१. देसनाहारसम्पातविभावना

५२. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन देसनाहारविभङ्गादिहारविभङ्गेन अस्सादादयो नानासुत्तत्था विभत्ता, सो संवण्णनाविसेसभूतो देसनाहारविभङ्गादिहारविभङ्गो परिपुण्णो.

‘‘सोळस हारा पठमं, दिसालोचनतो दिसा विलोकेत्वा;

सङ्खिपिय अङ्कुसेन हि, नयेहि तीहि निद्दिसे सुत्त’’न्ति. (नेत्ति. ४ नयसङ्खेप) –

गाथा निद्देसवारे आचरियेन वुत्ता, तस्सा गाथाय निद्देसो हारविभङ्गवारस्स आदिम्हि न विभत्तो, ‘‘कुहिञ्चि विभत्तो, हारसम्पाते वा विभत्तो किं, उदाहु नयसमुट्ठानहारे वा विभत्तो कि’’न्ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘हारसम्पाते विभत्तो’’ति तुम्हेहि दट्ठब्बोति विञ्ञापनत्थं ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदि वुत्तं.

अथ वा सुपरिकम्मकतभूमिसदिसेसु संवण्णेतब्बेसु नानासुत्तप्पदेसेसु नानावण्णसुगन्धपुप्फसदिसे सोळस हारे संवण्णनाभावेन योजेत्वा सोळस हारा आचरियेन विभत्ता, तथा सुसिक्खितसिप्पाचरियसुविचारितजम्बुनदाभरणसदिसेसु संवण्णेतब्बेसु नानासुत्तप्पदेसेसु नानाविधरंसिजालविविधमणिरतनसदिसे सोळस हारे संवण्णनाभावेन योजेत्वाव सोळस हारा विभत्ता, महापथविं परिवत्तेत्वा पप्पटकोजस्स खादापनं अतिदुक्करं विय, नानाविधेसु संवण्णेतब्बेसु सुत्तप्पदेसेसु परमत्थोजाय सोळसहि हारेहि अतिदुक्करखादापनसदिसं विञ्ञापनं करोन्तेन च योजनिकमधुगण्डं पीळेत्वा सुमधुरसस्स पायापनं अतिदुक्करं विय नानाविधेसु संवण्णेतब्बेसु सुत्तप्पदेसेसु परमत्थमधुरसस्स सोळसहि हारेहि अतिदुक्करं पायापनसदिसं विञ्ञापनं करोन्तेन च आचरियेन अनेकेसु संवण्णेतब्बसुत्तप्पदेसेसु सोळस हारे संवण्णनाभावेन योजेत्वा सोळस हारा विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘नानाविधसुत्तप्पदेसेसु ते संवण्णनाभावेन योजेत्वा सोळस हारा विभत्ता किं, उदाहु एकस्मिम्पि संवण्णेतब्बसुत्तप्पदेसे संवण्णनाभावेन योजेत्वा सोळस हारा विभत्ता कि’’न्ति वत्तब्बत्ता एकस्मिम्पि संवण्णेतब्बसुत्तप्पदेसे संवण्णनाभावेन योजेत्वा सोळस हारा विभत्तायेवाति तथा विभजन्तो ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदिकं हारसम्पातवारं आह.

ननु हारसम्पातवारं कथेतुकामेन आचरियेन ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारसम्पातो’’तिआदिवचनं वत्तब्बं, अथ कस्मा ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदि वत्तब्बन्ति चे? निद्देसे वुत्तं ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदिकं गाथं हारविभङ्गवारो नप्पयोजेति विप्पकिण्णविसयत्ता च नयविचारस्स च अन्तरितत्ता. हारसम्पातवारो पन तं गाथं पयोजेति अविकिण्णविसयत्ता. तस्मा तं गाथं पच्चामसित्वा हारसम्पातवारे तस्सा गाथाय निद्देसो दट्ठब्बोति विञ्ञापनत्थं ‘‘सोळस हारा पठम’’न्तिआदि वत्तब्बंयेवाति. अट्ठकथायं पन –

