१४. अधिट्ठानहारविभङ्गविभावना
४६. येन येन संवण्णनाविसेसभूतेन विभङ्गेन पञ्हादयो सोधिता, सो संवण्णनाविसेसभूतो परिपुण्णो, ‘‘कतमो अधिट्ठानहारविभङ्गो’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘तत्थ कतमो अधिट्ठानो हारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तत्थाति तेसु निद्दिट्ठेसु सोळससु देसनाहारादीसु कतमो संवण्णनाविसेसो पटिनिद्देसतो अधिट्ठानो हारो अधिट्ठानहारविभङ्गो नामाति पुच्छति. ‘‘एकत्तताय धम्मा, येपि च वेमत्तताय निद्दिट्ठा’’तिआदिनिद्देसस्स इदानि मया वुच्चमानो ‘‘ये तत्थ निद्दिट्ठा, तथा ते धारयितब्बा’’तिआदिको वित्थारसंवण्णनाविसेसो अधिट्ठानहारविभङ्गो नामाति गहेतब्बो.
‘‘ये धम्मा सुत्तेसु एकत्तताय च वेमत्तताय च निद्दिट्ठा, ते धम्मा किं पन तथेव धारयितब्बा, उदाहु अञ्ञथापि विकप्पयितब्बा’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘ये तत्था’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसु सुत्तन्तेसु ये दुक्खसच्चादयो धम्मा एकत्तताय च वेमत्तताय च निद्दिट्ठा, ते दुक्खसच्चादयो धम्मा तथा एकत्तताय च वेमत्तताय च धारयितब्बा उपलक्खितब्बा, न अञ्ञथा विकप्पयितब्बा.
‘‘सामञ्ञकप्पनाय वोहारभावेन अनवट्ठानतो कतमा एकत्तता, कतमा वेमत्तता’’ति पुच्छितब्बत्ता ‘‘दुक्खन्ति एकत्तता’’तिआदि वुत्तं. दुक्खन्ति जातिआदिविसेसमनपेक्खित्वा या दुक्खसामञ्ञता वुत्ता, सा अयं दुक्खसामञ्ञता दुक्खस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमं दुक्ख’’न्ति पुच्छिता ‘‘जाति दुक्खा, जरा दुक्खा…पे... विञ्ञाणं दुक्ख’’न्ति जातिआदिविसेसमपेक्खित्वा या दुक्खविसेसता वुत्ता, सा अयं दुक्खविसेसता दुक्खस्स वेमत्तता नाम. तत्थाति ये दुक्खादयो धम्मा सुत्ते वुत्ता, तत्थ तेसु दुक्खादीसु अत्थेसु.
दुक्खसमुदयोति ‘‘तण्हा पोनोभविका’’ति विसेसमनपेक्खित्वा या समुदयसामञ्ञता वुत्ता, सा अयं समुदयसामञ्ञता समुदयस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो समुदयो’’ति पुच्छित्वा ‘‘यायं तण्हा…पे… विभवतण्हा’’ति विसेसं अपेक्खित्वा या समुदयविसेसता वुत्ता, सा अयं समुदयविसेसता समुदयस्स वेमत्तता नाम.
दुक्खनिरोधोति ‘‘तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो’’ति विसेसमनपेक्खित्वा या निरोधसामञ्ञता वुत्ता, सा अयं निरोधसामञ्ञता निरोधस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो दुक्खनिरोधो’’ति पुच्छित्वा ‘‘यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मुत्ति अनालयो’’ति विसेसमपेक्खित्वा या निरोधविसेसता वुत्ता, सा अयं निरोधविसेसता निरोधस्स वेमत्तता नाम.
दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति? पटिपदाति सम्मादिट्ठिआदिविसेसमनपेक्खित्वा या निरोधगामिनिपटिपदासामञ्ञता वुत्ता, सा अयं निरोधगामिनिपटिपदासामञ्ञता मग्गस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमा दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति पुच्छित्वा ‘‘अयमेव अरियो…पे… सम्मासमाधी’’ति सम्मादिट्ठिआदिविसेसमपेक्खित्वा या विसेसदुक्खनिरोधगामिनिपटिपदता वुत्ता, सा अयं विसेसदुक्खनिरोधगामिनिपटिपदता मग्गस्स वेमत्तता नाम.
मग्गोति निरयगामिमग्गादिविसेसमनपेक्खित्वा या सामञ्ञमग्गता वुत्ता, सा अयं सामञ्ञमग्गता मग्गस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो मग्गो’’ति पुच्छित्वा ‘‘निरयगामी मग्गो…पे… निब्बानगामी मग्गो’’ति निरयगामिमग्गादिविसेसं अपेक्खित्वा या विसेसमग्गता वुत्ता, सा अयं विसेसमग्गता मग्गस्स वेमत्तता नाम.
