१६. समारोपनहारविभङ्गविभावना

५०. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन परिक्खारहारविभङ्गेन सुत्तत्थानं हेतुपच्चयो विभत्तो, सो…पे… विभङ्गो परिपुण्णो, ‘‘कतमो समारोपनहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो समारोपनो हारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु कतमो संवण्णनाविसेसो समारोपनो हारो समारोपनहारविभङ्गो नामाति पुच्छति. ‘‘ये धम्मा यंमूला’’तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘एकस्मिं पदट्ठाने यत्तकानि पदट्ठानानि ओतरन्ती’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो समारोपनहारविभङ्गो नाम.

‘‘कित्तके पदट्ठाने सुत्ते वुत्ते कित्तकानि पदट्ठानानि समारोपयितब्बानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘एकस्मिं पदट्ठाने’’तिआदि वुत्तं. एकस्मिं पदट्ठाने सुत्ते वुत्ते सति अवुत्तानि यत्तकानि पदट्ठानानि ओतरन्ति समोसरन्ति, सब्बानि तानि अवुत्तानि पदट्ठानानि सुत्ते वुत्तानि विय निद्धारणवसेन आनेत्वा देसनाय आरोपयितब्बानि. ‘‘कानि विय समारोपयितब्बानी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘यथा आवट्टे’’तिआदि वुत्तं. आवट्टे हारे एकस्मिं पदट्ठाने सुत्ते वुत्ते सति सुत्ते अवुत्तानि बहुकानि पदट्ठानानि ओतरन्ति, तानि बहुकानि पदट्ठानानि परियेसितब्बानि यथा, एवं समारोपने हारेपि बहुकानि पदट्ठानानि देसनाय समारोपयितब्बानीति अत्थो.

‘‘केवलं पन पदट्ठानवसेनेव समारोपना कातब्बा किं, उदाहु अञ्ञवसेनापि समारोपना कातब्बा कि’’न्ति वत्तब्बत्ता अञ्ञवसेनापि समारोपना कातब्बा; तस्मा समारोपना चतुब्बिधा कातब्बाति दस्सेन्तो ‘‘तत्थ समारोपना चतुब्बिधा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तासु समारोपयितब्बसमारोपनासु पदट्ठानं पदट्ठानसमारोपना, वेवचनं वेवचनसमारोपना, भावना भावनासमारोपना, पहानं पहानसमारोपना, इति इमिना पभेदेन समारोपना चतुब्बिधा कातब्बा.

‘‘तासु चतुब्बिधासु समारोपनासु कतमा पदट्ठानसमारोपना’’ति पुच्छितब्बत्ता तथा पुच्छित्वा पदट्ठानसमारोपनं दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमा’’तिआदि वुत्तं. सुत्ते वुत्तेन पदट्ठानेन सुत्ते अवुत्तानं पदट्ठानानं समारोपना कतमाति पुच्छति.

सब्बपापस्स अकुसलस्स यं अकरणं अकरणहेतु सासनं अत्थि, एतं सासनं बुद्धानं सासनं ओवादो होति, अथ वा अकरणं अकरणत्थाय यं सासनं अत्थि, एतं बुद्धानं सासनं ओवादो होति, न यस्स कस्सचि सासनन्ति अत्थो. अकरणन्ति हि सम्पदानत्थे पवत्तं पच्चत्तवचनं यथा ‘‘किस्स अत्थाय किमत्थ’’न्ति. कुसलस्स सम्पदा सम्पदाय यं सासनं अत्थि, एतं बुद्धानं सासनं. सचित्तपरियोदापनं सचित्तपरियोदापनत्थं यं सासनं अत्थि, एतं बुद्धानं सासनं होति.

इति एवंपकारेन वुत्तस्स तस्स सासनस्स किं पदट्ठानन्ति विसेसस्स विसेसपदट्ठानं पुन पुच्छति. इदं सुचरितत्तयं सासनस्स ओवादस्स पदट्ठानं सुचरितत्तयेन हेतुना सासनत्ताति दट्ठब्बं यथा ‘‘अन्नेन वसती’’तिआदि. ‘‘सुचरितत्तये पदट्ठाने वुत्ते कतमं पदट्ठानं समारोपयितब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ यं कायिकञ्चा’’तिआदि वुत्तं. इदं खन्धत्तयं सासनस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं, ‘‘खन्धत्तये पदट्ठाने समारोपयिते कतमं समारोपयितब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ सीलक्खन्धो चा’’तिआदि वुत्तं. इदं समथविपस्सनाद्वयं सासनस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं. ‘‘समथविपस्सनाद्वये पदट्ठाने समारोपयिते कतमं पदट्ठानं समारोपयितब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ समथस्स फल’’न्तिआदि वुत्तं. इदं फलद्वयं सासनस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं.

