच्चसाधिका अञ्ञा देसनाति नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ उग्घटना आदी’’तिआदिमाह. अथ वा ‘‘कतमा उग्घटना, कतमा विपञ्चना, कतमा वित्थारणा’’ति पुच्छितब्बत्ता वुत्तं ‘‘तत्थ उग्घटना आदी’’तिआदि. तत्थ तत्थाति उग्घटनादिकिच्चसाधिकासु देसनासु. उग्घटनाति उग्घटनकिच्चसाधिका देसना आदिदेसना होति. विपञ्चनाति विपञ्चनकिच्चसाधिका देसना मज्झेदेसना होति. वित्थारणाति वित्थारणकिच्चसाधिका देसना परियोसानदेसना होतीति अत्थो दट्ठब्बो.

‘‘उग्घटियन्तो उद्दिसियमानो परियत्तिअत्थभूतो धम्मविनयो कतमं पुग्गलं विनेति, विपञ्चियन्तो निद्दिसियमानो परियत्तिअत्थभूतो धम्मविनयो कतमं पुग्गलं विनेति, वित्थारियन्तो पटिनिद्दिसियमानो परियत्तिअत्थभूतो धम्मविनयो कतमं पुग्गलं विनेती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘सोयं धम्मविनयो’’तिआदिमाह. अट्ठकथायं पन ‘‘एवं ‘अक्खरेहि सङ्कासेती’तिआदीनं छन्नं ब्यञ्जनपदानं ब्यापारं दस्सेत्वा इदानि अत्थपदानं ब्यापारं दस्सेतुं ‘सोयं धम्मविनयो’तिआदि वुत्त’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ९) वुत्तं.

तत्थ उग्घटियन्तो उद्दिसियमानो उद्देसपरियत्तिअत्थभूतो सो अयं धम्मविनयो उग्घटितञ्ञुपुग्गलं विनेति, तेन उग्घटितञ्ञुनो पुग्गलस्स विनयनेन नं उग्घटियन्तं उद्दिसियमानं उद्देसपरियत्तिअत्थभूतं विनयं ‘‘आदिकल्याणो’’ति आहु. विपञ्चियन्तो निद्दिसियमानो निद्देसपरियत्तिअत्थभूतो सो अयं धम्मविनयो विपञ्चितञ्ञुपुग्गलं विनेति, तेन विपञ्चितञ्ञुपुग्गलस्स विनयनेन नं विपञ्चियन्तं निद्दिसियमानं निद्देसपरियत्तिअत्थभूतं विनयं ‘‘मज्झेकल्याणो’’ति आहु. वित्थारियन्तो पटिनिद्दिसियमानो पटिनिद्देसपरियत्तिअत्थभूतो सो अयं धम्मविनयो नेय्यं पुग्गलं विनेति विनयनं जनेति, तेन नेय्यस्स पुग्गलस्स विनयनेन नं वित्थारियन्तं पटिनिद्दिसियमानं पटिनिद्देसपरियत्तिअत्थभूतं विनयं ‘‘परियोसानकल्याणो’’ति आहूति योजनत्थोति दट्ठब्बो.

अथ वा ‘‘अक्खरेहि सङ्कासेती’’तिआदिना छन्नं पदानं ब्यापारो दस्सितो, एवं सति अत्थो निब्यापारो सिया, अत्थो च निप्परियायतो सब्यापारोयेवाति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘सोयं धम्मविनयो’’तिआदि. एतेन अत्थोयेव मुख्यतो वेनेय्यत्तयस्स विनयनकिच्चं साधेति, अत्थवाचको पन सद्दो ठानूपचारतो वेनेय्यत्तयस्स विनयनकिच्चं साधेतीति दस्सेति. पदपरमस्स पन सच्चप्पटिवेधस्स पतिट्ठानाभावतो सो इध न वुत्तो. सेक्खग्गहणेन वा कल्याणपुथुज्जनस्स विय नेय्यग्गहणेन पदपरमस्स पुग्गलस्सापि गहणं दट्ठब्बं. अक्खरेहीतिआदीसु करणत्थे करणवचनं, न हेत्वत्थे. अक्खरादीनञ्हि उग्घटनादीनि पयोजनानियेव होन्ति, न उग्घटनादीनं अक्खरादीनि पयोजनानीति ‘‘अन्नेन वसती’’तिआदीसु विय न हेतुअत्थो गहेतब्बो. तत्थ हि अन्नेन हेतुना वसति, वसनेन हेतुना अन्नं लद्धन्ति वसनकिरियाय फलं वसनकिरियाय हेतुभावेन गहितं. ‘‘अज्झेसनेन वसती’’तिआदीसुपि एसेव नयो. तेनाह ‘‘यदत्था च किरिया, सो हेतू’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ९). तत्थ यदत्थाति सो अन्नादिको अत्थो यस्सा वसनादिकिरियायाति यदत्था, वसनादिकिरिया, सो अन्नादिको अत्थो तस्सा वसनादिकिरियाय हेतूति अत्थो वेदितब्बो.

