पठममहासङ्गीतिकथावण्णना

इदानि ‘‘पठममहासङ्गीतिकाले’’ति वचनप्पसङ्गेन तं पठममहासङ्गीतिं दस्सेन्तो, यस्सं वा पठममहासङ्गीतियं निक्खित्तानुक्कमेन संवण्णनं कत्तुकामत्ता तं विभावेन्तो तस्सा तन्तिया आरुळ्हायपि इध वचने कारणं दस्सेतुं ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चेसा’’तिआदिमाह. एत्थ हि किञ्चापि…पे… मारुळ्हाति एतेन ननु सा सङ्गीतिक्खन्धके तन्तिमारुळ्हा, कस्मा इध पुन वुत्ता, यदि च वुत्ता अस्स निरत्थकता, गन्थगरुता च सियाति चोदनालेसं दस्सेति. ‘‘निदान…पे… वेदितब्बा’’ति पन एतेन निदानकोसल्लत्थभावतो यथावुत्तदोसता न सियाति विसेसकारणदस्सनेन परिहरति. ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चेसा’’ति एत्थ च-सद्दो ईदिसेसु ठानेसु वत्तब्बसम्पिण्डनत्थो. तेन हि पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तं निदानञ्च आदि, एसा च पठममहासङ्गीति नाम एवं वेदितब्बाति इममत्थं सम्पिण्डेति. उपञ्ञासत्थो वा च-सद्दो, उपञ्ञासोति च वाक्यारम्भो वुच्चति. एसा हि गन्थकारानं पकति, यदिदं किञ्चि वत्वा पुन अपरं वत्तुमारभन्तानं च-सद्दपयोगो. यं पन वजिरबुद्धित्थेरेन वुत्तं ‘‘एत्थ च-सद्दो अतिरेकत्थो, तेन अञ्ञापि अत्थीति दीपेती’’ति (वजिर टी. बाहिरनिदानकथावण्णना), तदयुत्तमेव. न हेत्थ च-सद्देन तदत्थो विञ्ञायति. यदि चेत्थ तदत्थदस्सनत्थमेव च-कारो अधिप्पेतो सिया, एवं सति सो न कत्तब्बोयेव पठमसद्देनेव अञ्ञासं दुतियादिसङ्गीतीनम्पि अत्थिभावस्स दस्सितत्ता. दुतियादिमुपादाय हि पठमसद्दपयोगो दीघादिमुपादाय रस्सादिसद्दपयोगो विय. यथापच्चयं तत्थ तत्थ देसितत्ता, पञ्ञत्तत्ता च विप्पकिण्णानं धम्मविनयानं सङ्गहेत्वा गायनं कथनं सङ्गीति, एतेन तं तं सिक्खापदानं, तंतंसुत्तानञ्च आदिपरियोसानेसु, अन्तरन्तरा च सम्बन्धवसेन ठपितं सङ्गीतिकारकवचनं सङ्गहितं होति. महाविसयत्ता, पूजितत्ता च महती सङ्गीति महासङ्गीति, पठमा महासङ्गीति पठममहासङ्गीति. किञ्चापीति अनुग्गहत्थो, तेन पाळियम्पि सा सङ्गीतिमारुळ्हावाति अनुग्गहं करोति, एवम्पि तत्थारुळ्हमत्तेन इध सोतूनं निदानकोसल्लं न होतीति पन-सद्देन अरुचियत्थं दस्सेति. निददाति देसनं देसकालादिवसेन अविदितं विदितं कत्वा निदस्सेतीति निदानं, तस्मिं कोसल्लं, तदत्थायाति अत्थो.

इदानि तं वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘धम्मचक्कपवत्तनञ्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सत्तानं दस्सनानुत्तरियसरणादिपटिलाभहेतुभूतासु विज्जमानासुपि अञ्ञासु भगवतो किरियासु ‘‘बुद्धो बोधेय्य’’न्ति (बु. वं. अट्ठ. अब्भन्तरनिदान १; चरिया. अट्ठ. पकिण्णककथा; उदान अट्ठ. १८) पटिञ्ञाय अनुलोमनतो विनेय्यानं मग्गफलुप्पत्तिहेतुभूता किरियाव निप्परियायेन बुद्धकिच्चं नामाति तं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि…पे… विनयना’’ति वुत्तं. धम्मचक्कप्पवत्तनतो पन पुब्बभागे भगवता भासितं सुणन्तानम्पि वासनाभागियमेव जातं, न सेक्खभागियं, न निब्बेधभागियं तपुस्सभल्लिकानं सरणदानं विय. एसा हि धम्मता, तस्मा तमेव मरियादभावेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. सद्धिन्द्रियादि धम्मोयेव पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति धम्मचक्कं. अथ वा चक्कन्ति आणा, धम्मतो अनपेतत्ता धम्मञ्च तं चक्कञ्चाति धम्मचक्कं. धम्मेन ञायेन चक्कन्तिपि धम्मचक्कं. वुत्तञ्हि पटिसम्भिदायं –

‘‘धम्मञ्च पवत्तेति चक्कञ्चाति धम्मचक्कं. चक्कञ्च पवत्तेति धम्मञ्चाति धम्मचक्कं, धम्मेन पवत्तेतीति धम्मचक्कं, धम्मचरियाय पवत्तेतीति धम्मचक्क’’न्तिआदि (पटि. म. २.४०, ४१).

तस्स पवत्तनं तथा. पवत्तनन्ति च पवत्तयमानं, पवत्तितन्ति पच्चुप्पन्नातीतवसेन द्विधा अत्थो. यं सन्धाय अट्ठकथासु वुत्तं ‘‘धम्मचक्कपवत्तनसुत्तन्तं देसेन्तो धम्मचक्कं पवत्तेति नाम, अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरस्स मग्गफलाधिगततो पट्ठाय पवत्तितं नामा’’ति (सं. नि. अट्ठ. ३.५.१०८१-१०८८; पटि. म. अट्ठ. २.२.४०). इध पन पच्चुप्पन्नवसेनेव अत्थो युत्तो. यावाति परिच्छेदत्थे निपातो, सुभद्दस्स नाम परिब्बाजकस्स विनयनं अन्तोपरिच्छेदं कत्वाति अभिविधिवसेन अत्थो वेदितब्बो. तञ्हि भगवा परिनिब्बानमञ्चे निपन्नोयेव विनेसीति. कतं परिनिट्ठापितं बुद्धकिच्चं येनाति तथा, तस्मिं. कतबुद्धकिच्चे भगवति लोकनाथे परिनिब्बुतेति सम्बन्धो, एतेन बुद्धकत्तब्बस्स किच्चस्स कस्सचिपि असेसितभावं दीपेति. ततोयेव हि भगवा परिनिब्बुतोति. ननु च सावकेहि विनीतापि विनेय्या भगवतायेव विनीता नाम. तथा हि सावकभासितं सुत्तं ‘‘बुद्धभासित’’न्ति वुच्चति. सावकविनेय्या च न ताव विनीता, तस्मा ‘‘कतबुद्धकिच्चे’’ति न वत्तब्बन्ति? नायं दोसो तेसं विनयनुपायस्स सावकेसु ठपितत्ता. तेनेवाह –

‘‘न तावाहं पापिम परिनिब्बायिस्सामि, याव मे भिक्खू न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा…पे… उप्पन्नं परप्पवादं सह धम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सपाटिहारियं धम्मं देसेस्सन्ती’’तिआदि (दी. नि. २.१६८; उदा. ५१).

‘‘कुसिनाराय’’न्तिआदिना भगवतो परिनिब्बुतदेसकालविसेसवचनं ‘‘अपरिनिब्बुतो भगवा’’ति गाहस्स मिच्छाभावदस्सनत्थं, लोके जातसंवद्धादिभावदस्सनत्थञ्च. तथा हि मनुस्सभावस्स सुपाकटकरणत्थं महाबोधिसत्ता चरिमभवे दारपरिग्गहादीनिपि करोन्तीति. कुसिनारायन्ति एवं नामके नगरे. तञ्हि नगरं कुसहत्थं पुरिसं दस्सनट्ठाने मापितत्ता ‘‘कुसिनार’’न्ति वुच्चति, समीपत्थे चेतं भुम्मं. उपवत्तने मल्लानं सालवनेति तस्स नगरस्स उपवत्तनभूते मल्लराजूनं सालवने. तञ्हि सालवनं नगरं पविसितुकामा उय्यानतो उपच्च वत्तन्ति गच्छन्ति एतेनाति उपवत्तनं. यथा हि अनुराधपुरस्स दक्खिणपच्छिमदिसायं थूपारामो, एवं तं उय्यानं कुसिनाराय दक्खिणपच्छिमदिसायं होति. यथा च थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तति, एवं उय्यानतो सालपन्ति पाचीनमुखा गन्त्वा उत्तरेन निवत्ता, तस्मा तं ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति. अपरे पन ‘‘तं सालवनमुपगन्त्वा मित्तसुहज्जे अपलोकेत्वा निवत्तनतो उपवत्तनन्ति पाकटं जातं किरा’’ति वदन्ति. यमकसालानमन्तरेति यमकसालानं वेमज्झे. तत्थ किर भगवतो पञ्ञत्तस्स परिनिब्बानमञ्चस्स सीसभागे एका सालपन्ति होति, पादभागे एका. तत्रापि एको तरुणसालो सीसभागस्स आसन्नो होति, एको पादभागस्स. तस्मा ‘‘यमकसालानमन्तरे’’ति वुत्तं. अपिच ‘‘यमकसाला नाम मूलक्खन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बेत्वा ठितसाला’’तिपि महाअट्ठकथायं वुत्तं. मा इति चन्दो वुच्चति तस्स गतिया दिवसस्स मिनितब्बतो, तदा सब्बकलापारिपूरिया पुण्णो एव माति पुण्णमा. सद्दविदू पन ‘‘मो सिवो चन्दिमा चेवा’’ति वुत्तं सक्कतभासानयं गहेत्वा ओकारन्तम्पि चन्दिमवाचक म-सद्दमिच्छन्ति. विसाखाय युत्तो पुण्णमा यत्थाति विसाखापुण्णमो, सोयेव दिवसो तथा, तस्मिं. पच्चूसति तिमिरं विनासेतीति पच्चूसो, पति-पुब्बो उस-सद्दो रुजायन्ति हि नेरुत्तिका, सोयेव समयोति रत्तिया पच्छिमयामपरियापन्नो कालविसेसो वुच्चति, तस्मिं. विसाखापुण्णमदिवसे ईदिसे रत्तिया पच्छिमसमयेति वुत्तं होति.