निरोधोति पटिसङ्खानिरोधादिविसेसं अनपेक्खित्वा या सामञ्ञनिरोधता वुत्ता, सा अयं सामञ्ञनिरोधता निरोधस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो निरोधो’’ति पुच्छित्वा ‘‘पटिसङ्खानिरोधो…पे… सब्बकिलेसनिरोधो’’ति पटिसङ्खानिरोधादिविसेसं अपेक्खित्वा या विसेसनिरोधता वुत्ता, सा अयं विसेसनिरोधता निरोधस्स वेमत्तता नाम.
रूपन्ति चातुमहाभूतिकादिविसेसमनपेक्खित्वा या सामञ्ञरूपता वुत्ता, सा अयं सामञ्ञरूपता रूपस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमं रूप’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘चातुमहाभूतिकं…पे… वायोधातुया चित्तं विराजेती’’ति चातुमहाभूतिकादिविसेसमपेक्खित्वा या विसेसरूपता वुत्ता, सा अयं विसेसरूपता रूपस्स वेमत्तता नाम.
४८. अविज्जाति दुक्खेअञ्ञाणादिविसेसमनपेक्खित्वा या अविज्जासामञ्ञता वुत्ता, सा अयं अविज्जासामञ्ञता अविज्जाय एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमा अविज्जा’’ति पुच्छित्वा ‘‘दुक्खे अञ्ञाणं, दुक्खसमुदये अञ्ञाणं…पे… अविज्जालङ्घी मोहो अकुसलमूल’’न्ति दुक्खेअञ्ञाणादिविसेसमपेक्खित्वा या अविज्जाविसेसता वुत्ता, सा अयं अविज्जाविसेसता अविज्जाय वेमत्तता नाम.
विज्जाति दुक्खेञाणादिविसेसमनपेक्खित्वा या विज्जासामञ्ञता वुत्ता, सा अयं विज्जासामञ्ञता विज्जाय एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमा विज्जा’’ति पुच्छित्वा ‘‘दुक्खे ञाणं, दुक्खसमुदये ञाणं…पे… धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो मग्गङ्गं मग्गपरियापन्न’’न्ति दुक्खेञाणादिविसेसमपेक्खित्वा या विज्जाविसेसता वुत्ता, सा अयं विज्जाविसेसता विज्जाय वेमत्तता नाम.
समापत्तीति सञ्ञासमापत्यादिविसेसं अनपेक्खित्वा या सामञ्ञसमापत्तिता वुत्ता, सा सामञ्ञसमापत्तिता समापत्तिया एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमा समापत्ती’’ति पुच्छित्वा ‘‘सञ्ञासमापत्ति असञ्ञासमापत्ति…पे… निरोधसमापत्ती’’ति सञ्ञासमापत्यादिविसेसं अपेक्खित्वा या विसेससमापत्तिता वुत्ता, सा अयं विसेससमापत्तिता समापत्तिया वेमत्तता नाम.
झायीति सेक्खझायीआदिविसेसं अनपेक्खित्वा या झायीसामञ्ञता वुत्ता, सा झायीसामञ्ञता झायिनो एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो झायी’’ति पुच्छित्वा ‘‘अत्थि सेक्खो झायी, अत्थि असेक्खो झायी…पे… पञ्ञुत्तरो झायी’’ति सेक्खझायीअसेक्खझायीआदिविसेसमपेक्खित्वा या झायीविसेसता वुत्ता, सा अयं झायीविसेसता झायिनो वेमत्तता नाम.
समाधीति सरणसमाध्यादिविसेसमनपेक्खित्वा या समाधिसामञ्ञता वुत्ता, सा अयं समाधिसामञ्ञता समाधिनो एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो समाधी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सरणो समाधि, अरणो समाधि…पे… मिच्छासमाधि, सम्मासमाधी’’ति सरणसमाध्यादिविसेसमपेक्खित्वा या समाधिविसेसता वुत्ता, सा अयं समाधिविसेसता समाधिनो वेमत्तता नाम.
पटिपदाति आगाळ्हपटिपदादिविसेसमनपेक्खित्वा या पटिपदासामञ्ञता वुत्ता, अयं पटिपदासामञ्ञता पटिपदाय एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमा पटिपदा’’ति पुच्छित्वा ‘‘आगाळ्हपटिपदा, निज्झामपटिपदा…पे… सुखा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’’ति आगाळ्हपटिपदादिविसेसमपेक्खित्वा या पटिपदाविसेसता वुत्ता, सा अयं पटिपदाविसेसता पटिपदाय वेमत्तता नाम.
