सीहविक्कीळितनयवण्णना

आघातानन्दादीनमकरण-वचनेन सतिसिद्धि. मिच्छाजीवापटिविरतिवचनेन वीरियसिद्धि. वीरियेन हि कामब्यापादविहिंसावितक्के विनोदेति, वीरियसाधनञ्च आजीवपारिसुद्धिसीलन्ति. पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनेन सतिसिद्धि. सतिया हि सावज्जानवज्जो दिट्ठो होति. तत्थ च आदीनवानिसंसे सल्लक्खेत्वा सावज्जं पहाय अनवज्जं समादाय वत्तति. तथा हि सा ‘‘निय्यातनपच्चुपट्ठाना’’ति वुच्चति. ‘‘तयिदं भिक्खवे, तथागतो पजानाती’’तिआदिना समाधिपञ्ञासिद्धि. पञ्ञवा हि यथाभूतावबोधो समाहितो च यथाभूतं पजानातीति.

तथा ‘‘निच्चो धुवो’’तिआदिना अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लासो, ‘‘अरोगो परं मरणा, एकन्तसुखी अत्ता, दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तो’’ति च एवमादीहि असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपल्लासो. ‘‘पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो’’तिआदिना असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लासो. सब्बेहेव दिट्ठिप्पकासनपदेहि अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासोति एवमेत्थ चत्तारो विपल्लासा सिद्धा होन्ति, तेसं पटिपक्खतो चत्तारि सतिपट्ठानानि सिद्धानेव. तत्थ चतूहि यथावुत्तेहि इन्द्रियेहि चत्तारो पुग्गला निद्दिसितब्बा. कथं दुविधो हि तण्हाचरितो मुदिन्द्रियो तिक्खिन्द्रियोति, तथा दिट्ठिचरितोपि. तेसु पठमो असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लत्थदिट्ठिको सतिबलेन यथाभूतं कायसभावं सल्लक्खेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति. दुतियो असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपल्लत्थदिट्ठिको ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.१४; ६.५८) वुत्तेन वीरियसंवरसङ्खातेन वीरियबलेन तं विपल्लासं विधमति. ततियो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लत्थदिट्ठिको समाधिबलेन समाहितभावतो सङ्खारानं खणिकभावं यथाभूतं पटिविज्झति. चतुत्थो सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनविचित्तत्ता फस्सादिधम्मपुञ्जमत्ते अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति विपल्लत्थदिट्ठिको चतुकोटिकसुञ्ञतामनसिकारेन तं मिच्छाभिनिवेसं विद्धंसेति. चतूहि चेत्थ विपल्लासेहि चतुरासवोघयोगगन्थअगतितण्हुप्पादुपादानसत्तविञ्ञाणट्ठितिअपरिञ्ञादिवसेन सब्बोपि अकुसलपक्खो नेतब्बो. तथा चतूहि सतिपट्ठानेहि चतुब्बिधझानविहाराधिट्ठानसुखभागियधम्मअप्पमञ्ञासम्मप्पधानइद्धिपादादिवसेन सब्बोपि वोदानपक्खो नेतब्बो.

एत्थ चायं सच्चयोजना – सुभसञ्ञासुखसञ्ञाहि, चतूहिपि वा विपल्लासेहि समुदयसच्चं, तेसमधिट्ठानारम्मणभूता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चं, तेसमप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना सतिपट्ठानादिका मग्गसच्चन्ति. अयं विपल्लासेहि संकिलेसपक्खं, सद्धिन्द्रियादीहि वोदानपक्खं चतुसच्चयोजनमुखेन नयनलक्खणस्स सीहविक्कीळितनयस्स भूमि, यथाह ‘‘यो नेति विपल्लासेहि, किलेसे इन्द्रियेहि सद्धम्मे’’तिआदि (नेत्ति. ४.१९).