८. विभत्तिहारविभङ्गविभावना

३३. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन आवट्टहारविभङ्गेन आवट्टेतब्बा पदट्ठानादयो विभत्ता, सो संवण्णनाविसेसभूतो आवट्टहारविभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘तत्थ कतमो विभत्तिहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो विभत्तिहारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु कतमो संवण्णनाविसेसो विभत्तिहारो विभत्तिहारविभङ्गो नामाति पुच्छति. ‘‘धम्मञ्च पदट्ठानं भूमिञ्चा’’तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘द्वे सुत्तानी’’तिआदिको वित्थारभूतो संवण्णनाविसेसो विभत्तिहारो विभत्तिहारविभङ्गो नामाति अत्थो गहेतब्बो.

‘‘येसु सुत्तेसु वुत्ता धम्मपदट्ठानभूमियो इमिना विभत्तिहारेन विभत्ता, तानि सुत्तानि कित्तकानी’’ति पुच्छितब्बत्ता तानि सुत्तानि पठमं दस्सेतुं ‘‘द्वे सुत्तानि वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्चा’’ति वुत्तं. तत्थ वासनाभागियन्ति पुञ्ञभावना वासना नाम, वासनाय भागो कोट्ठासो वासनाभागो, वासनाभागे वाचकभावेन नियुत्तं सुत्तन्ति वासनाभागियं, कतमं तं? यस्मिं सुत्ते तीणि पुञ्ञकिरियवत्थूनि भगवता देसितानि, तं सुत्तं वासनाभागियं. निब्बेधभागियन्ति लोभक्खन्धादीनं निब्बिज्झनं पदालनं निब्बेधो, निब्बेधस्स भागो कोट्ठासो निब्बेधभागो, निब्बेधभागे वाचकभावेन नियुत्तं सुत्तन्ति निब्बेधभागियं, कतमं तं? यस्मिं सुत्ते सेक्खासेक्खधम्मा भगवता देसिता, तं सुत्तं निब्बेधभागियं.

‘‘तेसं सुत्तानं पटिग्गाहका पुग्गला याहि पटिपदाहि सम्पज्जन्ति, ता पटिपदा कित्तिका’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘द्वे पटिपदा’’तिआदि वुत्तं. दानसीलभावनामयपुञ्ञभागे भवा पटिपदाति पुञ्ञभागिया. फलभागे भवा पटिपदाति फलभागिया. ‘‘येसु सीलेसु ठिता पटिग्गाहका पटिपज्जन्ति, तानि सीलानि कित्तकानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘द्वे सीलानी’’तिआदि वुत्तं. संवरति एतेन संवरेनाति संवरो, सो संवरो पातिमोक्खसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति पञ्चविधो. सब्बोपि पापसंवरणतो संवरो, लोकियलोकुत्तरसम्पत्तिट्ठानत्ता सीलं नाम. पजहति एतेन पहातब्बेति पहानं, पजहनं वा पहानं, तञ्च पहानं तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिपस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधं. तत्थ निस्सरणप्पहानं वज्जेत्वा चतुब्बिधं पहानं वुत्तनयेन सीलं नाम.

‘‘तेसु सुत्तादीसु भगवा कतमं सुत्तं कतमाय पटिपदाय देसयति, कतरस्मिं सीले ठितो पुग्गलो कतमेन सीलेन ब्रह्मचारी भवती’’ति पुच्छितब्बत्ता तथा विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ भगवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसु वासनाभागियादीसु सुत्तेसु वासनाभागियं सुत्तं तत्थ तासु पुञ्ञभागियादिपटिपदासु पुञ्ञभागियाय पटिपदाय भगवा यस्स पुग्गलस्स देसयति, सो वासनाभागियसुत्तपटिग्गाहको पुग्गलो तत्थ संवरसीलादीसु संवरसीले ठितो हुत्वा तेन संवरसीलसङ्खातेन ब्रह्मचरियेन सेट्ठचरियेन ब्रह्मचारी सेट्ठाचारपूरको भवति. तत्थ तेसु वासनाभागियादीसु सुत्तेसु निब्बेधभागियं सुत्तं तत्थ तासु पुञ्ञभागियादिपटिपदासु फलभागियाय पटिपदाय यस्स पुग्गलस्स भगवा देसयति, सो निब्बेधभागियसुत्तपटिग्गाहको पुग्गलो तत्थ संवरसीलादीसु पहानसीले समुच्छेदप्पस्सद्धिप्पहानवसेन ठितो हुत्वा तेन पहानसीलसङ्खातेन विसेसभूतेन मग्गसङ्खातेन ब्रह्मचरियेन ब्रह्मचारी भवतीति योजना कातब्बा.