उपादीयते कम्मकिलेसेहीति उपादि, विपाकक्खन्धा, कटत्ता च रूपं. सो पन उपादि किलेसाभिसङ्खारमारनिम्मथने अनोस्सट्ठो, इध खन्धमच्चुमारनिम्मथने ओस्सट्ठोन सेसितो, तस्मा नत्थि एतिस्सा उपादिसङ्खातो सेसो, उपादिस्स वा सेसोति कत्वा ‘‘अनुपादिसेसा’’ति वुच्चति. निब्बानधातूति चेत्थ निब्बुतिमत्तं अधिप्पेतं, निब्बानञ्च तं सभावधारणतो धातु चाति कत्वा. निब्बुतिया हि कारणपरियायेन असङ्खतधातु तथा वुच्चति. इत्थम्भूतलक्खणे चायं करणनिद्देसो. अनुपादिसेसतासङ्खातं इमं पकारं भूतस्स पत्तस्स परिनिब्बुतस्स भगवतो लक्खणे निब्बानधातुसङ्खाते अत्थे ततियाति वुत्तं होति. ननु च ‘‘अनुपादिसेसाया’’ति निब्बानधातुयाव विसेसनं होति, न परिनिब्बुतस्स भगवतो, अथ कस्मा तं भगवा पत्तोति वुत्तोति? निब्बानधातुया सहचरणतो. तंसहचरणेन हि भगवापि अनुपादिसेसभावं पत्तोति वुच्चति. अथ वा अनुपादिसेसभावसङ्खातं इमं पकारं पत्ताय निब्बानधातुया लक्खणे सञ्जाननकिरियाय ततियातिपि वत्तुं युज्जति. अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति च अनुपादिसेसनिब्बानधातु हुत्वाति अत्थो. ‘‘ऊनपञ्चबन्धनेन पत्तेना’’ति (पारा. ६१२). एत्थ हि ऊनपञ्चबन्धनपत्तो हुत्वाति अत्थं वदन्ति. अपिच निब्बानधातुया अनुपादिसेसाय अनुपादिसेसा हुत्वा भूतायातिपि युज्जति. वुत्तञ्हि उदानट्ठकथाय नन्दसुत्तवण्णनायं ‘‘उपड्ढुल्लिखितेहि केसेहीति इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं विप्पकतुल्लिखितेहि केसेहि उपलक्खिताति अत्थो’’ति (उदा. अट्ठ. २२) एसनयो ईदिसेसु. धातुभाजनदिवसेति जेट्ठमासस्स सुक्कपक्खपञ्चमीदिवसं सन्धाय वुत्तं, तञ्च न ‘‘सन्निपतितान’’न्ति एतस्स विसेसनं, ‘‘उस्साहं जनेसी’’ति एतस्स पन विसेसनं ‘‘धातुभाजनदिवसे भिक्खूनं उस्साहं जनेसी’’ति उस्साहजननस्स कालवसेन भिन्नाधिकरणविसेसनभावतो. धातुभाजनदिवसतो हि पुरिमतरदिवसेसुपि भिक्खू सन्निपतिताति. अथ वा ‘‘सन्निपतितान’’न्ति इदं कायसामग्गिवसेन सन्निपतनमेव सन्धाय वुत्तं, न समागमनमत्तेन. तस्मा ‘‘धातुभाजनदिवसे’’ति इदं ‘‘सन्निपतितान’’न्ति एतस्स विसेसनं सम्भवति, इदञ्च भिक्खूनं उस्साहं जनेसीति एत्थ ‘‘भिक्खून’’न्ति एतेनपि सम्बज्झनीयं. सङ्घस्स थेरो सङ्घत्थेरो. सो पन सङ्घो किं परिमाणोति आह ‘‘सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सान’’न्ति. सङ्घसद्देन हि अविञ्ञायमानस्स परिमाणस्स विञ्ञापनत्थमेवेतं पुन वुत्तं. सद्दविदू पन वदन्ति –

‘‘समासो च तद्धितो च, वाक्यत्थेसु विसेसका;

पसिद्धियन्तु सामञ्ञं, तेलं सुगतचीवरं.

तस्मा नाममत्तभूतस्स सङ्घत्थेरस्स विसेसनत्थमेवेतं पुन वुत्तन्ति, निच्चसापेक्खताय च एदिसेसु समासो यथा ‘‘देवदत्तस्स गरुकुल’’न्ति. निच्चसापेक्खता चेत्थ सङ्घसद्दस्स भिक्खुसतसहस्ससद्दं सापेक्खत्तेपि अञ्ञपदन्तराभावेन वाक्ये विय अपेक्खितब्बत्थस्स गमकत्ता. ‘‘सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सान’’न्ति हि एतस्स सङ्घसद्दे अवयवीभावेन सम्बन्धो, तस्सापि सामिभावेन थेरसद्देति. ‘‘सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सान’’न्ति च गणपामोक्खभिक्खूयेव सन्धाय वुत्तं. तदा हि सन्निपतिता भिक्खू एत्तकाति गणनपथमतिक्कन्ता. तथा हि वेळुवगामे वेदनाविक्खम्भनतो पट्ठाय ‘‘नचिरेनेव भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति सुत्वा ततो ततो आगतेसु भिक्खूसु एकभिक्खुपि पक्कन्तो नाम नत्थि. यथाहु –

‘‘सत्तसतसहस्सानि, तेसु पामोक्खभिक्खवो;

थेरो महाकस्सपोव, सङ्घत्थेरो तदा अहू’’ति.

आयस्मा महाकस्सपो अनुस्सरन्तो मञ्ञमानो चिन्तयन्तो हुत्वा उस्साहं जनेसि, अनुस्सरन्तो मञ्ञमानो चिन्तयन्तो आयस्मा महाकस्सपो उस्साहं जनेसीति वा सम्बन्धो. महन्तेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता महन्तो कस्सपोति महाकस्सपो. अपिच ‘‘महाकस्सपो’’ति उरुवेलकस्सपो नदीकस्सपो गयाकस्सपो कुमारकस्सपोति इमे खुद्दानुखुद्दके थेरे उपादाय वुच्चति. कस्मा पनायस्मा महाकस्सपो उस्साहं जनेसीति अनुयोगे सति तं कारणं विभावेन्तो आह ‘‘सत्ताहपरिनिब्बुते’’तिआदि. सत्त अहानि समाहटानि सत्ताहं. सत्ताहं परिनिब्बुतस्स अस्साति तथा यथा ‘‘अचिरपक्कन्तो, मासजातो’’ति, अन्तत्थअञ्ञपदसमासोयं, तस्मिं. भगवतो परिनिब्बानदिवसतो पट्ठाय सत्ताहे वीतिवत्तेति वुत्तं होति, एतस्स ‘‘वुत्तवचन’’न्ति पदेन सम्बन्धो, तथा ‘‘सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेना’’ति एतस्सपि. तत्थ सुभद्दोति तस्स नाममत्तं, वुड्ढकाले पन पब्बजितत्ता ‘‘वुड्ढपब्बजितेना’’ति वुत्तं, एतेन सुभद्दपरिब्बाजकादीहि तं विसेसं करोति. ‘‘अलं आवुसो’’तिआदिना तेन वुत्तवचनं निदस्सेति. सो हि सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति आयस्मता महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गपटिपन्नेसु पञ्चमत्तेसु भिक्खुसतेसु अवीतरागे भिक्खू अन्तरामग्गे दिट्ठआजीवकस्स सन्तिका भगवतो परिनिब्बानं सुत्वा पत्तचीवरानि छड्डेत्वा बाहा पग्गय्हं नानप्पकारं परिदेवन्ते दिस्वा एवमाह.

कस्मा पन सो एवमाहाति? भगवति आघातेन. अयं किरेसो खन्धके आगते आतुमावत्थुस्मिं (महाव. ३०३) नहापितपुब्बको वुड्ढपब्बजितो भगवति कुसिनारतो निक्खमित्वा अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि सद्धिं आतुमं गच्छन्ते ‘‘भगवा आगच्छती’’ति सुत्वा ‘‘आगतकालेयागुदानं करिस्सामी’’ति सामणेरभूमियं ठिते द्वे पुत्ते एतदवोच ‘‘भगवा किर ताता आतुमं आगच्छति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि, गच्छथ तुम्हे ताता, खुरभण्डं आदाय नाळिया वा पसिब्बकेन वा अनुघरकं आहिण्डथ, लोणम्पि तेलम्पि तण्डुलम्पि खादनीयम्पि संहरथ, भगवतो आगतस्स यागुदानं करिस्सामी’’ति. ते तथा अकंसु. अथ भगवति आतुमं आगन्त्वा भुसागारकं पविट्ठे सुभद्दो सायन्हसमयं गामद्वारं गन्त्वा मनुस्से आमन्तेत्वा ‘‘हत्थकम्ममत्तं मे देथा’’ति हत्थकम्मं याचित्वा ‘‘किं भन्ते करोमा’’ति वुत्ते ‘‘इदञ्चिदञ्च गण्हथा’’ति सब्बूपकरणानि गाहापेत्वा विहारे उद्धनानि कारेत्वा एकं काळकं कासावं निवासेत्वा तादिसमेव पारुपित्वा ‘‘इदं करोथ, इदं करोथा’’ति सब्बरत्तिं विचारेन्तो सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा भोज्जयागुञ्च मधुगोळकञ्च पटियादापेसि. भोज्जयागु नाम भुञ्जित्वा पातब्बयागु, तत्थ सप्पिमधुफाणितमच्छमंसपुप्फफलरसादि यं किञ्चि खादनीयं नाम अत्थि, तं सब्बं पविसति. कीळितुकामानं सीसमक्खनयोग्गा होति सुगन्धगन्धा.