एवं सुपरिकम्मकताय भूमिया नानावण्णानि मुत्तपुप्फानि पकिरन्तो विय, सुसिक्खितसिप्पाचरियविचारितेसु सुरत्तसुवण्णालङ्कारेसु नानाविधरंसिजालसमुज्जलानि विविधानि मणिरतनानि बन्धन्तो विय, महापथविं परिवत्तेत्वा पप्पटकोजं खादापेन्तो विय, योजनिकमधुगण्डं पीळेत्वा सुमधुरसं पायेन्तो विय च आयस्मा महाकच्चानो नानासुत्तप्पदेसे उदाहरन्तो सोळस हारे विभजित्वा इदानि ते एकस्मिंयेव सुत्ते योजेत्वा दस्सेन्तो हारसम्पातवारं आरभि. आरभन्तो च यायं निद्देसवारे –

‘‘सोळस हारा पठमं, दिसालोचनतो दिसा विलोकेत्वा;

सङ्खिपिय अङ्कुसेन हि, नयेहि तीहि निद्दिसे सुत्त’’न्ति. –

गाथा वुत्ता. यस्मा तं हारविभङ्गवारो नप्पयोजेति विप्पकिण्णविसयत्ता, नयविचारस्स च अन्तरितत्ता. अनेकेहि सुत्तप्पदेसेहि हारानं विभागदस्सनमेव हि हारविभङ्गवारो. हारसम्पातवारो पन तं पयोजेति एकस्मिंयेव सुत्तप्पदेसे सोळस हारे योजेत्वाव तदनन्तरं नयसमुट्ठानस्स कथितत्ता. तस्मा ‘‘सोळस हारा पठम’’न्ति गाथं पच्चामसित्वा ‘‘तस्सा निद्देसो कुहिं दट्ठब्बो? हारसम्पातेति आहा’’ति –

वुत्तं. गाथात्थो निद्देसविभावनायं वुत्तोव. ‘‘सोळस…पे… सुत्त’’न्ति या गाथा निद्देसे आचरियेन वुत्ता, तस्सा गाथाय निद्देसो कुहिं दट्ठब्बो, हारविभङ्गस्स आदिम्हि आचरियेन न विभत्तो, हारसम्पाते वा पच्चामसित्वा विभत्तोति दट्ठब्बो किं, उदाहु नयसमुट्ठाने वा पच्चामसित्वा विभत्तोति दट्ठब्बो किन्ति पुच्छति. हारसम्पाते पच्चामसित्वा विभत्तोति दट्ठब्बोति विस्सज्जना.

हारसम्पाते तस्सा गाथाय निद्देसो दट्ठब्बोति आचरियेन वुत्तो, सो हारसम्पातो देसनाहारसम्पातभेदेन सोळसविधो, ‘‘तत्थ कतमो हारसम्पातो देसनाहारसम्पातो’’ति पुच्छितब्बत्ता इमस्मिं सुत्ते संवण्णेतब्बे संवण्णनाभावेन मया विभजियमानो हारसम्पातभूतो संवण्णनाविसेसो देसनाहारसम्पातो नामाति तथा विभजितुं ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारसम्पातो’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तस्मिं सोळसविधे देसनाहारसम्पातादिके हारसम्पाते. कतमो हारसम्पातभूतो संवण्णनाविसेसो देसनाहारसम्पातो नामाति पुच्छति.

‘‘अरक्खितेन चित्तेन, मिच्छादिट्ठिहतेन च;

थिनमिद्धाभिभूतेन, वसं मारस्स गच्छती’’ति. –

सुत्ते ‘‘अरक्खितेन चित्तेनाति किंदेसयती’’ति पुच्छित्वा ‘‘पमादं देसयती’’तिआदिसंवण्णनाविसेसो देसनाहारसम्पातो नामाति वुत्तं होति. गाथात्थो अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ५२) विभत्तो. योजनत्थो पन अरक्खितेन चित्तेन अरक्खितचित्तसमङ्गी पुग्गलो मारस्स मच्चुनो वसं गच्छति. मिच्छादिट्ठिहतेन विपल्लासेन विपल्लाससमङ्गी पुग्गलो मारस्स वसं गच्छति. थिनमिद्धाभिभूतेन ससङ्खारिकचित्तेन कुसीतचित्तेन तंचित्तसमङ्गी पुग्गलो मारस्स किलेसादिमारस्स वसं गच्छतीति.