‘‘वासनाभागियसुत्तादीसु कतमं वासनाभागियं सुत्त’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतम’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु वासनाभागियसुत्तादीसु. दानकथाति सप्पुरिसदानदानफलअसप्पुरिसदानदानफलकथा. सीलकथाति पञ्चसीलादिसीलफलकथा. सग्गकथाति सग्गसम्पत्तिसुखकथा चेव सग्गे निब्बत्तापकपुञ्ञकथा च. आदीनवोति आदीनवदस्सको सुत्तन्तो. आनिसंसोति आनिसंसदस्सको सुत्तन्तो. वासनाभागियं सुत्तं नामाति योजना.

‘‘तत्थ कतम’’न्तिआदीसु अनुसन्ध्यत्थो वुत्तनयोव. या देसना चतुसच्चप्पकासना, सा देसना निब्बेधभागियं सुत्तं नामाति योजना. एवञ्च सति वासनाभागियसुत्तस्सपि निब्बेधभागियसुत्तभावो आपज्जेय्य चतुसच्चप्पकासनतोति चोदनं मनसि कत्वा ‘‘वासनाभागिये सुत्ते’’तिआदि वुत्तं. वासनाभागिये सुत्ते पजानना वुट्ठानगामिनिविपस्सना अरियमग्गपदट्ठानभूता पञ्ञा नत्थि, मग्गो अरियमग्गो नत्थि, फलं अरियफलं नत्थि. निब्बेधभागिये सुत्ते पन पजाननादयो अत्थि, वासनाभागिये सुत्ते नत्थि. ‘‘पजानना’’तिआदिना चतुसच्चप्पकासना दानकथादिका निब्बेधभागिये सुत्ते अन्तोगधा, इतरंयेव वासनाभागियसुत्तन्ति नामाति दस्सेति. येसु सुत्तेसु वुत्ता धम्मपदट्ठानभूमियो विभत्ता, तानि सुत्तानि द्वेयेव न होन्ति, कस्मा ‘‘द्वेयेव सुत्तानि निद्धारितानी’’ति चे वदेय्युं? असङ्करतो सुत्ते वुत्तानं धम्मपदट्ठानभूमीनं विभजितब्बानं सुविञ्ञेय्यत्ता. ‘‘यदि एवं संकिलेसभागियअसेक्खभागियसुत्तानिपि निद्धारितानि असङ्करत्ता’’ति चे वदेय्युं? नो निद्धारितानि, वासनाभागियसुत्ते निद्धारिते संकिलेसभागियसुत्तम्पि निद्धारितं, संकिलेसधम्मतो निस्सट्ठधम्मानंयेव वासनाभागियधम्मत्ता निब्बेधभागियसुत्ते च निद्धारिते असेक्खभागियसुत्तम्पि निद्धारितं अनञ्ञत्ता.

‘‘येसु सुत्तेसु वुत्ता धम्मपदट्ठानभूमियो विभत्तिहारेन विभत्ता, तानि सुत्तानि कतमेन फलेन योजयितब्बानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘इमानि चत्तारि सुत्तानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इमानि चत्तारि सुत्तानीति यथानिद्धारितानि वासनाभागियनिब्बेधभागियसुत्तानि चेव तंनिद्धारणेन निद्धारितानि संकिलेसभागियअसेक्खभागियसुत्तानि चाति चत्तारि सुत्तानि इमेसंयेव चतुन्नं सुत्तानं देसनाय नयेन नीतेन फलेन सब्बतो सब्बभागेन संवरसीलप्पहानसीलेन ब्रह्मचरियेन योजयितब्बानि. योजेन्तेन च सब्बतो सब्बभागेन च पदादिविचयेन हारेन संवरसीलादिकं फलं विचिनित्वा युत्तिहारेन युत्तं फलं गवेसित्वा ‘‘इदं फलं इमस्स पुग्गलस्स फलं, इदं फलं इमस्स सुत्तस्स फल’’न्ति सुत्तानि विसुं विसुं फलेन योजयितब्बानीति अत्थो गहेतब्बो.

‘‘कित्तकेन फलेन ब्रह्मचरियेन योजेतब्बानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘यावतिका ञाणस्स भूमी’’ति वुत्तं. भगवता देसितेन वासनाभागियसुत्तेन सिद्धा यावतिका पुञ्ञभागिया पटिपदादयो विभजनञाणस्स भूमि आरम्मणा भवितुमरहन्ति, तावतिकाहि भूमीहि वासनाभागियसुत्तं योजयितब्बं. निब्बेधभागियसुत्तेन सिद्धा यावतिका फलभागिया पटिपदादयो विभजनञाणस्स भूमि आरम्मणा भवितुमरहन्ति, तावतिकाहि भूमीहि निब्बेधभागियसुत्तं योजेतब्बं. इतरद्वयम्पि सुत्तं यथासम्भवं योजेतब्बं. एतेन ञाणस्स भूमीनं सुत्तत्थानं बहुविधत्तं दस्सेति.