अथ भगवा कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो पिण्डाय चरितुं आतुमाभिमुखो पायासि. अथ तस्स आरोचेसुं ‘‘भगवा पिण्डाय गामं पविसति, तया कस्स यागु पटियादिता’’ति. सो यथानिवत्थपारुतेहेव तेहि काळककासावेहि एकेन हत्थेन दब्बिञ्च कटच्छुञ्च गहेत्वा ब्रह्मा विय दक्खिणं जाणुमण्डलं भूमियं पतिट्ठपेत्वा वन्दित्वा ‘‘पटिग्गण्हातु मे भन्ते भगवा यागु’’न्ति आह. ततो ‘‘जानन्तापि तथागता पुच्छन्ती’’ति खन्धके (महाव. ३०४) आगतनयेन भगवा पुच्छित्वा च सुत्वा च तं वुड्ढपब्बजितं विगरहित्वा तस्मिं वत्थुस्मिं अकप्पियसमादानसिक्खापदं, खुरभण्डपरिहरणसिक्खापदञ्चाति द्वे सिक्खापदानि पञ्ञपेत्वा ‘‘अनेककप्पकोटियो भिक्खवे भोजनं परियेसन्तेहेव वीतिनामिता, इदं पन तुम्हाकं अकप्पियं, अधम्मेन उप्पन्नं भोजनं इमं परिभुञ्जित्वा अनेकानि अत्तभावसहस्सानि अपायेस्वेव निब्बत्तिस्सन्ति, अपेथ मा गण्हथा’’ति वत्वा भिक्खाचाराभिमुखो अगमासि, एकभिक्खुनापि न किञ्चि गहितं. सुभद्दो अनत्तमनो हुत्वा ‘‘अयं सब्बं जानामी’’ति आहिण्डति, सचे न गहेतुकामो पेसेत्वा आरोचेतब्बं अस्स, पक्काहारो नाम सब्बचिरं तिट्ठन्तो सत्ताहमत्तं तिट्ठेय्य, इदञ्च मम यावजीवं परियत्तं अस्स, सब्बं तेन नासितं, अहितकामो अयं मय्ह’’न्ति भगवति आघातं बन्धित्वा दसबले धरमाने किञ्चि वत्तुं नासक्खि. एवं किरस्स अहोसि ‘‘अयं उच्चा कुला पब्बजितो महापुरिसो, सचे किञ्चि धरन्तस्स वक्खामि, ममंयेव सन्तज्जेस्सती’’ति.

स्वायं अज्ज महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं गच्छन्तो ‘‘परिनिब्बुतो भगवा’’ति सुत्वा लद्धस्सासो विय हट्ठतुट्ठो एवमाह. थेरो पन तं सुत्वा हदये पहारं विय, मत्थके पतितसुक्खासनिं विय (सुक्खासनि विय दी. नि. अट्ठ. ३.२३२) मञ्ञि, धम्मसंवेगो चस्स उप्पज्जि ‘‘सत्ताहमत्तपरिनिब्बुतो भगवा, अज्जापिस्स सुवण्णवण्णं सरीरं धरतियेव, दुक्खेन भगवता आराधितसासने नाम एवं लहुं महन्तं पापं कसटं कण्टको उप्पन्नो, अलं खो पनेस पापो वड्ढमानो अञ्ञेपि एवरूपे सहाये लभित्वा सासनं ओसक्कापेतु’’न्ति.

ततो थेरो चिन्तेसि ‘‘सचे खो पनाहं इमं महल्लकं इधेव पिलोतिकं निवासेत्वा छारिकाय ओकिरापेत्वा नीहरापेस्सामि, मनुस्सा ‘समणस्स गोतमस्स सरीरे धरमानेयेव सावका विवदन्ती’ति अम्हाकं दोसं दस्सेस्सन्ति, अधिवासेमि ताव. भगवता हि देसितधम्मो असङ्गहितपुप्फरासिसदिसो, तत्थ यथा वातेन पहटपुप्फानि यतो वा ततो वा गच्छन्ति, एवमेव एवरूपानं वसेन गच्छन्ते गच्छन्ते काले विनये एकं द्वे सिक्खापदानि नस्सिस्सन्ति, सुत्ते एको द्वे पञ्हावारा नस्सिस्सन्ति, अभिधम्मे एकं द्वे भूमन्तरानि नस्सिस्सन्ति, एवं अनुक्कमेन मूले नट्ठे पिसाचसदिसा भविस्साम, तस्मा धम्मविनयसङ्गहं करिस्सामि, एवं सति दळ्हसुत्तेन सङ्गहितपुप्फानि विय अयं धम्मविनयो निच्चलो भविस्सति. एतदत्थञ्हि भगवा मय्हं तीणि गावुतानि पच्चुग्गमनं अकासि, तीहि ओवादेहि (सं. नि. २.१४९, १५०, १५१) उपसम्पदं अकासि, कायतो चीवरपरिवत्तनं अकासि, आकासे पाणिं चालेत्वा चन्दोपमपटिपदं कथेन्तो मञ्ञेव सक्खिं कत्वा कथेसि, तिक्खत्तुं सकलसासनरतनं पटिच्छापेसि, मादिसे भिक्खुम्हि तिट्ठमाने अयं पापो सासने वड्ढिं मा अलत्थ, याव अधम्मो न दिप्पति, धम्मो न पटिबाहिय्यति, अविनयो न दिप्पति, विनयो न पटिबाहिय्यति, अधम्मवादिनो न बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो न दुब्बला होन्ति, अविनयवादिनो न बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो न दुब्बला होन्ति, ताव धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामि, ततो भिक्खू अत्तनो अत्तनो पहोनकं गहेत्वा कप्पियाकप्पिये कथेस्सन्ति, अथायं पापो सयमेव निग्गहं पापुणिस्सति, पुन सीसं उक्खिपितुं न सक्खिस्सति, सासनं इद्धञ्चेव फीत्तञ्च भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा सो ‘‘एवं नाम मय्हं चित्तं उप्पन्न’’न्ति कस्सचिपि अनारोचेत्वा भिक्खुसङ्घं समस्सासेत्वा अथ पच्छा धातुभाजनदिवसे धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि. तेन वुत्तं ‘‘आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते…पे… धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसी’’ति.

तत्थ अलन्ति पटिक्खेपवचनं, न युत्तन्ति अत्थो. आवुसोति परिदेवन्ते भिक्खू आलपति. मा सोचित्थाति चित्ते उप्पन्नबलवसोकेन मा सोकमकत्थ. मा परिदेवित्थाति वाचाय मा विलापमकत्थ. ‘‘परिदेवनं विलापो’’ति हि वुत्तं. असोचनादीनं कारणमाह ‘‘सुमुत्ता’’तिआदिना. तेन महासमणेनाति निस्सक्के करणवचनं, स्मावचनस्स वा नाब्यप्पदेसो. ‘‘उपद्दुता’’ति पदे पन कत्तरि ततियावसेन सम्बन्धो. उभयापेक्खञ्हेतं पदं. उपद्दुता च होमाति तंकालापेक्खवत्तमानवचनं, ‘‘तदा’’ति सेसो. अतीतत्थे वा वत्तमानवचनं, अहुम्हाति अत्थो. अनुस्सरन्तो धम्मसंवेगवसेनेव, न पन कोधादिवसेन. धम्मसभावचिन्तावसेन हि पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सब्बसङ्खतधम्मेसु, ओत्तप्पाकारसण्ठितं;

ञाणमोहितभारानं, धम्मसंवेगसञ्ञित’’न्ति. (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना);

अञ्ञं उस्साहजननकारणं दस्सेतुं ‘‘ईदिसस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ईदिसस्स च सङ्घसन्निपातस्साति सत्तसतसहस्सगणपामोक्खत्थेरप्पमुखगणनपथातिक्कन्तसङ्घसन्निपातं सन्धाय वदति. ‘‘ठानं खो पनेतं विज्जती’’तिआदिनापि अञ्ञं कारणं दस्सेति. तिट्ठति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तितायाति ठानं, हेतु. खोति अवधारणे. पनाति वचनालङ्कारे, एतं ठानं विज्जतेव, नो न विज्जतीति अत्थो. किं पन तन्ति आह ‘‘यं पापभिक्खू’’तिआदि. यन्ति निपातमत्तं, कारणनिद्देसो वा, येन ठानेन अन्तरधापेय्युं, तदेतं ठानं विज्जतियेवाति. पापेन लामकेन इच्छावचरेन समन्नागता भिक्खू पापभिक्खू. अतीतो सत्था एत्थ, एतस्साति वा अतीतसत्थुकं यथा ‘‘बहुकत्तुको’’ति. पधानं वचनं पावचनं. पा-सद्दो चेत्थ निपातो ‘‘पा एव वुत्यस्सा’’तिआदीसु विय. उपसग्गपदं वा एतं, दीघं कत्वा पन तथा वुत्तं यथा ‘‘पावदती’’तिपि वदन्ति. पक्खन्ति अलज्जिपक्खं. ‘‘याव चा’’तिआदिना सङ्गीतिया सासनचिरट्ठितिकभावे कारणं, साधकञ्च दस्सेति. ‘‘तस्मा’’ति हि पदमज्झाहरित्वा ‘‘सङ्गायेय्य’’न्ति पदेन सम्बन्धनीयं.

तत्थ याव च धम्मविनयो तिट्ठतीति यत्तकं कालं धम्मो च विनयो च लज्जिपुग्गलेसु तिट्ठति. परिनिब्बानमञ्चके निपन्नेन भगवता महापरिनिब्बानसुत्ते (दी. नि. २.२१६) वुत्तं सन्धाय ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह. हि-सद्दो आगमवसेन दळ्हिजोतको. देसितो पञ्ञत्तोति धम्मोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च. सुत्ताभिधम्मसङ्गहितस्स हि धम्मस्स अतिसज्जनं पबोधनं देसना, तस्सेव पकारतो ञापनं विनेय्यसन्ताने ठपनं पञ्ञापनं. विनयोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च. विनयतन्तिसङ्गहितस्स हि अत्थस्स अतिसज्जनं पबोधनं देसना, तस्सेव पकारतो ञापनं असङ्करतो ठपनं पञ्ञापनं, तस्मा कम्मद्वयम्पि किरियाद्वयेन सम्बज्झनं युज्जतीति वेदितब्बं.

सोति सो धम्मो च विनयो च. ममच्चयेनाति मम अच्चयकाले. ‘‘भुम्मत्थे करणनिद्देसो’’ति हि अक्खरचिन्तका वदन्ति. हेत्वत्थे वा करणवचनं, मम अच्चयहेतु तुम्हाकं सत्था नाम भविस्सतीति अत्थो. वुत्तञ्हि महापरिनिब्बानसुत्तवण्णनायं ‘‘मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सती’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.२१६). लक्खणवचनञ्हेत्थ हेत्वत्थसाधकं यथा ‘‘नेत्ते उजुं गते सती’’ति (अ. नि. ४.७०; नेत्ति. १०.९०, ९३). इदं वुत्तं होति – मया वो ठितेनेव ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुकं, इदं सतेकिच्छं, इदं अतेकिच्छं, इदं लोकवज्जं, इदं पण्णत्तिवज्जं, अयं आपत्ति पुग्गलस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं गणस्स, अयं सङ्घस्स सन्तिके वुट्ठाती’’ति सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं अवीतिक्कमनीयतावसेन ओतिण्णवत्थुस्मिं सखन्धकपरिवारो उभतोविभङ्गो महाविनयो नाम देसितो, तं सकलम्पि विनयपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति ‘‘इदं वो कत्तब्बं, इदं वो न कत्तब्ब’’न्ति कत्तब्बाकत्तब्बस्स विभागेन अनुसासनतो. ठितेनेव च मया ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति तेन तेन विनेय्यानं अज्झासयानुरूपेन पकारेन इमे सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे विभजित्वा विभजित्वा सुत्तन्तपिटकं देसितं, तं सकलम्पि सुत्तन्तपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति तंतंचरियानुरूपं सम्मापटिपत्तिया अनुसासनतो, ठितेनेव च मया ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा (दी. नि. अट्ठ. २.२१६), द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त चेतना, सत्त चित्तानि. तत्रापि एत्तका धम्मा कामावचरा, एत्तका रूपावचरा, एत्तका अरूपावचरा, एत्तका परियापन्ना, एत्तका अपरियापन्ना, एत्तका लोकिया, एत्तका लोकुत्तरा’’ति इमे धम्मे विभजित्वा विभजित्वा अभिधम्मपिटकं देसितं, तं सकलम्पि अभिधम्मपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति खन्धादिविभागेन ञायमानं चतुसच्चसम्बोधावहत्ता. इति सब्बम्पेतं अभिसम्बोधितो याव परिनिब्बाना पञ्चचत्तालीस वस्सानि भासितं लपितं ‘‘तीणि पिटकानि, पञ्च निकाया, नवङ्गानि, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति एवं महप्पभेदं होति. इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तिट्ठन्ति, अहं एकोव परिनिब्बायिस्सामि, अहञ्च पनिदानि एकोव ओवदामि अनुसासामि, मयि परिनिब्बुते इमानि चतुरासीति बुद्धसहस्सानि तुम्हे ओवदिस्सन्ति अनुसासिस्सन्ति ओवादानुसासनकिच्चस्स निप्फादनतोति.