‘‘अरक्खितेन चित्तेना’ति पदेन देसितं तं पमादधम्मजातं कस्स पद’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘तं मच्चुनो पद’’न्ति वुत्तं. ‘‘अरक्खितेन चित्तेना’’ति इमिना सुत्तप्पदेसेन देसितो अत्थो आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘मिच्छादिट्ठिहतेन चाति सुत्तप्पदेसेन देसितो अत्थो कथं विभत्तो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘मिच्छादिट्ठिहतेन चा’’तिआदि वुत्तं. येन विपल्लासेन यदा अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति पस्सति, तदा पवत्तो सो विपल्लासो ‘‘मिच्छादिट्ठिहतं नामा’’ति वुच्चति. ‘‘सो पन विपल्लासो किंलक्खणो’’ति पुच्छितब्बत्ता तथा पुच्छित्वा ‘‘विपरीतग्गाहलक्खणो विपल्लासो’’ति वुत्तं.

विपरीतग्गाहलक्खणोति असुभादीनंयेव सुभादिविपरीतग्गाहलक्खणो विपल्लासो ‘‘विपल्लासयती’’ति कारितत्थसम्भवतो. किं विपल्लासो विपरीतग्गाहलक्खणो? सो विपल्लासो सञ्ञं विपल्लासयति, चित्तम्पि विपल्लासयति, दिट्ठिम्पि विपल्लासयति. इति तयो धम्मे विपल्लासयतीति विपल्लासेतब्बानं तिविधत्ता विपल्लासापि तिविधा होन्ति. तेसु सञ्ञाविपल्लासो मुदुको दुब्बलो सुभादिवसेन उपट्ठिताकारग्गहणमत्तत्ता, चित्तविपल्लासो सञ्ञाविपल्लासतो बलवा सुभादिवसेन उपट्ठहन्तानं रूपक्खन्धादीनं सुभादिवसेन सन्निट्ठानं कत्वा गहणतो. दिट्ठिविपल्लासो सञ्ञाविपल्लासचित्तविपल्लासेहि बलवतरो, यं यं आरम्मणं सुभादिआकारेन उपट्ठाति. तं तं आरम्मणं सस्सतादिवसेन अभिनिविसित्वा गहणतो. तस्मा सञ्ञाविपल्लासो पठमं वुत्तो, तदनन्तरं चित्तविपल्लासो, तदनन्तरं दिट्ठिविपल्लासो वुत्तो. वित्थारतो पन एकेकस्स सुभसुखअत्तनिच्चग्गहणवसेन चतुब्बिधत्ता द्वादसविधा होन्ति.

विपल्लासा आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘कतमे विपल्लासपवत्तिट्ठानविसया’’ति पुच्छितब्बत्ता इमानि अत्तभाववत्थूनि विपल्लासपवत्तिट्ठानविसयानीति दस्सेतुं ‘‘सो कुहिं विपल्लासयति चतूसु अत्तभाववत्थूसू’’ति वुत्तं. चतूसु रूपकायवेदनाचित्तधम्मसङ्खातेसु अत्तभाववत्थूसु सो सब्बो विपल्लासो सञ्ञाचित्तदिट्ठियो विपल्लासयति. ‘‘कथं समनुपस्सन्तस्स विपल्लासयती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदि वुत्तं. यो पुग्गलो रूपं वा अत्ततो समनुपस्सति, रूपवन्तं अत्तानं वा अत्ततो समनुपस्सति, अत्तनि रूपं वा अत्ततो समनुपस्सति. रूपस्मिं अत्तानं वा अत्ततो समनुपस्सति, एवं तस्स समनुपस्सन्तस्स पुग्गलस्स विपल्लासो रूपकाये सञ्ञाचित्तदिट्ठियो विपल्लासयति. एसेव नयो वेदनादीसुपि.