३४. वासनाभागियसुत्तादीसु वुत्ता धम्मा वासनाभागियनिब्बेधभागियभावेहि आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कथं संकिलेसभागियअसेक्खाभागियभावेहि असाधारणासाधारणभावेहि विभजितब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमे धम्मा साधारणा’’तिआदि आरद्धं. अट्ठकथाय पन –

‘‘एवं वासनाभागियनिब्बेधभागियभावेहि धम्मे एकदेसेन विभजित्वा इदानि तेसं किलेसभागियअसेक्खभागियभावेहि साधारणासाधारणभावेहि विभजितुं ‘तत्थ कतमे धम्मा साधारणा’तिआदि आरद्ध’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ३४) –

वुत्तं. तत्थ तत्थाति ये धम्मा सुत्ते वुत्ता विभत्तिहारेन विभजितब्बा, तेसु धम्मेसु कतमे धम्मा साधारणाति पुच्छति, द्वे धम्मा साधारणाति विस्सज्जेति. ते द्वे धम्मे सरूपतो दस्सेतुं ‘‘नामसाधारणा, वत्थुसाधारणा चा’’ति वुत्तं. तत्थ नामसाधारणाति नामेन नामपञ्ञत्तिया साधारणा समाना, ‘‘कुसला’’ति नामेन एकवीसति चित्तुप्पादा समाना, ‘‘अकुसला’’त्यादिनामेन द्वादस चित्तुप्पादा समाना, कुसलादिनामपञ्ञत्तिवचनेन वचनीया अत्था कुसलादिनामसाधारणाति वुत्ता. तेन टीकायं –

‘‘नामं नामपञ्ञत्ति, तंमुखेनेव सद्दतो तदत्थावगमो. सद्देन च सामञ्ञरूपेनेव तथारूपस्स अत्थस्स गहणं, न विसेसरूपेन. तस्मा सद्दवचनीया अत्था साधारणरूपनामायत्तगहणीयताय नामसाधारणा वुत्ता’’ति –

वुत्तं. वत्थुसाधारणाति पतिट्ठानभूतेन वत्थुना साधारणा. यस्मिं पतिट्ठानभूते सन्ताने वा चित्तुप्पादादिम्हि वा ये धम्मा पवत्तन्ति, ते धम्मा तेन सन्तानेन वा वत्थुना तेन चित्तुप्पादादिना वा साधारणा समानाति अत्थो. एकसन्ताने पतितत्ता फुसनादिसभावतो भिन्नापि वत्थुसाधारणा समानवत्थुकायेव भवन्तीति विभत्तिहारेन विभजित्वाति वुत्तं होति.

‘‘किं नामसाधारणवत्थुसाधारणायेव विभजितब्बा, अञ्ञं विभजितब्बं नत्थी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘यं वा पना’’तिआदि वुत्तं. नामसाधारणवत्थुसाधारणेहि अञ्ञं यं वा पन किच्चसाधारणपच्चयसाधारणपटिपक्खादिसाधारणम्पि धम्मजातं एवंजातियं साधारणजातियं, तम्पि सब्बं विचयहारेन विचिनित्वा युत्तिहारेन गवेसित्वा युत्तं साधारणं विभत्तिहारेन विभजितब्बन्ति अधिप्पायो. ‘‘तेसु नामसाधारणादीसु कतमे नामसाधारणा, कतमे वत्थुसाधारणा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘मिच्छत्तनियतानं सत्तान’’न्तिआदि वुत्तं. मातुघातकादीनं छन्नं मिच्छत्तनियतकम्मकरानं सत्तानञ्च दुग्गतिअहेतुकसुगतिअहेतुकदुहेतुकतिहेतुकानं चतुन्नं पुथुज्जनानं अनियतकम्मकरानं सत्तानञ्च सन्ताने पवत्ता दस्सनपहातब्बा किलेसा दस्सनपहातब्बनामसाधारणा समाना भवन्ति सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामसनवसेन भिन्नसभावानम्पि दस्सनपहातब्बनामनातिवत्तनतो. वुत्तप्पकारानं नियतानियतसत्तानं दस्सनपहातब्बानं किलेसानं पतिट्ठानवत्थुभावतो वत्थुसाधारणा च समानवत्थुकाति अत्थो. पुथुज्जनस्स दुग्गतिअहेतुकादिचतुब्बिधसत्तस्स, सोतापन्नस्स च सन्ताने पवत्ता कामरागब्यापादा किलेसा कामरागब्यापादनामसाधारणा समाना भवन्ति सकदागामिमग्गप्पहातब्बअनागामिमग्गप्पहातब्बवसेन भिन्नसभावानम्पि कामरागब्यापादनामनातिवत्तनतो. वुत्तप्पकारस्स पुथुज्जनस्स, सोतापन्नस्स च कामरागब्यापादानं पतिट्ठानवत्थुभावतो वत्थुसाधारणा समानवत्थुकाति अत्थो च गहेतब्बो. पुथुज्जनस्स, अनागामिस्स च सन्ताने पवत्ता उद्धंभागिया संयोजना उद्धम्भागियनामसाधारणा समाना भवन्ति रूपरागादिवसेन भिन्नसभावानम्पि उद्धंभागियनामनातिवत्तनतो. पुथुज्जनस्स, अनागामिस्स च उद्धंभागियानं पतिट्ठानवत्थुभावतो वत्थुसाधारणा समानवत्थुकाति अत्थो च गहेतब्बो. तेन वुत्तं टीकायं – ‘‘दस्सनपहातब्बानञ्हि यथा मिच्छत्तनियतसत्ता पवत्तिट्ठानं, एवं अनियतापी’’ति वुत्तं. सङ्खेपतो पन संकिलेसपक्खे पहानेकट्ठा किलेसा नामसाधारणा होन्ति, सहजेकट्ठा किलेसा वत्थुसाधारणाति दट्ठब्बा.