सासनन्ति परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिविधम्पि सासनं, निप्परियायतो पन सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा. अद्धानं गमितुमलन्ति अद्धनियं, अद्धानगामि अद्धानक्खमन्ति अत्थो. चिरं ठिति एतस्साति चिरट्ठितिकं. इदं वुत्तं होति – येन पकारेन इदं सासनं अद्धनियं, ततोयेव च चिरट्ठितिकं भवेय्य, तेन पकारेन धम्मञ्च विनयञ्च यदि पनाहं सङ्गायेय्यं, साधु वताति.

इदानि सम्मासम्बुद्धेन अत्तनो कतं अनुग्गहविसेसं समनुस्सरित्वा चिन्तनाकारम्पि दस्सेन्तो ‘‘यञ्चाहं भगवता’’तिआदिमाह. तत्थ ‘‘यञ्चाह’’न्ति एतस्स ‘‘अनुग्गहितो, पसंसितो’’ति एतेहि सम्बन्धो. यन्ति यस्मा, किरियापरामसनं वा एतं, तेन ‘‘अनुग्गहितो, पसंसितो’’ति एत्थ अनुग्गहणं, पसंसनञ्च परामसति. ‘‘धारेस्ससी’’तिआदिकं पन वचनं भगवा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले महाकस्सपत्थेरेन पञ्ञत्तसङ्घाटियं निसिन्नो तं सङ्घाटिं पदुमपुप्फवण्णेन पाणिना अन्तन्तेन परामसन्तो आह. वुत्तञ्हेतं कस्सपसंयुत्ते (सं. नि. २.१५४) महाकस्सपत्थेरेनेव आनन्दत्थेरं आमन्तेत्वा कथेन्तेन –

‘‘अथ खो आवुसो भगवा मग्गा ओक्कम्म येन अञ्ञतरं रुक्खमूलं तेनुपसङ्कमि, अथ ख्वाहं आवुसो पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं चतुग्गुणं पञ्ञपेत्वा भगवन्तं एतदवोचं ‘इध भन्ते भगवा निसीदतु, यं ममस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’ति. निसीदि खो आवुसो भगवा पञ्ञत्ते आसने, निसज्ज खो मं आवुसो भगवा एतदवोच ‘मुदुका खो त्यायं कस्सप पटपिलोतिकानं सङ्घाटी’ति. पटिग्गण्हातु मे भन्ते भगवा पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं अनुकम्पं उपादायाति. धारेस्ससि पन मे त्वं कस्सप साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानीति. धारेस्सामहं भन्ते भगवतो साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानीति. सो ख्वाहं आवुसो पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं भगवतो पादासिं, अहं पन भगवतो साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानि पटिपज्जि’’न्ति (सं. नि. २.१५४).

तत्थ मुदुका खो त्यायन्ति मुदुका खो ते अयं. कस्मा पन भगवा एवमाहाति? थेरेन सह चीवरं परिवत्तेतुकामताय. कस्मा परिवत्तेतुकामो जातोति? थेरं अत्तनो ठाने ठपेतुकामताय. किं सारिपुत्तमोग्गल्लाना नत्थीति? अत्थि, एवं पनस्स अहोसि ‘‘इमे न चिरं ठस्सन्ति, ‘कस्सपो पन वीसवस्ससतायुको, सो मयि परिनिब्बुते सत्तपण्णिगुहायं वसित्वा धम्मविनयसङ्गहं कत्वा मम सासनं पञ्चवस्ससहस्सपरिमाणकालं पवत्तनकं करिस्सती’’ति अत्तनो नं ठाने ठपेसि, एवं भिक्खू कस्सपस्स सुस्सुसितब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति तस्मा एवमाह. थेरो पन यस्मा चीवरस्स वा पत्तस्स वा वण्णे कथिते ‘‘इमं तुम्हे गण्हथा’’ति वचनं चारित्तमेव, तस्मा ‘‘पटिग्गण्हातु मे भन्ते भगवा’’ति आह.

धारेस्ससि पन मे त्वं कस्सपाति कस्सप त्वं इमानि परिभोगजिण्णानि पंसुकूलानि पारुपितुं सक्खिस्ससीति वदति. तञ्च खो न कायबलं सन्धाय, पटिपत्तिपूरणं पन सन्धाय एवमाह. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अहं इमं चीवरं पुण्णं नाम दासिं पारुपित्वा आमकसुसाने छड्डितं सुसानं पविसित्वा तुम्बमत्तेहि पाणकेहि सम्परिकिण्णं ते पाणके विधुनित्वा महाअरियवंसे ठत्वा अग्गहेसिं, तस्स मे इमं चीवरं गहितदिवसे दससहस्सचक्कवाळे महापथवी महाविरवं विरवमाना कम्पित्थ, आकासं तटतटायि, चक्कवाळे देवता साधुकारं अदंसु, इमं चीवरं गण्हन्तेन भिक्खुना जातिपंसुकूलिकेन जातिआरञ्ञिकेन जातिएकासनिकेन जातिसपदानचारिकेन भवितुं वट्टति, त्वं इमस्स चीवरस्स अनुच्छविकं कातुं सक्खिस्ससीति. थेरोपि अत्तना पञ्चन्नं हत्थीनं बलं धारेति, सो तं अतक्कयित्वा ‘‘अहमेतं पटिपत्तिं पूरेस्सामी’’ति उस्साहेन सुगतचीवरस्स अनुच्छविकं कातुकामो ‘‘धारेस्सामहं भन्ते’’ति आह. पटिपज्जिन्ति पटिपन्नोसिं. एवं पन चीवरपरिवत्तनं कत्वा थेरेन पारुपितचीवरं भगवा पारुपि, सत्थु चीवरं थेरो. तस्मिं समये महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा उन्नदन्ती कम्पित्थ.

साणानि पंसुकूलानीति मतकळेवरं परिवेठेत्वा छड्डितानि तुम्बमत्ते किमी पप्फोटेत्वा गहितानि साणवाकमयानि पंसुकूलचीवरानि. निब्बसनानीति निट्ठितवसनकिच्चानि, परिभोगजिण्णानीति अत्थो. एत्थ च किञ्चापि एकमेव तं चीवरं, अनेकावयवत्ता पन बहुवचनं कतन्ति मज्झिमगण्ठिपदे वुत्तं. चीवरे साधारणपरिभोगेनाति एत्थ अत्तना साधारणपरिभोगेनाति अत्थस्स विञ्ञायमानत्ता, विञ्ञायमानत्थस्स च सद्दस्स पयोगे कामाचारत्ता ‘‘अत्तना’’ति न वुत्तं. ‘‘धारेस्ससि पन मे त्वं कस्सप साणानि पंसुकूलानी’’ति (सं. नि. २.१५४) हि वुत्तत्ता ‘‘अत्तनाव साधारणपरिभोगेना’’ति विञ्ञायति, नाञ्ञेन. न हि केवलं सद्दतोयेव सब्बत्थ अत्थनिच्छयो, अत्थपकरणादिनापि येभुय्येन अत्थस्स नियमितत्ता. आचरियधम्मपालत्थेरेन पनेत्थ एवं वुत्तं ‘‘चीवरे साधारणपरिभोगेनाति एत्थ ‘अत्तना समसमट्ठपनेना’ति इध वुत्तं अत्तना – सद्दमानेत्वा ‘चीवरे अत्तना साधारणपरिभोगेना’ति योजेतब्बं.

यस्स येन हि सम्बन्धो, दूरट्ठम्पि च तस्स तं;

अत्थतो ह्यसमानानं, आसन्नत्तमकारणन्ति.

अथ वा भगवता चीवरे साधारणपरिभोगेन भगवता अनुग्गहितोति योजनीयं. एकस्सापि हि करणनिद्देसस्स सहादियोगकत्तुत्थजोतकत्तसम्भवतो’’ति. समानं धारणमेतस्साति साधारणो, तादिसो परिभोगोति साधारणपरिभोगो, तेन. साधारणपरिभोगेन च समसमट्ठपनेन च अनुग्गहितोति सम्बन्धो.

इदानि –

‘‘अहं भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि, कस्सपोपि भिक्खवे यावदे आकङ्खति विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदिना (सं. नि. २.१५२) –

नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञापभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनत्थाय भगवता वुत्तं कस्सपसंयुत्ते (सं. नि. २.१५१) आगतं पाळिमिमं पेय्यालमुखेन, आदिग्गहणेन च सङ्खिपित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘अहं भिक्खवे’’तिआदि.