‘‘तेसु रूपकायादीसु कतमं कतमस्स विपल्लासस्स वत्थू’’ति पुच्छितब्बत्ता एवं पवत्तमानस्स विपल्लासस्स इदं इमस्स वत्थूति विभजितुं ‘‘तत्थ रूप’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु रूपादीसु चतूसु पठमं विपल्लासवत्थु रूपं ‘‘असुभे सुभ’’न्ति एवं पवत्तमानस्स विपल्लासस्स वत्थु होतीति विभजित्वा गहेतब्बं. एस नयो सेसेसुपि. एवं ‘‘असुभे सुभ’’न्तिआदिप्पकारेन विपल्लासा चतुब्बिधा भवन्ति.

इदं इमस्स वत्थूति आचरियेन विभजित्वा दस्सिता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘तेसं विपल्लासानं कतमे मूलकारणधम्मा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘द्वे धम्मा’’तिआदि वुत्तं. चित्तस्स संकिलेसा, तण्हा च अविज्जा च – इमे द्वे धम्मा विपल्लासानं मूलकारणभूता भवन्ति.

‘‘इमे द्वे धम्मा एकतो विपल्लासानं मूलकारणं किं होन्ति, उदाहु विसुं विसु’’न्ति वत्तब्बत्ता विसुं विसुं विभजितुं ‘‘तण्हानिवुत’’न्तिआदि वुत्तं. अविज्जारहिता तण्हा नाम नत्थि, तस्मा ‘‘तण्हाअविज्जानिवुत’’न्ति वत्तब्बन्ति? न, तण्हाय सातिसयपच्चयत्ता. सातिसयाय हि तण्हाय असुभेपि ‘‘सुभ’’न्ति, दुक्खेपि ‘‘सुख’’न्ति समनुपस्सन्ति. ‘‘तण्हा च अविज्जा चा’’ति वुत्तत्ता ‘‘अविज्जानिवुत’’न्ति वत्तब्बं, कस्मा ‘‘दिट्ठिनिवुत’’न्ति वुत्तन्ति? अविज्जाय दिट्ठि भवतीति दिट्ठिसीसेन अविज्जं गहेत्वा ‘‘दिट्ठिनिवुत’’न्ति वुत्तं, अविज्जानिवुतन्ति अत्थो गहेतब्बो. ‘‘अविज्जानिवुत’’न्ति वुत्ते पन दिट्ठिरहिता अविज्जापि गहिता सिया, दिट्ठिसहिताय हि अविज्जाय अनिच्चेपि ‘‘निच्च’’न्ति, अनत्तनियेपि ‘‘अत्ता’’ति समनुपस्सन्ति.

‘‘कथं तण्हामूलको विपल्लासो पवत्तो, कथं दिट्ठिसहिताविज्जामूलको विपल्लासो पवत्तो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तत्थ यो दिट्ठिविपल्लासो’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु तण्हामूलकदिट्ठिसहिताविज्जामूलकेसु. दिट्ठिविपल्लासोति दिट्ठिसहिताविज्जामूलकविपल्लासो. अतीतं रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति अदब्बभूतोपि दब्बभूतो विय वुत्तो. तण्हाविपल्लासोति दिट्ठिसहिततण्हामूलको विपल्लासो अनागतं रूपं दिट्ठिभिनन्दनवसेन अभिनन्दतीति. एवं अतीतसमनुपस्सनअनागताभिनन्दनभेदेन पवत्तिविसेसो दट्ठब्बो. ‘‘चित्तस्स संकिलेसो तण्हाअविज्जायेव द्वे धम्मा न होन्ति, अथ खो दस किलेसापि, कस्मा द्वेयेव वुत्ता’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘द्वे धम्मा चित्तस्स उपक्किलेसा’’तिआदि वुत्तं. तण्हा च अविज्जा च – इमे द्वेयेव धम्मा परमसावज्जस्स विपल्लासस्स मूलकारणत्ता. ताहि तण्हाअविज्जाहि विसुज्झन्तं चित्तं सब्बेहि किलेसेहि विसुज्झति, तस्मा च विसेसतो चित्तस्स उपक्किलेसा होन्तीति द्वे धम्मा वुत्ता. न हि तासु तण्हाअविज्जासु अरहत्तमग्गेन पहीनासु कोचि संकिलेसो अप्पहीनो नाम नत्थीति.