संकिलेसपक्खे साधारणा आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कथं वोदानपक्खे साधारणा विभत्ता’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘यं किञ्चि अरियसावको’’तिआदि वुत्तं. तत्थ यं किञ्चीति सामञ्ञवसेन वुत्ता पठमज्झानसमापत्तिआदिका लोकिया समापत्तियेव गहिता. अरियसावकोति अरियस्स भगवतो सावको अरियसावकोति वत्तब्बो, झानलाभी च फलट्ठो च पुग्गलो, न मग्गट्ठो. मग्गट्ठो हि लोकियं यं किञ्चि समापत्तिं न समापज्जति. सब्बा सा लोकियसमापत्ति रूपावचरा अरूपावचरा दिब्बविहारो ब्रह्मविहारो पठमज्झानसमापत्तीति एवमादीहि परियायेहि साधारणा तंसमङ्गीहि वीतरागावीतरागेहि साधारणा लोकियसमापत्तिनामनातिवत्तनतो च वीतरागावीतरागेहि समापज्जितब्बतो च. ‘‘अरियसावको च लोकियं समापत्तिं समापज्जन्तो ओधिसो ओधिसो समापज्जति, एवं सति कथं वीतरागेहि साधारणाति सद्दहितब्बा’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘साधारणा हि धम्मा’’तिआदि वुत्तं. अट्ठकथायं पन – ‘‘कथं ते ओधिसो गहिता, अथ ओधिसो गहेतब्बा, कथं साधारणाति अनुयोगं मनसि कत्वा तं विसोधेन्तो आह – ‘साधारणा हि धम्मा एवं अञ्ञमञ्ञ’न्तिआदी’’ति वुत्तं.

तत्थ एवं वीतरागावीतरागेहि ओधिसो ओधिसो समापज्जितब्बा धम्मा परं परं पच्छा पच्छा पवत्तियमानं धम्मजातं सकं सकं पुब्बे पुब्बे जातं ‘‘लोकियसमापत्ती’’ति नामं नियतविसयं अञ्ञमञ्ञं हुत्वा हि यस्मा नातिवत्तन्ति, तस्मा साधारणाति सद्दहितब्बा गहेतब्बाति अत्थो. ‘‘परं परं समापज्जन्तो कथं नातिवत्तती’’ति वत्तब्बत्ता नातिवत्तनं पाकटं कातुं ‘‘योपी’’तिआदि वुत्तं. यो अरियसावको वा अवीतरागो वा. इमेहि लोकियसमापत्तिधम्मेहि समन्नागतो, सो अरियसावको वा अवीतरागो वा परं परं समापज्जन्तोपि तं धम्मं लोकियं समापत्तिधम्मं नातिवत्तति, अञ्ञं उपगन्त्वा नातिक्कमतीति अत्थो. येहि लोकियसमापत्तिधम्मेहि समन्नागतो, इमे लोकियसमापत्ति धम्मा साधारणावाति दट्ठब्बा.

