पकरणनयवण्णना

‘‘इतो परं आचरिय-धम्मपालेन या कता;

समुट्ठानादिहारादि-विविधत्थविभावना.

न सा अम्हेहुपेक्खेय्या, अयञ्हि तब्बिसोधना;

तस्मा तम्पि पवक्खाम, सोतूनं ञाणवुड्ढिया.

अयञ्हि पकरणनयेन पाळिया अत्थवण्णना – पकरणनयोति च तम्बपण्णिभासाय वण्णनानयो. ‘‘नेत्तिपेटकप्पकरणे धम्मकथिकानं योजनानयोतिपि वदन्ती’’ति अभिधम्मटीकायं वुत्तं. यस्मा पनायं देसनाय समुट्ठानपयोजनभाजनेसु, पिण्डत्थेसु च पठमं निद्धारितेसु सुकरा, होति सुविञ्ञेय्या च, तस्मा –

समुट्ठानं पयोजनं, भाजनञ्चापि पिण्डत्थं;

निद्धारेत्वान पण्डितो, ततो हारादयो संसे.

तत्थ समुट्ठानं नाम देसनानिदानं, तं साधारणमसाधारणन्ति दुविधं, तथा साधारणम्पि अज्झत्तिकबाहिरतो. तत्थ साधारणं अज्झत्तिकसमुट्ठानं नाम भगवतो महाकरुणा. ताय हि समुस्साहितस्स लोकनाथस्स वेनेय्यानं धम्मदेसनाय चित्तं उदपादि, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेसी’’तिआदि. एत्थ च तिविधावत्थायपि महाकरुणाय सङ्गहो दट्ठब्बो यावदेव सद्धम्मदेसनाहत्थदानेहि संसारमहोघतो सत्तसन्तारणत्थं तदुप्पत्तितो. यथा च महाकरुणा, एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणदसबलञाणादयोपि देसनाय साधारणमज्झत्तिकसमुट्ठानं नाम. सब्बञ्हि ञेय्यधम्मं तेसं देसेतब्बाकारं, सत्तानं आसयानुसयादिकञ्च याथावतो जानन्तो भगवा ठानाट्ठानादीसु कोसल्लेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं विचित्रनयदेसनं पवत्तेसि. बाहिरं पन साधारणसमुट्ठानं दससहस्सिमहाब्रह्मपरिवारस्स सहम्पतिब्रह्मुनो अज्झेसनं. तदज्झेसनञ्हि पति धम्मगम्भीरतापच्चवेक्खणाजनितं अप्पोस्सुक्कतं पटिप्पस्सम्भेत्वा धम्मस्सामी धम्मदेसनाय उस्साहजातो अहोसि.

असाधारणम्पि अज्झत्तिकबाहिरतो दुविधमेव. तत्थ अज्झत्तिकं याय महाकरुणाय, येन च देसनाञाणेन इदं सुत्तं पवत्तितं, तदुभयमेव. सामञ्ञावत्थाय हि साधारणम्पि समानं महाकरुणादिविसेसावत्थाय असाधारणं भवति, बाहिरं पन असाधारणसमुट्ठानं वण्णावण्णभणनन्ति अट्ठकथायं वुत्तं. अपिच निन्दापसंसासु सत्तानं वेनेय्याघातानन्दादिभावमनापत्ति. तत्थ च अनादीनवदस्सनं बाहिरमसाधारणसमुट्ठानमेव, तथा निन्दापसंसासु पटिपज्जनक्कमस्स, पसंसाविसयस्स च खुद्दकादिवसेन अनेकविधस्स सीलस्स, सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स च सस्सतादिदिट्ठिट्ठाने, तदुत्तरि च अप्पटिहतचारताय, तथागतस्स च कत्थचिपि भवादीसु अपरियापन्नताय सत्तानमनवबोधोपि बाहिरमसाधारणसमुट्ठानं.