‘‘वुत्तप्पकारा तण्हाअविज्जा वुत्तप्पकारानं विपल्लासानंयेव मूलकारणं होन्ति किं, उदाहु सकलस्स वट्टस्सापि मूलकारणं होन्ति कि’’न्ति वत्तब्बत्ता वुत्तप्पकारा तण्हाअविज्जा वुत्तप्पकारानं मूलकारणं होन्ति यथा, एवं सकलस्स वट्टस्सापि मूलकारणं होन्तीति दस्सेतुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ येसं पुग्गलानं चित्तं अरक्खितं, मिच्छादिट्ठिहतञ्च होति, तेसं पुग्गलानं. येसं अविज्जानीवरणानं तण्हासंयोजनानं पुब्बकोटि न पञ्ञायति, तेहि अविज्जानीवरणेहि तण्हासंयोजनेहि संसारे सन्धावन्तानं संसरन्तानं पुग्गलानं सकिं निरयं मारवसगमनेन सन्धावनं संसरणं होति, सकिं तिरच्छानयोनिं सन्धावनं संसरणं होति, सकिं पेत्तिविसयं सन्धावनं संसरणं होति, सकिं असुरकायं सन्धावनं संसरणं होति, सकिं देवे सन्धावनं संसरणं होति, सकिं मनुस्से सन्धावनं संसरणं होतीति अत्थो.

‘‘मिच्छादिट्ठिहतेन चा’’ति सुत्तप्पदेसेन देसितो अत्थो आचरियेन विभत्तो, अम्हेहि च ञातो, ‘‘थिनमिद्धाभिभूतेनाति सुत्तप्पदेसेन देसितो अत्थो कथं विभत्तो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘थिनमिद्धाभिभूतेना’’तिआदि वुत्तं. चित्तस्स विञ्ञाणक्खन्धस्स या अकल्लता अकम्मनियता अत्थि, इदं अकल्लत्तं अकम्मनियत्तं थिनं नाम. यं कायस्स लीनत्तं वेदनादिक्खन्धत्तयलीनत्तं अत्थि, इदं कायस्स लीनत्तं मिद्धं नामाति थिनमिद्धसरूपमेव वुत्तं. तेहि थिनमिद्धेहि चित्तस्स अभिभूतभावादिको पन सुविञ्ञेय्यत्ता न वुत्तो, अवुत्तेपि येसं पुग्गलानं चित्तं थिनमिद्धेहि अभिभूतं, तेसं पुग्गलानं तेन चित्तेन चित्तसीसेन संयोजनेन संसारे मारवसगमनेन सन्धावनं संसरणं परियोसानसभावो वित्थारेत्वा गहेतब्बो.