‘‘वासनाभागियादिसुत्तेसु वुत्ता ये धम्मा इमिना विभत्तिहारेन विभत्ता, येसु धम्मेसु कतमे धम्मा असाधारणा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमे धम्मा असाधारणा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसु विभजितब्बेसु धम्मेसु कतमे धम्मा असाधारणाति पुच्छति, पुच्छित्वा याव देसनं उपादाय असाधारणा धम्मा गवेसितब्बा, ‘‘सेक्खासेक्खा’’ति वा गवेसितब्बा, ‘‘भब्बाभब्बा’’ति वा गवेसितब्बा. अथ वा याव ‘‘सेक्खासेक्खा भब्बाभब्बा’’ति देसना वुत्ता, ताव देसनं उपादाय असाधारणा गवेसितब्बा. कथं गवेसितब्बा? अरियेसु सेक्खासेक्खधम्मवसेन ‘‘सेक्खा’’ति नामं असेक्खेन असाधारणं, ‘‘असेक्खा’’ति नामं सेक्खेन असाधारणन्ति वा, अनरियेसु ‘‘भब्बा’’ति नामं अभब्बेन असाधारणं, ‘‘अभब्बा’’ति नामं भब्बेन असाधारणन्ति वा गवेसितब्बा. कामरागब्यापादा संयोजना अप्पहीनत्ता अनुसयभावेन उप्पज्जनारहत्ता अट्ठमकस्स सोतापत्तिमग्गट्ठस्स च सोतापन्नस्स फलट्ठस्स च साधारणा भवन्ति, धम्मता धम्मसभावो असाधारणो. इदं वुत्तं होति – ‘‘अट्ठमकस्स सोतापत्तिमग्गट्ठता सोतापन्नस्स असाधारणा, सोतापन्नस्स सोतापन्नफलट्ठता च अट्ठमकस्स सोतापत्तिमग्गट्ठस्स असाधारणा. अट्ठमकस्स वा पहीयमानकिलेसता सोतापन्नस्स असाधारणा, सोतापन्नस्स पहीनकिलेसता च अट्ठमकस्स असाधारणा’’ति.

उद्धम्भागिया संयोजना अप्पहीनत्ता अनुसयभावेन उप्पज्जनारहत्ता अट्ठमकस्स मग्गट्ठभावेन अट्ठमकसदिसस्स अनागामिमग्गट्ठस्स च अनागामिस्स फलट्ठस्स च साधारणा, धम्मता धम्मसभावो असाधारणा. इदं वुत्तं होति – ‘‘अट्ठमकस्स अनागामिमग्गट्ठता अनागामिस्स फलट्ठस्स असाधारणा, अनागामिस्स अनागामिफलट्ठता च अट्ठमकस्स असाधारणा. अट्ठमकस्स वा पहीयमानकिलेसता अनागामिस्स असाधारणा, अनागामिस्स फलट्ठस्स पहीनकिलेसता च अट्ठमकस्स असाधारणा’’ति. ‘‘मग्गट्ठता फलट्ठताय असाधारणा, फलट्ठता च मग्गट्ठताय असाधारणा’’तिपि वत्तुं वट्टति. सब्बेसं सत्तन्नं सेक्खानं पुग्गलानं नामं‘‘सेक्खा’’ति नामं साधारणं. धम्मता असाधारणाति चतुन्नं मग्गट्ठानं तंतंमग्गट्ठता अञ्ञमञ्ञं मग्गट्ठानं असाधारणा. हेट्ठिमफलत्तयट्ठानञ्च असाधारणा, हेट्ठिमफलत्तयट्ठानं तंतंफलट्ठता च अञ्ञमञ्ञं फलट्ठानं असाधारणा, चतुन्नं मग्गट्ठानञ्च असाधारणाति अत्थो. ‘‘सेक्खानं तंतंमग्गट्ठता तंतंफलट्ठताय असाधारणा, तंतंफलट्ठता च तंतंमग्गट्ठताय असाधारणा’’ति वत्तुम्पि वट्टति. सब्बेसं पटिपन्नकानन्ति फलत्थाय पटिपज्जन्तीति पटिपन्नका, तेसं मग्गसमङ्गीनं चतुन्नं पुग्गलानं नामं ‘‘पटिपन्नका’’ति नामं साधारणं, धम्मता तंतंमग्गट्ठता असाधारणा. सब्बेसं सेक्खानं सत्तन्नं पुग्गलानं सेक्खानं सीलं साधारणं, धम्मता तंतंमग्गट्ठफलट्ठता असाधारणाति. वासनाभागियसंकिलेसभागियसुत्तेसु वुत्ता दस्सनेनपहातब्बादयो चेव निब्बेधभागियअसेक्खभागियसुत्तेसु वुत्ता सेक्खादयो च धम्मा साधारणासाधारणभेदेन विभत्तिहारेन विभजितब्बाति अधिप्पायो वेदितब्बो.