कायोति नामकायादिविसेसमनपेक्खित्वा या कायसामञ्ञता वुत्ता, सा अयं कायसामञ्ञता कायस्स एकत्तता नाम. ‘‘तत्थ कतमो कायो’’ति पुच्छित्वा ‘‘नामकायो रूपकायो…पे… अयं नामकायो’’ति नामकायादिविसेसमपेक्खित्वा या कायविसेसता वुत्ता, सा अयं कायविसेसता कायस्स वेमत्तता नामाति योजना कातब्बा. पदत्थादिको विसेसो अट्ठकथायं (नेत्ति. अट्ठ. ४७) वित्थारतो वुत्तो.
वुत्तप्पकारस्स दुक्खसमुदयादिकस्स धम्मस्स एकत्ततादिलक्खणं निगमनवसेन दस्सेतुं ‘‘एवं यो धम्मो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एवन्ति इमिना मया वुत्तेन ‘‘दुक्खन्ति एकत्तता. तत्थ कतमं दुक्खं? जाति दुक्खा, जरा दुक्खा’’तिआदिवचनेन. यो धम्मोति यो कोचि जातिजराब्याध्यादिविसेसधम्मो. यस्स धम्मस्साति ततो जातिआदिविसेसधम्मतो अञ्ञस्स जरादिविसेसधम्मस्स. समानभावोति जातिआदिविसेसधम्मेन जरादिविसेसधम्मस्स दुक्खभावेन समानभावो. तस्स धम्मस्साति जरादिविसेसधम्मस्स. एकत्ततायाति दुक्खसमुदयतादिसमानताय दुक्खसमुदयादिभावानं एकीभावेन. एकीभवतीति जातिआदिविसेसभेदेन अनेकोपि ‘‘दुक्खसमुदयो’’तिआदिना एकसद्दाभिधेय्यताय एकीभवति. येन येन वा पन विलक्खणो, तेन तेन वेमत्तं गच्छति. यस्स जातिआदिधम्मस्स येन येन अभिनिब्बत्तनपरिपाचनादिसभावेन यो जातिआदिधम्मो जरादिधम्मेन विलक्खणो विसदिसो होति, तस्स जातिआदिधम्मस्स तेन तेन अभिनिब्बत्तनपरिपाचनादिसभावेन सो जातिआदिधम्मो जरादिधम्मेन वेमत्ततं विसदिसत्तं गच्छति, दुक्खसमुदयादिभावेन समानोपि जातिआदिधम्मो जरादिधम्मस्स विसिट्ठतं गच्छतीति अत्थो दट्ठब्बो.
दुक्खसमुदयादिधम्मस्स एकत्तवेमत्तता आचरियेन विभत्ता, अम्हेहि च ञाता, ‘‘ताय एकत्तवेमत्तताय कत्थ पुच्छिते सति अधिट्ठानं वीमंसितब्ब’’न्ति पुच्छितब्बत्ता सुत्तादिके पुच्छिते सति वीमंसितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘एवं सुत्ते वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एवं इमिना वुत्तप्पकारेन सुत्ते वा पुच्छिते, वेय्याकरणे वा पुच्छिते, गाथायं वा पुच्छितायं सति अधिट्ठानं वीमंसितब्बं. ‘‘किं वीमंसितब्ब’’न्ति पुच्छेय्य ‘‘एकत्तताय पुच्छति किं, उदाहु वेमत्तताय पुच्छति कि’’न्ति वीमंसितब्बन्ति योजना. अट्ठकथायं पन – ‘‘इदानि ताव एकत्तवेमत्तताविसये नियोजेत्वा दस्सेतुं ‘सुत्ते वा वेय्याकरणे वा’तिआदि वुत्त’’न्ति (नेत्ति. अट्ठ. ४८) वुत्तं. ‘‘कथं पुच्छितं, कथं विस्सज्जितब्ब’’न्ति वत्तब्बत्ता ‘‘यदि एकत्तताया’’तिआदि वुत्तं. ‘‘तेनाहा’’तिआद्यानुसन्ध्यादिको च ‘‘नियुत्तो अधिट्ठानो हारो’’ति इमस्स अनुसन्ध्यादिको च वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो.
इति अधिट्ठानहारविभङ्गे सत्तिबलानुरूपा रचिता
विभावना निट्ठिता.
पण्डितेहि पन अट्ठकथाटीकानुसारेन गम्भीरत्थो वित्थारतो विभजित्वा गहेतब्बोति.