१०. ‘‘तत्थ अपरिमाणा पदा’’तिआदिना ‘‘धम्मं वो भिक्खवे देसेस्सामी’’ति उद्दिट्ठाय पाळिया द्वादसपदसम्पत्तिसङ्खातं तिविधकल्याणतं दस्सेत्वा इदानि छअत्थपदछब्यञ्जनपदभेदेन सम्पत्तिसङ्खातं अत्थपदब्यञ्जनपदकल्याणतं दस्सेन्तो ‘‘तत्थ छप्पदानि अत्थो’’तिआदिमाह. अथ वा ‘‘द्वादस पदानि सुत्त’’न्ति वुत्तानुरूपं ‘‘तत्थ अपरिमाणा’’तिआदिना ‘‘धम्मं वो भिक्खवे देसेस्सामी’’ति उद्दिट्ठाय पाळिया द्वादसपदता दस्सेत्वा ‘‘आदिकल्याणं मज्झेकल्याणं परियोसानकल्याण’’न्ति वुत्तानुरूपं ‘‘तत्थ भगवा अक्खरेहि चा’’तिआदिना तस्सा पाळिया तिविधकल्याणता दस्सिता, दस्सेत्वा इदानि ‘‘सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्ध’’न्ति वुत्तानुरूपं तस्सा पाळिया छअत्थपदब्यञ्जनपदसम्पन्नतं दस्सेतुं ‘‘तत्थ छप्पदानि अत्थो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तिस्सं देसनाहारविसयसङ्खातायं पाळियं छप्पदानि अत्थो. कतमानि छप्पदानि? सङ्कासना, पकासना, विवरणा, विभजना, उत्तानीकम्मं, पञ्ञत्ति इमानि छप्पदानि. अत्थो यस्स अत्थि तस्मा सात्थं. तत्थाति तिस्सं देसनाहारविसयसङ्खातायं पाळियं छप्पदानि ब्यञ्जनं. कतमानि छप्पदानि? अक्खरं, पदं, ब्यञ्जनं, आकारो, निरुत्ति, निद्देसो इमानि छप्पदानि. ब्यञ्जनं यस्स अत्थीति सब्यञ्जनन्ति योजना कातब्बा. तेनाति तस्सा पाळिया तिविधकल्याणछअत्थपदसम्पन्नछब्यञ्जनपदसम्पन्नट्ठेन, ‘‘धम्मं वो, भिक्खवे…पे… सुद्ध’’न्ति भगवा आहाति अत्थो.

केवलसद्दस्स सकलादिअत्थवाचकत्ता अधिप्पेतत्थं नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘केवलन्ति लोकुत्तरं न मिस्सं लोकियेहि धम्मेही’’ति वुत्तं. परिपुण्णन्ति अधिप्पेतत्थे एकोपि अत्थो ऊनो नत्थि, वाचकसद्देसुपि अनत्थको एकोपि सद्दो अधिको नत्थीति परिपुण्णं अनूनं अनतिरेकं. परिसुद्धन्ति सद्ददोसअत्थदोसादिविरहतो वा परिसुद्धं, रागादिमलविरहतो वा परियोदातानं उत्तरिमनुस्सधम्मविसेसानं उपट्ठितट्ठानत्ता परिसुद्धं परियोदातं. निग्गतं मलं एतस्स धम्मस्साति निम्मलं. सद्ददोसादिविरहतो वा रागादिविरहतो वा सब्बमलेहि अपगतं परि समन्ततो ओदातन्ति परियोदातं. उपट्ठितन्ति उपतिट्ठन्ति एत्थ सब्बविसेसाति उपट्ठितं यथा ‘‘पदक्कन्त’’न्ति. पदक्कन्तं पदक्कन्तट्ठानं. विसिसन्ति मनुस्सधम्मेहीति विसेसा, सब्बे विसेसा सब्बविसेसा, सब्बतो वा विसेसाति सब्बविसेसा, उत्तरिमनुस्सधम्मा. तेसं सब्बविसेसानं उपट्ठितन्ति योजना. इदन्ति सिक्खत्तयसङ्गहं सासनब्रह्मचरियं. तथागतस्स सम्मासम्बुद्धस्स पदन्ति तथागतपदं. पदन्ति च पटिपत्तिगमनेन वा देसनागमनेन वा किलेसग्गहणं. ओत्थरित्वा गमनट्ठानं इतिपि वुच्चति पवुच्चति, तथागतेन गोचरासेवनेन वा भावनासेवनेन वा निसेवितं भजितं इतिपि वुच्चति, तथागतस्स महावजिरञाणसब्बञ्ञुतञ्ञाणदन्तेहि आरञ्जितं आरञ्जितट्ठानं इतिपि वुच्चति, अतो तथागतपदादिभावेन वत्तब्बभावतो एतं सासनब्रह्मचरियं इति पञ्ञायति. ब्रह्मचरियन्ति ब्रह्मुनो सब्बसत्तुत्तमस्स भगवतो चरियं, ब्रह्मं वा सब्बसेट्ठं चरियं ब्रह्मचरियं. पञ्ञायतीति यथावुत्तेहि पकारेहि ञायतीति अत्थो वेदितब्बो.