‘‘अट्ठमकस्सा’’तिआदिना अरियेसु पुग्गलेसु असाधारणा आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कथं अनरियेसु असाधारणा विभत्ता’’ति पुच्छितब्बत्ता अरियेसु वुत्तनयानुसारेन अनरियेसुपि विभजित्वा गवेसितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एवं विसेसानुपस्सिना’’तिआदि वुत्तं. अट्ठकथायं पन – ‘‘एवं ‘अट्ठमकस्सा’तिआदिना अरियपुग्गलेसु असाधारणधम्मं दस्सेत्वा इतरेसु नयदस्सनत्थं ‘एवं विसेसानुपस्सिना’तिआदि वुत्त’’न्ति वुत्तं. एवं अरियेसु वुत्तनयानुसारेन भब्बाभब्बेसु अनरियेसु विसेसानुपस्सिना असाधारणतो विसेसं असाधारणं अनुपस्सिना गवेसकेन पण्डितेन भब्बाभब्बेसुपि हीनुक्कट्ठमज्झिमं उपादाय गवेसितब्बं. कथं? मातुघातादिवसेन पवत्तानं पटिघसम्पयुत्तदिट्ठिसम्पयुत्तसत्तमजवनचित्तुप्पादानं मिच्छत्तनियतानं तंसमङ्गीनं वा तथापवत्ता पठमजवनचित्तुपादादयो अनियता धम्मा पटिघसम्पयुत्तादिभावेन साधारणा, मिच्छत्तनियता धम्मा एकचित्तुप्पादत्ता असाधारणा. यथा हि चित्तं ‘‘चित्तसंसट्ठ’’न्ति न वत्तब्बं, एवं मिच्छत्तनियतापि ‘‘मिच्छत्तनियतसाधारणा’’ति न वत्तब्बा. मिच्छत्तनियतेसुपि नियतमिच्छादिट्ठिकानं दिट्ठिसम्पयुत्तसत्तमजवनचित्तुप्पादसमङ्गीनं अनियता दिट्ठिसम्पयुत्तपठमजवनचित्तुप्पादादयो धम्मा दिट्ठिसम्पयुत्तादिभावेन साधारणा, नियतमिच्छादिट्ठि एकचित्तुप्पादसमङ्गीभावतो असाधारणा. तेनाह अट्ठकथाचरियो –

‘‘मिच्छत्तनियतानं अनियता धम्मा साधारण, मिच्छत्तनियता धम्मा असाधारणा. मिच्छत्तनियतेसुपि नियतमिच्छादिट्ठिकानं अनियता धम्मा साधारणा, नियतमिच्छादिट्ठि असाधारणाति इमिना नयेन विसेसानुपस्सिना वेदितब्बा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३४).

तत्थ ‘‘इमिना नयेना’’ति इमिना मिच्छत्तनियतानं उप्पज्जितुं भब्बा अनियता धम्मा साधारणा, उप्पज्जितुं अभब्बा अनियता धम्मा असाधारणाति गहिता. तेन वुत्तं ‘‘भब्बाभब्बा’’ति. तथा हीनस्स हीनो हीनभावेन साधारणो, मज्झिमुक्कट्ठा असाधारणा. मज्झिमस्स मज्झिमो साधारणो, हीनुक्कट्ठा असाधारणा. उक्कट्ठस्स उक्कट्ठो उक्कट्ठभावेन साधारणो, हीनमज्झिमा असाधारणातिपि गवेसितब्बा. तेनाह – ‘‘हीनुक्कट्ठमज्झिमं उपादाय गवेसितब्ब’’न्ति.

‘‘तत्थ कतमे धम्मा साधारणा’’तिआदिना नानाविधेन विभत्तिहारनयेन धम्मा विभजित्वा दस्सिता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कथं भूमिपदट्ठानानि विभत्तिहारनयेन विभजित्वा दस्सितानी’’ति पुच्छितब्बभावतो धम्मविभजनानन्तरं भूमिपदट्ठानानि विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘दस्सनभूमी’’तिआदिमाह. तत्थ दस्सनभूमीति दस्सनं भवति एत्थ पठममग्गेति दस्सनभूमि, सोतापत्तिमग्गो. नियामावक्कन्तियाति नियमनं नियामो, को सो? सम्पत्तनियामो, अवक्कनं अवक्कन्ति, सोतापत्तिफलं, नियामस्स अवक्कन्ति नियामावक्कन्ति, ताय. दस्सनभूमिनामको सोतापत्तिमग्गो नियामावक्कन्तिनामकस्स सोतापत्तिफलस्स पत्तिया पदट्ठानं. पठममग्गसमङ्गी पुग्गलो हि नियामं ओक्कमन्तो नाम, फलसमङ्गी पन नियामं ओक्कन्तो नाम होति, तस्मा नियामावक्कन्तिसद्देन पठमफलुप्पत्ति गहिता. भावनाभूमीति उपरिमग्गत्तयं. उत्तरिकानन्ति तस्स तस्स मग्गस्स उपरिपवत्तानं तंतंफलानं पत्तिया पदट्ठानन्ति पच्चेकं योजेतब्बं.

दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा मन्दपञ्ञस्स उप्पज्जनतो समथं आवहन्ती हुत्वा समथस्स पदट्ठानं होति, सुखापटिपदा खिप्पाभिञ्ञा ञाणाधिकस्स उप्पज्जनतो विपस्सनावहन्ती हुत्वा विपस्सनाय पदट्ठानं, अवसेसा द्वे पटिपदापि नातिपञ्ञस्स उप्पज्जनतो समथस्स पदट्ठानन्ति गहेतब्बा. तेन अट्ठकथायं वुत्तं – ‘‘इतरा पन तिस्सोपि पटिपदा समथं आवहन्ती’’तिआदि (नेत्ति. अट्ठ. ३४). दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु सयमेव एकन्तेन धम्मस्सवनस्स पदट्ठानं न होति, वन्दनयाचनपञ्हापुच्छनादयोपि पदट्ठानं होन्ति, तस्मा तेहि कारणेहि साधारणं हुत्वा परतोघोसस्स पदट्ठानं होति, परतोघोसो च धम्मस्सवनपञ्हाविस्सज्जनादिवसेन पवत्तो. दातब्बवत्थुपरिच्चजनवन्दनयाचनकालेसु हि येभुय्येन धम्मं देसेन्ति, पञ्हापुच्छनादिकालेसु च विस्सज्जेन्ति, पटिपुच्छसाकच्छादीनि वा करोन्ति. सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु पामोज्जपीतिपस्सद्धिसुखसमाधीहि पदट्ठानभावेन साधारणं हुत्वा चिन्तामयिया पञ्ञाय पदट्ठानं होति. सीलवन्तस्स हि सीलं पच्चवेक्खन्तस्स पामोज्जादयो होन्ति, समाहितो च धम्मचिन्तने समत्थो होति.

भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थूति पुरिमा पुरिमा समथभावना चेव विपस्सनाभावना च पुञ्ञकिरियवत्थुदानसीलादीहि कारणेहि साधारणं हुत्वा भावनामयिया पञ्ञाय पच्छिमाय पच्छिमाय समथभावनाय चेव विपस्सनाभावनाय च पदट्ठानं. तेन वुत्तं अट्ठकथायं – ‘‘साधारणन्ति न बीजं विय अङ्कुरस्स, दस्सनभूमिआदयो विय नियामावक्कन्तिआदीनं आवेणिकं, अथ खो साधारणं तदञ्ञकारणेहिपी’’ति. ‘‘दानमयसीलमयभावनामयपुञ्ञकिरियवत्थूनं परतोघोसचिन्तामयिभावनामयिपञ्ञानं पदट्ठानभावो आचरियेन विभत्तो, एवं सति तेसं दानमयादीनं यथाक्कमं परियत्तिबाहुसच्चकम्मट्ठानानुयोगमग्गसम्मादिट्ठीनं पदट्ठानभावो न भवेय्या’’ति वत्तब्बत्ता तथापवत्तं पदट्ठानभावम्पि दस्सेतुं ‘‘दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु परतो च घोसस्स सुतमयिया च पञ्ञाया’’तिआदि वुत्तं. अट्ठकथायं पन –

‘‘इदानि यस्मा दानं, सीलं, लोकियभावना च न केवलं यथावुत्तपरतोघोसादीनंयेव, अथ खो यथाक्कमं परियत्तिबाहुसच्चकम्मट्ठानानुयोगमग्गसम्मादिट्ठीनम्पि पच्चया होन्ति, तस्मा तम्पि नयं दस्सेतुं पुन ‘दानमय’न्तिआदिना देसनं वड्ढेसी’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३४) –

वुत्तं. तत्थ दानमयपुञ्ञकिरियवत्थुनो परतोघोसस्स साधारणपदट्ठानभावो हेट्ठा वुत्तनयेन ञातब्बो. दानं पन दत्वा देसनं सुत्वा सुतानुसारेन वित्थारेत्वा चिन्तेन्तस्स पवत्तमानाय सुतमयिया पञ्ञाय वन्दनयाचनादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं होति. सीलमयपुञ्ञकिरियवत्थुनोपि चिन्तामयिया पञ्ञाय साधारणपदट्ठानभावो वुत्तोयेव. परिसुद्धसीलं पन निस्साय ‘‘झानं निब्बत्तेस्सामि, मग्गफलं निब्बत्तेस्सामी’’तिआदिना पच्चवेक्खन्तस्स पवत्तमानस्स योनिसोमनसिकारस्स पामोज्जादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं होति. भावनामयपुञ्ञकिरियवत्थुनो भावनामयिया पञ्ञाय साधारणपदट्ठानभावोपि वुत्तोयेव. समथभावनासङ्खातं पन झानं पादकं कत्वा वा परिपाकं विपस्सनाभावंयेव वा निस्साय पवत्तमानाय सम्मादिट्ठिया परिसुद्धसीलादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं होति.