तत्थ यावदेति यावदेव, यत्तकं कालं आकङ्खामि, तत्तकं कालं विहरामीति अत्थो. ततोयेव हि मज्झिमगण्ठिपदे, चूळगण्ठिपदे च ‘‘यावदेति यावदेवाति वुत्तं होती’’ति लिखितं. संयुत्तट्ठकथायम्पि ‘‘यावदे आकङ्खामीति यावदेव इच्छामी’’ति (सं. नि. अट्ठ. १.२.१५२) अत्थो वुत्तो. तथा हि तत्थ लीनत्थपकासनियं आचरियधम्मपालत्थेरेन ‘‘यावदेवाति इमिना समानत्थं ‘यावदे’ति इदं पद’’न्ति वुत्तं. पोत्थकेसु पन कत्थचि ‘‘यावदेवा’’ति अयमेव पाठो दिस्सति. अपि च यावदेति यत्तकं समापत्तिविहारं विहरितुं आकङ्खामि, तत्तकं समापत्तिविहारं विहरामीति समापत्तिट्ठाने, यत्तकं अभिञ्ञावोहारं वोहरितुं आकङ्खामि, तत्तकं अभिञ्ञावोहारं वोहरामीति अभिञ्ञाठाने च सह पाठसेसेन अत्थो वेदितब्बो. आचरियधम्मपालत्थेरेनापि तदेवत्थं यथालाभनयेन दस्सेतुं ‘‘यत्तके समापत्तिविहारे, अभिञ्ञावोहारे वा आकङ्खन्तो विहारामि चेव वोहरामि च, तथा कस्सपोपीति अत्थो’’ति वुत्तं. अपरे पन ‘‘यावदेति ‘यं पठमज्झानं आकङ्खामि, तं पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहारामी’तिआदिना समापत्तिट्ठाने, इद्धिविधाभिञ्ञाठाने च अज्झाहरितस्स त-सद्दस्स कम्मवसेन ‘यं दिब्बसोतं आकङ्खामि, तेन दिब्बसोतेन सद्दे सुणामी’तिआदिना सेसाभिञ्ञाठाने करणवसेन योजना वत्तब्बा’’ति वदन्ति. विविच्चेव कामेहीति एत्थ एव-सद्दो नियमत्थो, उभयत्थ योजेतब्बो. यमेत्थ वत्तब्बं, तदुपरि आवि भविस्सति.

नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदेति एत्थ नवानुपुब्बविहारा नाम अनुपटिपाटिया समापज्जितब्बत्ता एवंसञ्ञिता निरोधसमापत्तिया सह अट्ठ समापत्तियो. छळभिञ्ञा नाम आसवक्खयञाणेन सह पञ्चाभिञ्ञायो. कत्थचि पोत्थके चेत्थ आदिसद्दो दिस्सति. सो अनधिप्पेतो यथावुत्ताय पाळिया गहेतब्बस्स अत्थस्स अनवसेसत्ता. मनुस्सेसु, मनुस्सानं वा उत्तरिभूतानं, उत्तरीनं वा मनुस्सानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च धम्मोति उत्तरिमनुस्सधम्मो, मनुस्सधम्मा वा उत्तरीति उत्तरिमनुस्सधम्मो. दस कुसलकम्मपथा चेत्थ विना भावनामनसिकारेन पकतियाव मनुस्सेहि निब्बत्तेतब्बतो, मनुस्सत्तभावावहनतो च मनुस्सधम्मो नाम, ततो उत्तरि पन झानादि उत्तरिमनुस्सधम्मोति वेदितब्बो. समसमट्ठपनेनाति ‘‘अहं यत्तकं कालं, यत्तके वा समापत्तिविहारे, यत्तका अभिञ्ञायो च वळञ्जेमि, तथा कस्सपोपी’’ति एवं समसमं कत्वा ठपनेन. अनेकट्ठानेसु ठपनं, कस्सचिपि उत्तरिमनुस्सधम्मस्स असेसभावेन एकन्तसमट्ठपनं वा सन्धाय ‘‘समसमट्ठपनेना’’ति वुत्तं, इदञ्च नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाभावसामञ्ञेन पसंसामत्तन्ति दट्ठब्बं. न हि आयस्मा महाकस्सपो भगवा विय देवसिकं चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या समापत्तियो समापज्जति, यमकपाटिहारियादिवसेन च अभिञ्ञायो वळञ्जेतीति. एत्थ च उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनेना’’ति इदं निदस्सनमत्तन्ति वेदितब्बं. तथा हि –

‘‘ओवद कस्सप भिक्खू, करोहि कस्सप भिक्खूनं धम्मिं कथं, अहं वा कस्सप भिक्खू ओवदेय्यं, त्वं वा. अहं वा कस्सप भिक्खूनं धम्मिं कथं करेय्यं, त्वं वा’’ति –

एवम्पि अत्तना समसमट्ठपनमकासियेवाति.

तथाति रूपूपसंहारो यथा अनुग्गहितो, तथा पसंसितोति. आकासे पाणिं चालेत्वाति भगवता अत्तनोयेव पाणिं आकासे चालेत्वा कुलेसु अलग्गचित्तताय चेव करणभूताय पसंसितोति सम्बन्धो. अलग्गचित्ततायाति वा आधारे भुम्मं, आकासे पाणिं चालेत्वा कुलूपकस्स भिक्खुनो अलग्गचित्तताय कुलेसु अलग्गनचित्तेन भवितुं युत्तताय चेव मञ्ञेव सक्खिं कत्वा पसंसितोति अत्थो. यथाह –

‘‘अथ खो भगवा आकासे पाणिं चालेसि सेय्यथापि भिक्खवे, अयं आकासे पाणि न सज्जति न गय्हति न बज्झति, एवमेव खो भिक्खवे यस्स कस्सचि भिक्खुनो कुलानि उपसङ्कमतो कुलेसु चित्तं न सज्जति न गय्हति न बज्झति ‘लभन्तु लाभकामा, पुञ्ञकामा करोन्तु पुञ्ञानी’ति. यथा सकेन लाभेन अत्तमनो होति सुमनो, एवं परेसं लाभेन अत्तमनो होति सुमनो. एवरूपो खो भिक्खवे भिक्खु अरहति कुलानि उपसङ्कमितुं. कस्सपस्स भिक्खवे कुलानि उपसङ्कमतो कुलेसु चित्तं न सज्जति न गय्हति न बज्झति ‘लभन्तु लाभकामा, पुञ्ञकामा करोन्तु पुञ्ञानी’ति. यथा सकेन लाभेन अत्तमनो होति सुमनो, एवं परेसं लाभेन अत्तमनो होति सुमनो’’ति (सं. नि. २.१४६).

तत्थ आकासे पाणिं चालेसीति नीले गगनन्तरे यमकविज्जुकं सञ्चालयमानो विय हेट्ठाभागे, उपरिभागे, उभतो च पस्सेसु पाणिं सञ्चालेसि, इदञ्च पन तेपिटके बुद्धवचने असम्भिन्नपदं नाम. अत्तमनोति सकमनो, न दोमनस्सेन पच्छिन्दित्वा गहितमनो. सुमनोति तुट्ठमनो, इदानि यो हीनाधिमुत्तिको मिच्छापटिपन्नो एवं वदेय्य ‘‘सम्मासम्बुद्धो ‘अलग्गचित्तताय आकासे चालितपाणूपमा कुलानि उपसङ्कमथा’ति वदन्तो अट्ठाने ठपेति, असय्हभारं आरोपेति, यं न सक्का कातुं, तं कारेही’’ति, तस्स वादपथं पच्छिन्दित्वा ‘‘सक्का च खो एवं कातुं, अत्थि एवरूपो भिक्खू’’ति आयस्मन्तं महाकस्सपत्थेरमेव सक्खिं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘कस्सपस्स भिक्खवे’’तिआदिमाह.

अञ्ञम्पि पसंसनमाह ‘‘चन्दोपमपटिपदाय चा’’ति, चन्दपटिभागाय पटिपदाय च करणभूताय पसंसितो, तस्सं वा आधारभूताय मञ्ञेव सक्खिं कत्वा पसंसितोति अत्थो. यथाह –

‘‘चन्दूपमा भिक्खवे कुलानि उपसङ्कमथ अपकस्सेव कायं, अपकस्स चित्तं निच्चनवका कुलेसु अप्पगब्भा. सेय्यथापि भिक्खवे पुरिसो जरुदपानं वा ओलोकेय्य पब्बतविसमं वा नदीविदुग्गं वा अपकस्सेव कायं, अपकस्स चित्तं, एवमेव खो भिक्खवे चन्दूपमा कुलानि उपसङ्कमथ अपकस्सेव कायं, अपकस्स चित्तं निच्चनवका कुलेसु अप्पगब्भा. कस्सपो भिक्खवे चन्दूपमो कुलानि उपसङ्कमति अपकस्सेव कायं, अपकस्स चित्तं निच्चनवको कुलेसु अप्पगब्भो’’ति (सं. नि. २.१४६).

तत्थ चन्दूपमाति चन्दसदिसा हुत्वा. किं परिमण्डलताय सदिसाति? नो, अपिच खो यथा चन्दो गगनतलं पक्खन्दमानो न केनचि सद्धिं सन्थवं वा सिनेहं वा आलयं वा निकन्तिं वा पत्थनं वा परियुट्ठानं वा करोति, न च न होति महाजनस्स पियो मनापो, तुम्हेपि एवं केनचि सद्धिं सन्थवादीनं अकरणेन बहुजनस्स पिया मनापा चन्दूपमा हुत्वा खत्तियकुलादीनि चत्तारि कुलानि उपसङ्कमथाति अत्थो. अपिच यथा चन्दो अन्धकारं विधमति, आलोकं फरति, एवं किलेसन्धकारविधमनेन, ञाणालोकफरणेन च चन्दूपमा हुत्वाति एवमादीहिपि नयेहि अत्थो दट्ठब्बो.

अपकस्सेव कायं, अपकस्स चित्तन्ति तेनेव सन्थवादीनमकरणेन कायञ्च चित्तञ्च अपकस्सित्वा, अकड्ढित्वा अपनेत्वाति अत्थो. निच्चनवकाति निच्चं नविकाव, आगन्तुकसदिसा एव हुत्वाति अत्थो. आगन्तुको हि पटिपाटिया सम्पत्तगेहं पविसित्वा सचे नं घरसामिका दिस्वा ‘‘अम्हाकं पुत्तभातरोपि विप्पवासगता एवं विचरिंसू’’ति अनुकम्पमाना निसीदापेत्वा भोजेन्ति, भुत्तमत्तोयेव ‘‘तुम्हाकं भाजनं गण्हथा’’ति उट्ठाय पक्कमति, न तेहि सद्धिं सन्थवं वा करोति, किच्चकरणीयानि वा संविदहति, एवं तुम्हेपि पटिपाटिया सम्पत्तघरं पविसित्वा यं इरियापथेसु पसन्ना मनुस्सा देन्ति, तं गहेत्वा पच्छिन्नसन्थवा तेसं किच्चकरणीये अब्यावटा हुत्वा निक्खमथाति दीपेति. अप्पगब्भाति न पगब्भा, अट्ठट्ठानेन कायपागब्भियेन, चतुट्ठानेन वचीपागब्भियेन, अनेकट्ठानेन मनोपागब्भियेन च विरहिता कुलानि उपसङ्कमथाति अत्थो.