सासनस्स पदट्ठानानि समारोपयितब्बानीति आचरियेन निद्धारेत्वा विभत्तानि, अम्हेहि च ञातानि, ‘‘इदानि कतमस्स कतमं पदट्ठानं समारोपयितब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘वनं वनथस्सा’’तिआदि वुत्तं. इदं कामगुणपञ्चकं वनं तण्हाभूतस्स वनथस्स पदट्ठानं तण्हावत्थुभावतो, ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा निमित्तग्गाहसङ्खातं इदं वनं ‘‘अहो चक्खु, अहो सोतं, अहो घानं, अहो जिव्हा, अहो कायो’’ति तेसं तेसं अङ्गपच्चङ्गानं अनुब्यञ्जनग्गाहसङ्खातस्स वनथस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं. अपरिञ्ञातं द्वादसायतनसङ्खातं इदं वनं संयोजनसङ्खातस्स वनथस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं, आयतनं पटिच्च संयोजनुप्पज्जनतो अनुसयसङ्खातं इदं वनं परियुट्ठानसङ्खातस्स वनथस्स पदट्ठानं समारोपयितब्बं. ‘‘पञ्चकामगुणादीनं वनभावो च तण्हादीनं वनथभावो च केन अम्हेहि सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाह भगवा’’तिआदि वुत्तं. तेन पञ्चकामगुणादीनं वनभावेन च तण्हादीनं वनथभावेन च भगवा ‘‘छेत्वा वनञ्च वनथञ्चा’’ति यं वचनं आह, तेन भगवतो वचनेन वचनानुसारेन सद्दहितब्बोति. अयन्ति अयं ‘‘एकस्मिं पदट्ठाने’’तिआदिसंवण्णना. पदट्ठानेनाति एकेकेन पदट्ठानेन. समारोपनाति तदञ्ञपदट्ठानानं समारोपना. समारोपेन्ति समारोपयितब्बानि एताय संवण्णनायाति समारोपनाति विग्गहोति. (१)

५१. पदट्ठानेन समारोपना आचरियेन निद्दिट्ठा, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमा वेवचनेन समारोपना’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमा वेवचनेना’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तासु चतूसु पदट्ठानसमारोपनादीसु समारोपनासु वेवचनेन एकेकेन रोतदञ्ञवेवचनानं समारोपना कतमाति पुच्छति. ‘‘रागविरागा’’ति च ‘‘चेतोविमुत्ती’’ति च ‘‘सेक्खफल’’न्ति च इदं वचनत्तयं अनागामिफलत्थत्ता अनागामिफलस्स वेवचनं. ‘‘अविज्जाविरागा’’ति च ‘‘पञ्ञाविमुत्ती’’ति च ‘‘असेक्खफल’’न्ति च इदं वचनत्तयं अरहत्तफलत्थत्ता अरहत्तफलस्स वेवचनं. इमिना नयेन सेसेसु योजना कातब्बा. (२)

वेवचनेन समारोपना आचरियेन निद्दिट्ठा, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमा भावनाय समारोपना’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमा भावनाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तासु चतूसु पदट्ठानसमारोपनादीसु कतमाय देसिताय भावनाय कतमेसानं अदेसितानं भावनारोपना कतमाति पुच्छति. यथा येन पकारेन यं भावनं भगवा ‘‘तस्मातिह, त्वं भिक्खु, काये कायानुपस्सी विहरति, आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति (सं. नि. ५.३६९, ३७१, ३९५, ४१५) आह, तथा तेन पकारेन ताय भावनाय तदञ्ञभावनापि समारोपयितब्बाति अत्थो.