‘‘वसं मारस्स गच्छतीति सुत्तप्पदेसेन देसितो अत्थो कथं विभत्तो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘वसं मारस्स गच्छती’’ति वुत्तं. तत्थ किलेसमारस्साति किलेसो दानादिपुञ्ञे मारेति निवारेतीति अत्थेन मारोति किलेसमारो. इमिना किलेसमारं निस्साय पवत्तत्ता अभिसङ्खारमारखन्धमारमच्चुमारा च गहिता, च-सद्देन वा गहिताति वेदितब्बा. सत्तमारस्साति देवपुत्तमारस्स. अथ वा ‘‘देवपुत्तमारस्सा’’ति अवत्वा ‘‘सत्तमारस्सा’’ति वुत्तत्ता यो यो राजचोरादिको दानादीनि वा इस्सरियभोगादीनि वा मारेति, सो सो राजचोरादिकोपि गहितो, तस्मा यस्स कस्सचि सत्तमारस्साति अत्थो. वसन्ति इच्छं लोभं अधिप्पायं रुचिं आकङ्खं आणं आणत्तिं. गच्छतीति उपगच्छति उपेति अनुवत्तति अनुगच्छति नातिक्कमतीति अत्थो. ‘‘कस्मा वसं गच्छती’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘सो ही’’तिआदि वुत्तं. यो सत्तो अरक्खितचित्तेन च मिच्छादिट्ठिहतचित्तेन च थिनमिद्धाभिभूतचित्तेन च समन्नागतो होति, सो सत्तो अविज्जानीवरणादीहि निवुतो हुत्वा संसाराभिमुखो हि यस्मा होति, न विसङ्खाराभिमुखो, तस्मा मारस्स वसं गच्छतीति अत्थो.

‘‘अरक्खितेनातिआदिकस्स यस्स सुत्तस्स अत्थो विभत्तो, तेन ‘अरक्खितेना’तिआदिकेन सुत्तेन कित्तकानि सच्चानि देसितानी’’तिवत्तब्बत्ता ‘‘इमानि भगवता’’तिआदि वुत्तं. ‘‘अरक्खितेना’’तिआदिसुत्तेन भगवता इमानि द्वे सच्चानि देसितानि दुक्खं, समुदयो चाति. कथं देसितानि? अभिधम्मनिस्सिताय कथाय चेव सुत्तन्तनिस्सिताय कथाय च देसितानि. तासु कथासु अभिधम्मनिस्सिताय कथाय देसिते सति ‘‘अरक्खितेन चित्तेना’’ति इमिना पदेन अरक्खितं रत्तम्पि चित्तं, अरक्खितं दुट्ठम्पि चित्तं, अरक्खितं मूळ्हम्पि चित्तं भगवता देसितं ञापितं. तत्थ रत्तचित्तं लोभसहगतचित्तुप्पादवसेन अट्ठविधं, दुट्ठचित्तं पटिघसम्पयुत्तचित्तुप्पादवसेन दुब्बिधं, मूळ्हचित्तं मोमूहचित्तुप्पादवसेन दुब्बिधन्ति वेदितब्बं. इमेसञ्हि चित्तुप्पादानं वसेन या चक्खुन्द्रियादीनं अगुत्ति अनारक्खा उप्पन्ना, ताय अगुत्तिया अनारक्खाय चित्तं अरक्खितं होति फलूपचारेनाति.

‘‘मिच्छादिट्ठिहतेना’’ति इमिना पदेन मिच्छादिट्ठिसंसट्ठं चित्तं देसितं, तं दिट्ठिसम्पयुत्तचित्तुप्पादवसेन चतुब्बिधन्ति वेदितब्बं. तञ्हि मिच्छादिट्ठिया संसट्ठभावेन मिच्छादिट्ठिवसानुगतत्ता मिच्छादिट्ठिहतं नामाति. ‘‘थिनमिद्धाभिभूतेना’’ति इमिना पदेन थिनमिद्धेन संसट्ठं चित्तं देसितं, तं ससङ्खारिकचित्तुप्पादवसेन पञ्चविधन्ति वेदितब्बं. तञ्हि थिनमिद्धेन संसट्ठभावेन थिनमिद्धवसानुगतत्ता थिनमिद्धाभिभूतं नामाति एवं ये द्वादसाकुसला चित्तुप्पादकण्डे ‘‘कतमे धम्मा अकुसला? यस्मिं समये अकुसलं चित्तं उप्पन्नं होती’’तिआदिना (ध. स. ३६५) वित्थारतो वत्तब्बा, ते द्वादसाकुसलचित्तुप्पादा तीहि पदेहि भगवता देसिताति वेदितब्बा. ‘‘मारस्सा’’ति पदेन पञ्च मारा गहिता. तेसु किलेसमारो ‘‘चत्तारो आसवा, चत्तारो ओघा, चत्तारो योगा, चत्तारो गन्था, चत्तारि उपादानानि, अट्ठ नीवरणा, दस किलेसा’’ति (ध. स. ११०२ आदयो) देसितो. अभिसङ्खारमारो पन ‘‘कुसला चेतना (विभ. २२६) अकुसला चेतना (विभ. २२६) कुसलं कम्मं अकुसलं कम्म’’न्तिआदिना देसितो. खन्धमारो पन ‘‘अत्तभावो पञ्चक्खन्धा’’तिआदिना देसितो. मच्चुमारो पन ‘‘चुति चवनता’’तिआदिना (विभ. १९३) देसितो. एवं तावेत्थ अभिधम्मनिस्सिताय कथाय देसितो अत्थो दट्ठब्बो.