पयोजनम्पि साधारणासाधारणतो दुविधं. तत्थ साधारणं अनुपादापरिनिब्बानं विमुत्तिरसत्ता सब्बायपि भगवतो देसनाय, तेनेवाह ‘‘एतदत्था कथा, एतदत्था मन्तना’’तिआदि (परि. ३६६) असाधारणं पन बाहिरसमुट्ठानतो विपरियायेन वेदितब्बं. निन्दापसंसासु हि सत्तानन्वेनेय्याघातानन्दादिभावप्पत्तिआदिकं इमिस्सा देसनाय फलभूतं कारणभावेन इमं देसनं पयोजेति. फलञ्हि तदुप्पादकसत्तिया कारणं पयोजेति नाम फले सतियेव ताय सत्तिया कारणभावप्पत्तितो. अथ वा यथावुत्तं फलं इमाय देसनाय भगवन्तं पयोजेतीति आचरियसारिपुत्तत्थेरेन वुत्तं. यञ्हि देसनाय साधेतब्बं फलं, तं आकङ्खितब्बत्ता देसनाय देसकं पयोजेति नाम. अपिच कुहनलपनादिनानाविधमिच्छाजीवविद्धंसनं, द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं, दिट्ठिसीसेन पच्चयाकारविभावनं, छफस्सायतनवसेन चतुसच्चकम्मट्ठाननिद्देसो, सब्बदिट्ठिगतानं अनवसेसपरियादानं, अत्तनो अनुपादापरिनिब्बानदीपनञ्च पयोजनमेव.

भाजनं पन देसनाधिट्ठानं. ये हि वण्णावण्णनिमित्तअनुरोधविरोधवन्तचित्ता कुहनादिविविधमिच्छाजीवनिरता सस्सतादिदिट्ठिपङ्कनिमुग्गा सीलक्खन्धादीसु अपरिपूरकारिनो अबुद्धगुणविसेसञाणा वेनेय्या, ते इमिस्सा देसनाय भाजनं.

पिण्डत्थो पन इध लब्भमानपदेहि, समुदायेन च सुत्तपदेन यथासम्भवं सङ्गहितो अत्थो. आघातादीनं अकरणीयतावचनेन हि दस्सितं पटिञ्ञानुरूपं समणसञ्ञाय नियोजनं, तथा खन्तिसोरच्चानुट्ठानं, ब्रह्मविहारभावनानुयोगो, सद्धापञ्ञासमायोगो, सतिसम्पजञ्ञाधिट्ठानं, पटिसङ्खानभावनाबलसिद्धि, परियुट्ठानानुसयप्पहानं, उभयहितपटिपत्ति, लोकधम्मेहि अनुपलेपो च –

पाणातिपातादीहि पटिविरतिवचनेन दस्सिता सीलविसुद्धि, ताय च हिरोत्तप्पसम्पत्ति, मेत्ताकरुणासमङ्गिता, वीतिक्कमप्पहानं, तदङ्गप्पहानं, दुच्चरितसंकिलेसप्पहानं, विरतित्तयसिद्धि, पियमनापगरुभावनीयतानिप्फत्ति, लाभसक्कारसिलोकसमुदागमो, समथविपस्सनानं अधिट्ठानभावो, अकुसलमूलतनुकरणं, कुसलमूलरोपनं, उभयानत्थदूरीकरणं, परिसासु विसारदता, अप्पमादविहारो, परेहि दुप्पधंसियता, अविप्पटिसारादिसमङ्गिता च –