जरुदपानन्ति जिण्णकूपं. पब्बतविसमन्ति पब्बते विसमं पपातट्ठानं. नदीविदुग्गन्ति नदिया विदुग्गं छिन्नतटट्ठानं. एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – जरुदपानादयो विय हि चत्तारि कुलानि, ओलोकनपुरिसो विय भिक्खु, यथा पन अनपकट्ठकायचित्तो तानि ओलोकेन्तो पुरिसो तत्थ पतति, एवं अरक्खितेहि कायादीहि कुलानि उपसङ्कमन्तो भिक्खु कुलेसु बज्झति, ततो नानप्पकारं सीलपादभञ्जनादिकं अनत्थं पापुणाति. यथा पन अपकट्ठकायचित्तो पुरिसो तत्थ न पतति, एवं रक्खितेनेव कायेन, रक्खिताय वाचाय, रक्खितेहि चित्तेहि, सूपट्ठिताय सतिया अपकट्ठकायचित्तो हुत्वा कुलानि उपसङ्कमन्तो भिक्खु कुलेसु न बज्झति, अथस्स सीलसद्धासमाधिपञ्ञासङ्खातानि पादहत्थकुच्छिसीसानि न भञ्जन्ति, रागकण्टकादयो न विज्झन्ति, सुखितो येनकामं अगतपुब्बं निब्बानदिसं गच्छति, एवरूपो अयं महाकस्सपोति हीनाधिमुत्तिकस्स मिच्छापटिपन्नस्स वादपथपच्छिन्दनत्थं महाकस्सपत्थेरं एव सक्खिं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘कस्सपो भिक्खवे’’तिआदिमाहाति. एवम्पेत्थ अत्थमिच्छन्तिअलग्गचित्ततासङ्खाताय चन्दोपमपटिपदाय करणभूताय पसंसितो, तस्सं वा आधारभूताय मञ्ञेव सक्खिं कत्वा पसंसितोति, एवं सति चेव-सद्दो, च-सद्दो च न पयुज्जितब्बो द्विन्नं पदानं तुल्याधिकरणत्ता, अयमेव अत्थो पाठो च युत्ततरो विय दिस्सति परिनिब्बानसुत्तवण्णनायं ‘‘आकासे पाणिं चालेत्वा चन्दूपमं पटिपदं कथेन्तो मं कायसक्खिं कत्वा कथेसी’’ति (दी. नि. अट्ठ. २.२३२) वुत्तत्ताति.

तस्स किमञ्ञं आणण्यं भविस्सति, अञ्ञत्र धम्मविनयसङ्गायनाति अधिप्पायो. तत्थ तस्साति यं-सद्दस्स कारणनिदस्सने ‘‘तस्मा’’ति अज्झाहरित्वा तस्स मेति अत्थो, किरियापरामसने पन तस्स अनुग्गहणस्स, पसंसनस्स चाति. पोत्थकेसुपि कत्थचि ‘‘तस्स मे’’ति पाठो दिस्सति, एवं सति किरियापरामसने ‘‘तस्सा’’ति अपरं पदमज्झाहरितब्बं. नत्थि इणं यस्साति अणणो, तस्स भावो आणण्यं. धम्मविनयसङ्गायनं ठपेत्वा अञ्ञं किं नाम तस्स इणविरहितत्तं भविस्सति, न भविस्सति एवाति अत्थो. ‘‘ननु मं भगवा’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं उपमावसेन विभावेति. सककवचइस्सरियानुप्पदानेनाति एत्थ कवचो नाम उरच्छदो, येन उरो छादीयते, तस्स च चीवरनिदस्सनेन गहणं, इस्सरियस्स पन अभिञ्ञासमापत्तिनिदस्सनेनाति दट्ठब्बं. कुलवंसप्पतिट्ठापकन्ति कुलवंसस्स कुलपवेणिया पतिट्ठापकं. ‘‘मे’’ति पदस्स निच्चसापेक्खत्ता सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापकोति समासो. इदं वुत्तं होति – सत्तुसङ्घनिम्मद्दनेन अत्तनो कुलवंसप्पतिट्ठापनत्थं सककवचइस्सरियानुप्पदानेन कुलवंसप्पतिट्ठापकं पुत्तं राजा विय भगवापि मं दीघदस्सी ‘‘सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापको मे अयं भविस्सती’’ति मन्त्वा सासनपच्चत्थिकगणनिम्मद्दनेन सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापनत्थं चीवरदानसमसमट्ठपनसङ्खातेन इमिना असाधारणानुग्गहेन अनुग्गहेसि ननु, इमाय च उळाराय पसंसाय पसंसि ननूति. इति चिन्तयन्तोति एत्थ इतिसद्देन ‘‘अन्तरधापेय्युं, सङ्गायेय्यं, किमञ्ञं आणण्यं भविस्सती’’ति वचनपुब्बङ्गमं, ‘‘ठानं खो पनेतं विज्जती’’तिआदि वाक्यत्तयं निदस्सेति.

इदानि यथावुत्तमत्थं सङ्गीतिक्खन्धकपाळिया साधेन्तो आह ‘‘यथाहा’’तिआदि. तत्थ यथाहाति किं आह, मया वुत्तस्स अत्थस्स साधकं किं आहाति वुत्तं होति. यथा वा येन पकारेन मया वुत्तं, तथा तेन पकारेन पाळियम्पि आहाति अत्थो. यथा वा यं वचनं पाळियं आह, तथा तेन वचनेन मया वुत्तवचनं संसन्दति चेव समेति च यथा तं गङ्गोदकेन यमुनोदकन्तिपि वत्तब्बो पाळिया साधनत्थं उदाहरितभावस्स पच्चक्खतो विञ्ञायमानत्ता, विञ्ञायमानत्थस्स च सद्दस्स पयोगे कामाचारत्ता. अधिप्पायविभावनत्था हि अत्थयोजना. यथा वा येन पकारेन धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि, तथा तेन पकारेन पाळियम्पि आहाति अत्थो. एवमीदिसेसु.

एकमिदाहन्ति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं. एकं समयन्ति च भुम्मत्थे उपयोगवचनं, एकस्मिं समयेति अत्थो. पावायाति पावानगरतो, तत्थ पिण्डाय चरित्वा ‘‘कुसिनारं गमिस्सामी’’ति अद्धानमग्गप्पटिपन्नोति वुत्तं होति. अद्धानमग्गोति च दीघमग्गो वुच्चति, दीघपरियायो हेत्थ अद्धानसद्दो. महताति गुणमहत्तेनपि सङ्ख्यामहत्तेनपि महता. ‘‘पञ्चमत्तेही’’तिआदिना सङ्ख्यामहत्तं दस्सेति, मत्तसद्दो च पमाणवचनो ‘‘भोजने मत्तञ्ञुता’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१६) विय. ‘‘धम्मविनयसङ्गायनत्थं उस्साहं जनेसी’’ति एतस्सत्थस्स साधनत्थं आहता ‘‘अथ खो’’तिआदिका पाळि यथावुत्तमत्थं न साधेति. न हेत्थ उस्साहजननप्पकारो आगतोति चोदनं परिहरितुमाह ‘‘सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारतो वेदितब्ब’’न्ति. एवम्पेसा चोदना तदवत्थायेवाति वुत्तं ‘‘ततो परं आहा’’तिआदि. अपिच यथावुत्तत्थसाधिका पाळि महतराति गन्थगरुतापरिहरणत्थं मज्झे पेय्यालमुखेन आदिअन्तमेव पाळिं दस्सेन्तो ‘‘सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारतो वेदितब्ब’’न्ति आह. तेन हि ‘‘अथ ख्वाहं आवुसो मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदी’’ति (चूळव. ४३७) वुत्तपाळितो पट्ठाय ‘‘यं न इच्छिस्साम, न तं करिस्सामा’’ति (चूळव. ४३७) वुत्तपाळिपरियोसानं सुभद्दकण्डं दस्सेति.

‘‘ततो पर’’न्तिआदिना पन तदवसेसं ‘‘हन्द मयं आवुसो’’तिआदिकं उस्साहजननप्पकारदस्सनपाळिं. तस्मा ततो परं आहाति एत्थ सुभद्दकण्डतो परं उस्साहजननप्पकारदस्सनवचनमाहाति अत्थो वेदितब्बो. महागण्ठिपदेपि हि सोयेवत्थो वुत्तो. आचरियसारिपुत्तत्थेरेनापि (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) तथेव अधिप्पेतो. आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘ततो परन्ति ततो भिक्खूनं उस्साहजननतो परतो’’ति (दी. नि. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वुत्तं, तदेतं विचारेतब्बं हेट्ठा उस्साहजननप्पकारस्स पाळियं अवुत्तत्ता. अयमेव हि उस्साहजननप्पकारो यदिदं ‘‘हन्द मयं आवुसो धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, पुरे अधम्मो दिप्पती’’तिआदि. यदि पन सुभद्दकण्डमेव उस्साहजननहेतुभूतस्स सुभद्देन वुत्तवचनस्स पकासनत्ता उस्साहजननन्ति वदेय्य, नत्थेवेत्थ विचारेतब्बताति. पुरे अधम्मो दिप्पतीति एत्थ अधम्मो नाम दसकुसलकम्मपथपटिपक्खभूतो अधम्मो. धम्मविनयसङ्गायनत्थं उस्साहजननप्पसङ्गत्ता वा तदसङ्गायनहेतुको दोसगणोपि सम्भवति, ‘‘अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति वुत्तत्ता सीलविपत्तिआदिहेतुको पापिच्छतादिदोसगणो अधम्मोतिपि वदन्ति. पुरे दिप्पतीति अपि नाम दिप्पति. संसयत्थे हि पुरे-सद्दो. अथ वा याव अधम्मो धम्मं पटिबाहितुं समत्थो होति, ततो पुरेतरमेवाति अत्थो. आसन्ने हि अनधिप्पेते अयं पुरे-सद्दो. दिप्पतीति दिप्पिस्सति, पुरे-सद्दयोगेन हि अनागतत्थे अयं वत्तमानपयोगो यथा ‘‘पुरा वस्सति देवो’’ति. तथा हि वुत्तं –

‘‘अनागते सन्निच्छये, तथातीते चिरतने;

कालद्वयेपि कवीहि, पुरेसद्दो पयुज्जते’’ति. (वजिर. टी. बाहिरनिदानकथावण्णना);

‘‘पुरेयावपुरायोगे, निच्चं वा करहि कदा;

लच्छायमपि किं वुत्ते, वत्तमाना भविस्सती’’ति च.