‘‘इमस्स सिक्खत्तयस्स सङ्गहस्स सासनस्स परिपुण्णभावपरिसुद्धभावसङ्खातं तथागतपदभावं!तथागतपदभावं, तथागतनिसेवितभावं, तथागतआरञ्जितभावं, तेहि पकारेहि ञापितभावं कथं मयं निक्कङ्खा जानिस्सामा’’ति वत्तब्बतो ‘‘तेनाह भगवा’’तिआदि वुत्तं, तब्भावदीपकेन भगवता वुत्तेन वचनेन तुम्हेहि निक्कङ्खेहि जानितब्बोति वुत्तं होति.

यदि भगवा अक्खरेहि च पदेहि च उग्घटेति, ब्यञ्जनेहि च आकारेहि च विपञ्चयति, निरुत्तीहि च निद्देसेहि च वित्थारेति, एवं सति आचरियेन रचितेन देसनाहारेन पयोजनं न भवति, देसनाहारेन न विना भगवतो देसनायमेव अत्थसिज्झनतोति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘केसं अयं धम्मदेसना’’ति पुच्छित्वा ‘‘योगीन’’न्ति आह. तत्थ योगीनन्ति युज्जन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानभावनायन्ति योगिनो, तेसं योगीनं. तेन मया रचितेन देसनाहारेन संवण्णिता अयं वुत्तप्पकारा भगवतो देसना उग्घटनादिकिच्चं साधेतीति देसनाहारो योगीनं सात्थकोयेवाति दट्ठब्बो. ‘‘देसनाहारस्स अस्सादादिदेसनाहारभावो केन अम्हेहि जानितब्बो सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाह आयस्मा…पे… देसनाहारो’’ति वुत्तं. तत्थ तेन अस्सादादिदेसनाहारभावेन आयस्मा महाकच्चानो ‘‘अस्सादादीनवता…पे… देसनाहारो’’ति यं वचनं आह, तेन वचनेन तुम्हेहि देसनाहारस्स योगीनं अस्सादादिदेसनाहारभावो जानितब्बो सद्दहितब्बोति वुत्तं होति.

‘‘किं पन एत्तावता देसनाहारो परिपुण्णो, अञ्ञो नियुत्तो नत्थी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘नियुत्तो देसनाहारो’’ति वुत्तं. तत्थ यस्सं देसनायं अस्सादादयो येन देसनाहारेन निद्धारिता, तस्सं देसनायं सो देसनाहारो निद्धारेत्वा योजितोति अत्थो दट्ठब्बोति.

इति देसनाहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.

२. विचयहारविभङ्गविभावना

११. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन देसनाहारविभङ्गेन अस्सादादयो सुत्तत्था आचरियेन विभत्ता, सो संवण्णनाविसेसभूतो देसनाहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो विचयो हारो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो विचयो हारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु हारेसु कतमो संवण्णनाविसेसो विचयो हारो विचयहारविभङ्गो नामाति पुच्छति. ‘‘यं पुच्छितञ्च विस्सज्जितञ्चा’’तिआदिनिद्देसगाथाय इदानि मया वुच्चमानो ‘‘अयं विचयो हारो किं विचिनती’’तिआदिको संवण्णनाविसेसो विचयहारविभङ्गो नामाति योजना.