‘‘गम्भीरा’’तिआदिवचनेहि दस्सितं गम्भीरधम्मविभावनं, अलब्भनेय्यपतिट्ठता, कप्पानमसङ्ख्येय्येनापि दुल्लभपातुभावता, सुखुमेनपि ञाणेन पच्चक्खतो पटिविज्झितुमसक्कुणेय्यता, धम्मन्वयसङ्खातेन अनुमानञाणेनापि दुरधिगमनीयता, पस्सद्धसब्बदरथता, सन्तधम्मविभावनं, सोभनपरियोसानता, अतित्तिकरभावो, पधानभावप्पत्ति, यथाभूतञाणगोचरता, सुखुमसभावता, महापञ्ञाविभावना च. दिट्ठिदीपकपदेहि दस्सिता समासतो सस्सतउच्छेददिट्ठियो लीनतातिधावनविभावनं, उभयविनिबन्धनिद्देसो, मिच्छाभिनिवेसकित्तनं, कुम्मग्गपटिपत्तिप्पकासनं, विपरियेसग्गाहञापनं, परामासपरिग्गहो, पुब्बन्तापरन्तानुदिट्ठिपतिट्ठापना, भवविभवदिट्ठिविभागा, तण्हाविज्जापवत्ति, अन्तवानन्तवादिट्ठिनिद्देसो, अन्तद्वयावतारणं, आसवोघयोगकिलेसगन्थसंयोजनुपादानविसेसविभजनञ्च –

तथा ‘‘वेदनानं समुदय’’न्तिआदिवचनेहि दस्सिता चतुन्नमरियसच्चानं अनुबोधपटिबोधसिद्धि, विक्खम्भनसमुच्छेदप्पहानं तण्हाविज्जाविगमो, सद्धम्मट्ठितिनिमित्तपरिग्गहो, आगमाधिगमसम्पत्ति, उभयहितपटिपत्ति, तिविधपञ्ञापरिग्गहो, सतिसम्पजञ्ञानुट्ठानं, सद्धापञ्ञासमायोगो, वीरियसमतानुयोजनं, समथविपस्सनानिप्फत्ति च –

‘‘अजानतं अपस्सत’’न्ति पदेहि दस्सिता अविज्जासिद्धि, तथा ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति पदेहि तण्हासिद्धि, तदुभयेन च नीवरणसञ्ञोजनद्वयसिद्धि, अनमतग्गसंसारवट्टानुपच्छेदो, पुब्बन्ताहरणापरन्तानुसन्धानानि, अतीतपच्चुप्पन्नकालवसेन हेतुविभागो, अविज्जातण्हानं अञ्ञमञ्ञानतिवत्तनं, अञ्ञमञ्ञूपकारिता, पञ्ञाविमुत्तिचेतोविमुत्तीनं पटिपक्खनिद्देसो च –

‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति पदेन दस्सिता सस्सतादिपञ्ञापनस्स पच्चयाधीनवुत्तिता, तेन च धम्मानं निच्चतापटिसेधो, अनिच्चतापतिट्ठापनं, परमत्थतो कारकादिपटिक्खेपो, एवंधम्मतानिद्देसो, सुञ्ञतापकासनं समत्थनिरीह पच्चयलक्खणविभावनञ्च –

‘‘उच्छिन्नभवनेत्तिको’’तिआदिना दस्सिता भगवतो पहानसम्पत्ति, विज्जाविमुत्तिवसीभावो, सिक्खत्तयनिप्फत्ति, निब्बानधातुद्वयविभागो, चतुरधिट्ठानपरिपूरणं, भवयोनिआदीसु अपरियापन्नता च –

सकलेन पन सुत्तपदेन दस्सितो इट्ठानिट्ठेसु भगवतो तादिभावो, तत्थ च परेसं पतिट्ठापनं, कुसलधम्मानं आदिभूतधम्मद्वयनिद्देसो सिक्खत्तयूपदेसो, अत्तन्तपादिपुग्गलचतुक्कसिद्धि, कण्हकण्हविपाकादिकम्मचतुक्कविभागो, चतुरप्पमञ्ञाविसयनिद्देसो, समुदयत्थङ्गमादिपञ्चकस्स यथाभूतावबोधो, छसारणीयधम्मविभावना, दसनाथकधम्मपतिट्ठापनन्ति एवमादयो यथासम्भवं सङ्गहेत्वा दस्सेतब्बा अत्था पिण्डत्थो.