केचि पनेत्थ एवं वण्णयन्ति – पुरेति पच्छा अनागते, यथा अद्धानं गच्छन्तस्स गन्तब्बमग्गो ‘‘पुरे’’ति वुच्चति, तथा इधापि मग्गगमननयेन अनागतकालो ‘‘पुरे’’ति वुच्चतीति. एवं सति तंकालापेक्खाय चेत्थ वत्तमानपयोगो सम्भवति. धम्मो पटिबाहिय्यतीति एत्थापि पुरे-सद्देन योजेत्वा वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो, तथा धम्मोपि अधम्मविपरीतवसेन, इतो परम्पि एसेव नयो. अविनयोति पहानविनयसंवरविनयानं पटिपक्खभूतो अविनयो. विनयवादिनो दुब्बला होन्तीति एवं इति-सद्देन पाठो, सो ‘‘ततो परं आहा’’ति एत्थ आह-सद्देन सम्बज्झितब्बो.

तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो. उच्चिनने उय्योजेन्ता हि महाकस्सपत्थेरं एवमाहंसु ‘‘भिक्खू उच्चिनतू’’ति, सङ्गीतिया अनुरूपे भिक्खू उच्चिनित्वा उपधारेत्वा गण्हातूति अत्थो. ‘‘सकल…पे… परिग्गहेसी’’ति एतेन सुक्खविपस्सकखीणासवपरियन्तानं यथावुत्तपुग्गलानं सतिपि आगमाधिगमसम्भवे सह पटिसम्भिदाहि पन तेविज्जादिगुणयुत्तानं आगमाधिगमसम्पत्तिया उक्कंसगतत्ता सङ्गीतिया बहूपकारतं दस्सेति. सकलं सुत्तगेय्यादिकं नवङ्गं एत्थ, एतस्साति वा सकलनवङ्गं, सत्थु भगवतो सासनं सत्थुसासनं सासीयति एतेनाति कत्वा, तदेव सत्थुसासनन्ति सकलनवङ्गसत्थुसासनं. नव वा सुत्तगेय्यादीनि अङ्गानि एत्थ, एतस्साति वा नवङ्गं, तमेव सत्थुसासनं, तञ्च सकलमेव, न एकदेसन्ति तथा. अत्थकामेन परियापुणितब्बा सिक्खितब्बा, दिट्ठधम्मिकादिपुरिसत्थं वा निप्फादेतुं परियत्ता समत्थाति परियत्ति, तीणि पिटकानि, सकलनवङ्गसत्थुसासनसङ्खाता परियत्ति, तं धारेन्तीति तथा, तादिसेति अत्थो. पुथुज्जन…पे… सुक्खविपस्सकखीणासवभिक्खूति एत्थ –

‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;

अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति. (दी. नि. अट्ठ. १.७; म. नि. अट्ठ. १.२; सं. नि. अट्ठ. २.६१; अ. नि. अट्ठ. १.५१; चूळनि. अट्ठ. ८८; पटि. म. अट्ठ. २.१३०); –

वुत्तेसु कल्याणपुथुज्जनाव अधिप्पेता सद्दन्तरसन्निधानेनपि अत्थविसेसस्स विञ्ञातब्बत्ता. समथभावनासिनेहाभावेन सुक्खा लूखा असिनिद्धा विपस्सना एतेसन्ति सुक्खविपस्सका, तेयेव खीणासवाति तथा. ‘‘भिक्खू’’ति पन सब्बत्थ योजेतब्बं. वुत्तञ्हि –

‘‘यञ्चत्थवतो सद्देकसेसतो वापि सुय्यते;

तं सम्बज्झते पच्चेकं, यथालाभं कदाचिपी’’ति.

तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरेति एत्थ तिण्णं पिटकानं समाहारो तिपिटकं, तंसङ्खातं नवङ्गादिवसेन अनेकभेदभिन्नं सब्बं परियत्तिप्पभेदं धारेन्तीति तथा, तादिसे. अनु अनु तं समङ्गिनं भावेति वड्ढेतीति अनुभावो, सोयेव आनुभावो, पभावो, महन्तो आनुभावो येसं ते महानुभावा. ‘‘एतदग्गं भिक्खवे’’ति भगवता वुत्तवचनमुपादाय पवत्तत्ता ‘‘एतदग्ग’’न्ति पदं अनुकरणजनामं नाम यथा ‘‘येवापनक’’न्ति, तब्बसेन वुत्तट्ठानन्तरमिध एतदग्गं, तमारोपितेति अत्थो. एतदग्गं एसो भिक्खु अग्गोति वा आरोपितेपि वट्टति. तदनारोपितापि अवसेसगुणसम्पन्नत्ता उच्चिनिता तत्थ सन्तीति दस्सेतुं ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं. तिस्सो विज्जा तेविज्जा, ता आदि येसं छळभिञ्ञादीनन्ति तेविज्जादयो, ते भेदा अनेकप्पकारा येसन्ति तेविज्जादिभेदा. अथ वा तिस्सो विज्जा अस्स खीणासवस्साति तेविज्जो, सो आदि येसं छळभिञ्ञादीनन्ति तेविज्जादयो, तेयेव भेदा येसन्ति तेविज्जादिभेदा. तेविज्जछळभिञ्ञादिवसेन अनेकभेदभिन्ने खीणासवभिक्खूयेवाति वुत्तं होति. ये सन्धाय वुत्तन्ति ये भिक्खू सन्धाय इदं ‘‘अथ खो’’तिआदिवचनं सङ्गीतिक्खन्धके वुत्तं. इमिना किञ्चापि पाळियं अविसेसतोव वुत्तं, तथापि विसेसेन यथावुत्तखीणासवभिक्खूयेव सन्धाय वुत्तन्ति पाळिया संसन्दनं करोति.

ननु च सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरा खीणासवा अनेकसता, अनेकसहस्सा च, कस्मा थेरो एकेनूनमकासीति चोदनं उद्धरित्वा विसेसकारणदस्सनेन तं परिहरितुं ‘‘किस्स पना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ किस्साति कस्मा. पक्खन्तरजोतको पन-सद्दो. ओकासकरणत्थन्ति ओकासकरणनिमित्तं ओकासकरणहेतु. अत्थ-सद्दो हि ‘‘छणत्थञ्च नगरतो निक्खमित्वा मिस्सकपब्बतं अभिरुहतू’’तिआदीसु विय कारणवचनो, ‘‘किस्स हेतू’’तिआदीसु (म. नि. १.२३८) विय च हेत्वत्थे पच्चत्तवचनं. तथा हि वण्णयन्ति ‘‘छणत्थन्ति छणनिमित्तं छणहेतूति अत्थो’’ति. एवञ्च सति पुच्छासभागताविस्सज्जनाय होति, एस नयो ईदिसेसु.

कस्मा पनस्स ओकासमकासीति आह ‘‘तेना’’तिआदि. हि-सद्दो कारणत्थे. ‘‘सो हायस्मा’’तिआदिना ‘‘सहापि विनापि न सक्का’’ति वुत्तवचने पच्चेकं कारणं दस्सेति. केचि पन ‘‘तमत्थं विवरती’’ति वदन्ति, तदयुत्तं ‘‘तस्मा’’ति कारणवचनदस्सनतो. ‘‘तस्मा’’तिआदिना हि कारणदस्सनट्ठाने कारणजोतकोयेव हि-सद्दो. सञ्ञाणमत्तजोतका साखाभङ्गोपमा हि निपाताति, एवमीदिसेसु. सिक्खतीति सेक्खो, सिक्खनं वा सिक्खा, सायेव तस्स सीलन्ति सेक्खो. सो हि अपरियोसितसिक्खत्ता, तदधिमुत्तत्ता च एकन्तेन सिक्खनसीलो, न असेक्खो विय परिनिट्ठितसिक्खो तत्थ पटिप्पस्सद्धुस्साहो, नापि विस्सट्ठसिक्खो पचुरजनो विय तत्थ अनधिमुत्तो, कितवसेन विय च तद्धितवसेनिध तप्पकतियत्थो गय्हति यथा ‘‘कारुणिको’’ति. अथ वा अरियाय जातिया तीसुपि सिक्खासु जातो, तत्थ वा भवोति सेक्खो. अपिच इक्खति एतायाति इक्खा, मग्गफलसम्मादिट्ठि, सह इक्खायाति सेक्खो. उपरिमग्गत्तयकिच्चस्स अपरियोसितत्ता सह करणीयेनाति सकरणीयो. अस्साति अनेन, ‘‘अप्पच्चक्खं नामा’’ति एतेन सम्बन्धो. अस्साति वा ‘‘नत्थी’’ति एत्थ किरियापटिग्गहकवचनं. पगुणप्पवत्तिभावतो अप्पच्चक्खं नाम नत्थि. विनयट्ठकथायं पन ‘‘असम्मुखा पटिग्गहितं नाम नत्थी’’ति (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वुत्तं, तं’’ द्वे सहस्सानि भिक्खुतो’’ति वुत्तम्पि भगवतो सन्तिके पटिग्गहितमेव नामाति कत्वा वुत्तं. तथा हि सावकभासितम्पि सुत्तं ‘‘बुद्धभासित’’न्ति वुच्चतीति.

‘‘यथाहा’’तिआदिना आयस्मता आनन्देन वुत्तगाथमेव साधकभावेन दस्सेति. अयञ्हि गाथा गोपकमोग्गल्लानेन नाम ब्राह्मणेन ‘‘बुद्धसासने त्वं बहुस्सुतोति पाकटो, कित्तका धम्मा ते सत्थारा भासिता, तया च धारिता’’ति पुच्छितेन तस्स पटिवचनं देन्तेन आयस्मता आनन्देनेव गोपकमोग्गल्लानसुत्ते, अत्तनो गुणदस्सनवसेन वा थेरगाथायम्पि भासिता. तत्थायं सङ्खेपत्थो – बुद्धतो सत्थु सन्तिका द्वासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि अहं गण्हिं अधिगण्हिं, द्वे धम्मक्खन्धसहस्सानि भिक्खुतो धम्मसेनापतिआदीनं भिक्खूनं सन्तिका गण्हिं. ये धम्मा मे जिव्हाग्गे, हदये वा पवत्तिनो पगुणा वाचुग्गता, ते धम्मा तदुभयं सम्पिण्डेत्वा चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानीति. केचि पन ‘‘येमेति एत्थ ‘ये इमे’ति पदच्छेदं कत्वा ये इमे धम्मा बुद्धस्स, भिक्खूनञ्च पवत्तिनो पवत्तिता, तेसु धम्मेसु बुद्धतो द्वासीति सहस्सानि अहं गण्हिं, द्वे सहस्सानि भिक्खुतो गण्हिं, एवं चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानी’’ति सम्बन्धं वदन्ति, अयञ्च सम्बन्धो ‘‘एत्तकायेव धम्मक्खन्धा’’ति सन्निट्ठानस्स अविञ्ञायमानत्ता केचिवादो नाम कतो.