सुत्तन्तनिस्सिताय पन कथाय देसिते सति ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही, यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये न संवरं आपज्जति…पे… सोतिन्द्रिये न संवरं आपज्जति… घानिन्द्रिये न संवरं आपज्जति… जिव्हिन्द्रिये न संवरं आपज्जति… कायिन्द्रिये न संवरं आपज्जति… मनिन्द्रिये न संवरं आपज्जती’’ति (म. नि. १.३४७) एवं पुग्गलाधिट्ठानेन यं छद्वारिकचित्तं वुत्तं, तं छद्वारिकचित्तं ‘‘अरक्खितेन चित्तेना’’ति इमिना पदेन देसितं. या मिच्छादिट्ठियो पुब्बन्तकप्पनवसेन वा अपरन्तकप्पनवसेन वा पुब्बन्तापरन्तकप्पनवसेन वा मिच्छा अभिनिविसन्तस्स अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स ‘‘सस्सतो लोको’’ति वा ‘‘असस्सतो लोको’’ति वा ‘‘न होति तथागतो परं मरणा’’ति वा उप्पन्ना, ताहि दिट्ठीहि वा, या च दिट्ठियो ‘‘इमा चत्तारो सस्सतवादा…पे… परमदिट्ठधम्मनिब्बानवादा’’ति ब्रह्मजालसुत्तादीसु (दी. नि. १.३० आदयो) वुत्ता, ताहि दिट्ठीहि वा सम्पयुत्तं यं चित्तं ‘‘मिच्छादिट्ठिहतेन चा’’ति इमिना पदेन देसितं.

‘‘थिनं नाम चित्तस्स अकम्मञ्ञता, मिद्धं नाम वेदनादिक्खन्धत्तयस्स अकम्मञ्ञता’’ति वा ‘‘थिनं अनुस्साहसंसीदनं, मिद्धं उस्साहसत्तिविघातो’’ति वा यानि थिनमिद्धानि वुत्तानि, तेहि थिनमिद्धेहि यं चित्तं अभिभूतं अज्झोत्थटं, तं चित्तं ‘‘थिनमिद्धाभिभूतेना’’ति इमिना पदेन देसितं.