‘‘तस्मातिहा’’तिआदिपाठे ‘‘किं भावनं भगवा आहा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘आतापी’’तिआदि वुत्तं. ‘‘आतापी’’ति वचनेन वीरियिन्द्रियं भगवा आह. ‘‘सम्पजानो’’ति वचनेन पञ्ञिन्द्रियं भगवा आह. ‘‘सतिमा’’ति वचनेन सतिन्द्रियं आह. ‘‘विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स’’न्ति वचनेन समाधिन्द्रियं आह. ‘‘एवं वुत्ते कतमा भावना समारोपयितब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘एवं काये कायानुपस्सिनो विहरतो चत्तारो सतिपट्ठाना भावनापारिपूरिं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. एवं वुत्ताय वीरियिन्द्रियादिभावनाय चत्तारो सतिपट्ठाना समारोपयितब्बाति अत्थो. केन कारणेन भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति पुच्छति. चतुन्नं इन्द्रियानं इन्द्रियभावेन, भावेतब्बभावेन वा एकलक्खणत्ता भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति विस्सज्जेति. ‘‘तेसु समारोपितेसु कतमे समारोपयितब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘चतूसू’’तिआदि वुत्तं. चतूसु सतिपट्ठानेसु भावियमानेसु समारोपयितब्बेसु चत्तारो सम्मप्पधाना भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति समारोपयितब्बाति अत्थो. सेसेसुपि एवमेव समारोपयितब्बा.

भावनाय समारोपना आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमा पहानेन समारोपना’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमा’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तासु चतूसु पदट्ठानसमारोपनादीसु कतमेन देसितेन पहानेन कतमेसं अदेसितानं पहानानं कतमा समारोपनाति पुच्छति. ‘‘काये कायानुपस्सी विहरन्तो असुभे ‘सुभ’न्ति विपल्लासं पजहती’’ति देसितेन ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लासप्पहानेन कबळीकाराहारपरिञ्ञाय परिबन्धकिलेसकामुपादानप्पहानादयोपि समारोपयितब्बा.

‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरन्तो दुक्खे ‘सुख’न्ति विपल्लासं पजहती’’ति देसितेन ‘‘सुख’’न्ति विपल्लासप्पहानेन फस्साहारपरिञ्ञाय परिबन्धकिलेसभवुपादानप्पहानादयोपि समारोपयितब्बा.

‘‘चित्ते चित्तानुपस्सी विहरन्तो अनिच्चे ‘निच्च’न्ति विपल्लासं पजहती’’ति देसितेन ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लासप्पहानेन विञ्ञाणाहारपरिञ्ञाय परिबन्धकिलेसदिट्ठुपादानप्पहानादयोपि समारोपयितब्बा.

‘‘धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरन्तो अनत्तनि ‘अत्ता’ति विपल्लासं पजहती’’ति देसितेन ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासप्पहानेन मनोसञ्चेतनाहारपरिञ्ञाय? मनोसञ्चेतनाहारपरिञ्ञाय परिबन्धकिलेसअत्तवादुपादानप्पहानादयोपि समारोपयितब्बाति अधिप्पायो. (४)

पहानहारो पन लक्खणहारविभङ्गवण्णनायं वुत्तोयेवाति इध न वदाम.

‘‘सुत्ते देसितेन एकेकेन पदट्ठानादिकेन अदेसितानं पदट्ठानादीनं समारोपनभावो केन अम्हेहि विजानितब्बो सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाह आयस्मा’’तिआदिमाह. तेन तथा समारोपनभावेन आयस्मा महाकच्चानो –

‘‘ये धम्मा यंमूला, ये चेकत्था पकासिता मुनिना;

ते समारोपयितब्बा, एस समारोपनो हारो’’ति –

यं वचनं आह, तेन वचनेन वचनानुसारेन तथा समारोपनभावो तुम्हेहि विजानितब्बो सद्दहितब्बोति वुत्तं होति.

‘‘किं पन एत्तावता समारोपनो हारो परिपुण्णो, अञ्ञो नियुत्तो नत्थी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो समारोपनो हारो’’ति वुत्तं. सुत्ते देसितेन नयेन पदट्ठानादिकेन अदेसितानि पदट्ठानानि समारोपयितब्बानि भवन्ति, तेन तेन पदट्ठानादिकेन अदेसितानं पदट्ठानादीनं समारोपनो हारो नियुत्तो निद्धारेत्वा युञ्जितब्बोति अत्थो दट्ठब्बो.

इति समारोपनहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बो.

इमे यथावुत्ता सोळस संवण्णनाविसेसा संवण्णेतब्बत्थेसु अञ्ञाणसंसयानं हरणतो अपनयनतो हारा नामाति.

निट्ठिता हारविभङ्गवारविभावना.