दानमयपुञ्ञकिरियवत्थुआदीनं परतोघोसादीनं पदट्ठानभावो पुनप्पुनं आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘पतिरूपदेसवासादयोपि इमेसं धम्मानं पदट्ठानानीति यथा विभजितब्बा, अम्हेहि च विञ्ञातब्बा, तथा विभजित्वा दस्सेथा’’ति वत्तब्बत्ता तेपि विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘पतिरूपदेसवासो’’तिआदिमाह. अट्ठकथायं पन ‘‘तथा पतिरूपदेसवासादयो कायविवेकचित्तविवेकादीनं कारणं होन्तीति इमं नयं दस्सेतुं ‘पतिरूपदेसवासो’तिआदिमाहा’’ति (नेत्ति. अट्ठ. ३४) वुत्तं. पतिरूपदेसं निस्साय वसन्तस्स कायविवेकचित्तविवेकवड्ढनतो, समाधिवड्ढनतो च पतिरूपदेसवासो कायचित्तविवेकस्स च उपचारसमाधिअप्पनासमाधिस्स च सीलादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं. सप्पुरिसूपनिस्सयोति सप्पुरिससन्ताने पवत्तो पयिरुपासतो आलम्बितब्बो पसादो, ततो वा उपनिस्सयं लभित्वा पयिरुपासन्तानं सन्ताने पवत्तो पुब्बपसादो यथाविधो सप्पुरिसूपनिस्सयो पयिरुपासन्तस्स सद्धासम्पन्नस्स रतनत्तये तिण्णं अवेच्चप्पसादानं रतनत्तयगुणादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं, समथस्स लभननिमित्तदायकं सप्पुरिसं पयिरुपासित्वा तेन दिन्ननये ठत्वा पवत्तेतब्बस्स समथस्स सप्पुरिसूपनिस्सयो सीलपामोज्जपीतादीहि साधारणं हुत्वा पदट्ठानं. अत्तसम्मापणिहितस्स पापजिगुच्छादीनं सम्भवतो अत्तसम्मापणिधानं जातिवयादिपच्चवेक्खणेन साधारणं हुत्वा हिरिया च पदट्ठानं, अत्तसम्मापणिहितस्स निब्बिदादीनं सम्भवतो सीलादीहि साधारणं हुत्वा विपस्सनाय च पदट्ठानं.

तदङ्गादिवसेन अकुसलपरिच्चागो निब्बिदाञाणादीहि साधारणं हुत्वा कुसलवीमंसाय पटिसङ्खानुपस्सनाय पञ्ञाय च अरियमग्गसमाधिन्द्रियस्स च पदट्ठानं. धम्मस्वाक्खातता स्वाक्खातधम्मस्सवनानुसारेन पवत्तकुसलमूलका लोकियलोकुत्तरसम्पत्ति कुसलमूलरोपना नाम, ताय च तथाविधकुसलमूलकाय फलसमापत्तिया च पदट्ठानं. सङ्घसुप्पटिपन्नता सङ्घसुट्ठुताय सङ्घस्स उपट्ठाकानं सुट्ठुभावाय सप्पतिस्सवाय वचनसम्पटिच्छनभावाय पदट्ठानं. सत्थुसम्पदा सत्थरि चेव धम्मादीसु च गुणअजाननताय अप्पसन्नानञ्च पसादाय पसन्नानञ्च अप्पमत्तकपसादानञ्च भिय्योभावाय वड्ढनाय पदट्ठानं. अप्पटिहतपातिमोक्खता सङ्घमज्झे वा परिसमज्झे वा दुम्मङ्कूनं दुम्मुखानं दुस्सीलानं पुग्गलानं निग्गहाय, पेसलानं पातिमोक्खसंवरादिसीलसम्पन्नानं पुग्गलानं फासुविहाराय च पदट्ठानं होति. होन्तो पन यथानुरूपेहि अञ्ञेहि कारणेहि साधारणं हुत्वा होतीति वेदितब्बो.

‘‘वासनाभागियसुत्तादीसु वुत्तधम्मभूमिपदट्ठानानं विभत्तिहारेन विभजितब्बभावो अम्हेहि केन जानितब्बो सद्दहितब्बो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.

‘‘एत्तावता च विभत्तिहारो परिपुण्णो, अञ्ञो नियुत्तो नत्थी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो विभत्तिहारो’’ति वुत्तं. यत्थ यत्थ सुत्ते ये ये धम्मादयो वुत्ता, तत्थ तत्थ सुत्ते वुत्तेसु तेसु तेसु धम्मादीसु यथालाभवसेन यो यो विभत्तिहारो योजितो, सो सो विभत्तिहारो निद्धारेत्वा युत्तो योजितोति अत्थो दट्ठब्बो.

इति विभत्तिहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेनेव गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.