‘‘वसो नाम इच्छा लोभो अधिप्पायो रुचि आकङ्खा आणा आणत्ती’’ति यो वसो वुत्तो, सो वसो ‘‘वस’’न्ति इमिना पदेन देसितो. ‘‘पञ्च मारा – खन्धमारो अभिसङ्खारमारो मच्चुमारो देवपुत्तमारो किलेसमारो’’ति यो मारो वुत्तो, सो मारो ‘‘मारस्सा’’ति इमिना देसितो. ‘‘गच्छति, उपगच्छति, उपेति, अनुवत्तति, अनुगच्छति, नातिक्कमती’’ति यो पुग्गलो वुत्तो, सो पुग्गलो ‘‘गच्छती’’ति इमिना देसितोति. एवं देसितेसु धम्मेसु अकुसला समुदयसच्चं, ‘‘वसं मारस्स गच्छती’’ति इमिना पदेन ये पञ्चुपादानक्खन्धे उपादाय पञ्ञत्तो पुग्गलो वुत्तो, ते पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्ति द्वे सच्चानि देसितानि. ‘‘किमत्थाय द्वे सच्चानि देसितानी’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तेसं भगवा’’तिआदि वुत्तं. तेसं द्विन्नं सच्चानं परिञ्ञाय च पहानाय च ‘‘अरक्खितेना’’तिआदि धम्मं भगवा देसेति, तानि द्वे सच्चानि ‘‘अरक्खितेना’’तिआदिकेन ञापेतीति अत्थो.

‘‘तेसु द्वीसु सच्चेसु कस्स सच्चस्स परिञ्ञाय, कस्स सच्चस्स पहानाय देसेती’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘दुक्खस्स परिञ्ञाय, समुदयस्स पहानाया’’ति वुत्तं. ‘‘परिञ्ञापहानेहि कतमानि सच्चानि देसितानी’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘येन चा’’तिआदि वुत्तं. येन अरहत्तमग्गेन परिजानाति, येन अरहत्तमग्गेन पजहति च, अयं अरहत्तमग्गो मग्गसच्चं नाम. यं निब्बानधम्मं आरब्भ तण्हाय, अविज्जाय च पहानं जातं, अयं निब्बानधम्मो निरोधो निरोधसच्चं नामाति. एवं चत्तारि सच्चानि भगवता देसितानि.

‘‘चतुन्नं सच्चानं देसितभावो केन विञ्ञातब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. तेसु चतूसु सच्चेसु समुदयसच्चेन अस्सादो गहितो, दुक्खसच्चेन आदीनवो गहितो, मग्गसच्चनिरोधसच्चेहि निस्सरणं गहितं, समुदयप्पहानवसेन सब्बगतिपजहनं जातं, सब्बगतिपजहनं फलन्ति गहितं. येन रक्खितचित्ततादिकेन सब्बगतिपजहनं जातं, सो रक्खितचित्ततादिको उपायोति गहितो, अरक्खितचित्ततादिकस्स पटिसेधनमुखेन रक्खितचित्ततादिकस्स नियोजनं भगवतो आणत्तीति गहितन्ति देसनाहारेन नानासुत्तेसु दस्सिता अस्सादादयो ‘‘अरक्खितेना’’तिआदिके एकस्मिंयेव सुत्ते नीहरित्वा दस्सिता.

‘‘अस्सादादीनं नीहरित्वा दस्सितभावो केन विञ्ञातब्बो सद्दहितब्बो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘तेनाहा’’तिआदि वुत्तं. एत्थ च येन संवण्णनाविसेसेन नानासुत्तेसु अस्सादादयो नीहरित्वा दस्सिता, सो संवण्णनाविसेसो देसनाहारविभङ्गो नाम. येन संवण्णनाविसेसेन एकस्मिंयेव सुत्ते अस्सादादयो नीहरित्वा दस्सिता, सो संवण्णनाविसेसो देसनाहारसम्पातो नामाति विसेसो दट्ठब्बो.

‘‘एत्तकोव देसनाहारसम्पातो परिपुण्णो’’ति वत्तब्बत्ता ‘‘नियुत्तो देसनाहारसम्पातो’’ति वुत्तं. एकेकस्मिंयेव सुत्ते अस्सादादयो येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन देसनाहारसम्पातेन नीहरित्वा यथारहं दस्सिता, सो सो संवण्णनाविसेसभूतो देसनाहारसम्पातो नियुत्तो यथारहं निद्धारेत्वा युज्जितब्बोति अत्थो गहितो.

इति देसनाहारसम्पाते सत्तिबलानुरूपा रचिता

विभावना निट्ठिता.

पण्डितेहि पन…पे… गहेतब्बोति.