‘‘सहापि न सक्का’’ति वत्तब्बहेतुतो ‘‘विनापि न सक्का’’ति वत्तब्बहेतुयेव बलवतरो सङ्गीतिया बहुकारत्ता. तस्मा तत्थ चोदनं दस्सेत्वा परिहरितुं ‘‘यदि एव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ यदि एवन्ति एवं विना यदि न सक्का, तथा सतीति अत्थो. सेक्खोपि समानोति सेक्खपुग्गलो समानोपि. मान-सद्दो हेत्थ लक्खणे. बहुकारत्ताति बहूपकारत्ता. उपकारवचनो हि कार-सद्दो ‘‘अप्पकम्पि कतं कारं, पुञ्ञं होति महप्फल’’न्तिआदीसु विय. अस्साति भवेय्य. अथ-सद्दो पुच्छायं. पञ्हे ‘‘अथ त्वं केन वण्णेना’’ति हि पयोगमुदाहरन्ति. ‘‘एवं सन्ते’’ति पन अत्थो वत्तब्बो. परूपवादविवज्जनतोति यथावुत्तकारणं अजानन्तानं परेसं आरोपितउपवादतो विवज्जितुकामत्ता. तं विवरति ‘‘थेरो ही’’तिआदिना. अतिविय विस्सत्थोति अतिरेकं विस्सासिको. केन विञ्ञायतीति आह ‘‘तथा ही’’तिआदि. दळ्हीकरणं वा एतं वचनं. ‘‘वुत्तञ्हि, तथा हि इच्चेते दळ्हीकरणत्थे’’ति हि वदन्ति सद्दविदू. नन्ति आनन्दत्थेरं. ‘‘ओवदती’’ति इमिना सम्बन्धो. आनन्दत्थेरस्स येभुय्येन नवकाय परिसाय विब्भमने महाकस्सपत्थेरो ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं. नि. २.१५४) आह. तथा हि परिनिब्बुते भगवति महाकस्सपत्थेरो भगवतो परिनिब्बाने सन्निपतितस्स भिक्खुसङ्घस्स मज्झे निसीदित्वा धम्मविनयसङ्गायनत्थं पञ्चसते भिक्खू उच्चिनित्वा ‘‘राजगहे आवुसो वस्सं वसन्ता धम्मविनयं सङ्गायिस्साम, तुम्हे पुरे वस्सूपनायिकाय अत्तनो अत्तनो पलिबोधं पच्छिन्दित्वा राजगहे सन्निपतथा’’ति वत्वा अत्तना राजगहं गतो.

आनन्दत्थेरोपि भगवतो पत्तचीवरमादाय महाजनं सञ्ञापेन्तो सावत्थिं गन्त्वा ततो निक्खम्म राजगहं गच्छन्तो दक्खिणागिरिस्मिं चारिकं चरि. तस्मिं समये आनन्दत्थेरस्स तिंसमत्ता सद्धिविहारिका येभुय्येन कुमारका एकवस्सिकदुवस्सिकभिक्खू चेव अनुपसम्पन्ना च विब्भमिंसु. कस्मा पनेते पब्बजिता, कस्मा च विब्भमिंसूति? तेसं किर मातापितरो चिन्तेसुं ‘‘आनन्दत्थेरो सत्थुविस्सासिको अट्ठ वरे याचित्वा उपट्ठहति, इच्छितिच्छितट्ठानं सत्थारं गहेत्वा गन्तुं सक्कोति, अम्हाकं दारके एतस्स सन्तिके पब्बजेय्याम, एवं सो सत्थारं गहेत्वा आगमिस्सति, तस्मिं आगते मयं महासक्कारं कातुं लभिस्सामा’’ति. इमिना ताव कारणेन नेसं ञातका ते पब्बाजेसुं, सत्थरि पन परिनिब्बुते तेसं सा पत्थना उपच्छिन्ना, अथ ने एकदिवसेनेव उप्पब्बाजेसुं. अथ आनन्दत्थेरं दक्खिणागिरिस्मिं चारिकं चरित्वा राजगहमागतं दिस्वा महाकस्सपत्थेरो एवमाहाति. वुत्तञ्हेतं कस्सपसंयुत्ते –

‘‘अथ किञ्चरहि त्वं आवुसो आनन्द इमेहि नवेहि भिक्खूहि इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारेहि भोजने अमत्तञ्ञूहि जागरियं अननुयुत्तेहि सद्धिं चारिकं चरसि, सस्सघातं मञ्ञे चरसि, कुलूपघातं मञ्ञे चरसि, ओलुज्जति खो ते आवुसो आनन्द परिसा, पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पाया, न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति.

अपि मे भन्ते कस्सप सिरस्मिं पलितानि जातानि, अथ च पन मयं अज्जापि आयस्मतो महाकस्सपस्स कुमारकवादा न मुच्चामाति. तथा हि पन त्वं आवुसो आनन्द इमेहि नवेहि भिक्खूहि इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारेहि भोजने अमत्तञ्ञूहि जागरियं अननुयुत्तेहि सद्धिं चारिकं चरसि, सस्सघातं मञ्ञे चरसि, कुलूपघातं मञ्ञे चरसि, ओलुज्जति खो ते आवुसो आनन्द परिसा, पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पाया, न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं. नि. २.१५४).

तत्थ सस्सघातं मञ्ञे चरसीति सस्सं घातेन्तो विय आहिण्डसि. कुलूपघातं मञ्ञे चरसीति कुलानि उपघातेन्तो विय आहिण्डसि. ओलुज्जतीति पलुज्जति भिज्जति. पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पायाति आवुसो आनन्द एते तुय्हं पायेन येभुय्येन नवका एकवस्सिकदुवस्सिकदहरा चेव सामणेरा च पलुज्जन्ति. न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति अयं कुमारको अत्तनो पमाणं न वत जानातीति थेरं तज्जेन्तो आह. कुमारकवादा न मुच्चामाति कुमारकवादतो न मुच्चाम. तथा हि पन त्वन्ति इदमस्स एवं वत्तब्बताय कारणदस्सनत्थं वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – यस्मा त्वं इमेहि नवेहि इन्द्रियसंवरविरहितेहि भोजने अमत्तञ्ञूहि सद्धिं विचरसि, तस्मा कुमारकेहि सद्धिं विचरन्तो ‘‘कुमारको’’ति वत्तब्बतं अरहसीति.

न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति एत्थ वा-सद्दो पदपूरणे. वा-सद्दो हि उपमानसमुच्चयसंसयविस्सग्गविकप्पपदपूरणादीसु बहूसु अत्थेसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘पण्डितो वापि तेन सो’’तिआदीसु (ध. प. ६३) उपमाने दिस्सति, सदिसभावेति अत्थो. ‘‘तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ती’’तिआदीसु (सु. नि. २१३) समुच्चये. ‘‘के वा इमे कस्स वा’’तिआदीसु (पारा. २९६) संसये. ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी. नि. १८१) ववस्सग्गे. ‘‘ये हि केचि भिक्खवे समणा वा ब्राह्मणा वा’’तिआदीसुपि (म. नि. १.१७०; सं. नि. २.१३) विकप्पे. ‘‘न वाहं पण्णं भुञ्जामि, न हेतं मय्ह भोजन’’न्तिआदीसु पदपूरणे. इधापि पदपूरणे दट्ठब्बो. तेनेव च आचरियधम्मपालत्थेरेन वा-सद्दस्स अत्थुद्धारं करोन्तेन वुत्तं ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’तिआदीसु पदपूरणे’’ति. संयुत्तट्ठकथायम्पि इदमेव वुत्तं ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति अयं कुमारको अत्तनो पमाणं न वत जानासीति थेरं तज्जेन्तो आहा’’ति (सं. नि. अट्ठ. २.१५४). एत्थापि ‘‘वता’’ति वचनसिलिट्ठताय वुत्तं. ‘‘न वाय’’न्ति एतस्स वा ‘‘न वे अय’’न्ति पदच्छेदं कत्वा वे-सद्दस्सत्थं दस्सेन्तेन ‘‘वता’’ति वुत्तं. तथा हि वे-सद्दस्स एकंसत्थभावे तदेव पाळिं पयोगं कत्वा उदाहरन्ति नेरुत्तिका. वजिरबुद्धित्थेरो पन एवं वदति ‘‘न वायन्ति एत्थ च वाति विभासा, अञ्ञासिपि न अञ्ञासिपी’’ति, (वजिर. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) तं तस्स मतिमत्तं संयुत्तट्ठकथाय तथा अवुत्तत्ता. इदमेकं परूपवादसम्भवकारणं ‘‘तत्थ केची’’तिआदिना सम्बज्झितब्बं.

अञ्ञम्पि कारणमाह ‘‘सक्यकुलप्पसुतो चायस्मा’’ति. साकियकुले जातो, साकियकुलभावेन वा पाकटो च आयस्मा आनन्दो. तत्थ…पे… उपवदेय्युन्ति सम्बन्धो. अञ्ञम्पि कारणं वदति ‘‘तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो’’ति. भाताति चेत्थ कनिट्ठभाता चूळपितुपुत्तभावेन, न पन वयसा सहजातभावतो.

‘‘सुद्धोदनो धोतोदनो, सक्कसुक्कामितोदना;

अमिता पालिता चाति, इमे पञ्च इमा दुवे’’ति.

वुत्तेसु हि सब्बकनिट्ठस्स अमितोदनसक्कस्स पुत्तो आयस्मा आनन्दो. वुत्तञ्हि मनोरथपूरणियं –

‘‘कप्पसतसहस्सं पन दानं ददमानो अम्हाकं बोधिसत्तेन सद्धिं तुसितपुरे निब्बत्तित्वा ततो चुतो अमितोदनसक्कस्स गेहे निब्बत्ति, अथस्स सब्बे ञातके आनन्दिते पमोदिते करोन्तो जातोति ‘आनन्दो’त्वेव नाममकंसू’’ति.

तथायेव वुत्तं पपञ्चसूदनियम्पि –

‘‘अञ्ञे पन वदन्ति – नायस्मा आनन्दो भगवता सहजातो, वयसा च चूळपितुपुत्तताय च भगवतो कनिट्ठभातायेव. तथा हि मनोरथपूरणियं एकनिपातवण्णनायं सहजातगणने सो न वुतो’’ति.

यं वुच्चति, तं गहेतब्बं. तत्थाति तस्मिं विस्सत्थादिभावे सति. अतिविस्सत्थसक्यकुलप्पसुततथागतभातुभावतोति वुत्तं होति. भावेनभावलक्खणे हि कत्थचि हेत्वत्थो सम्पज्जति. तथा हि आचरियधम्मपालत्थेरेन नेत्तिट्ठकथायं ‘‘गुन्नञ्चे तरमानान’’न्ति गाथावण्णनायं वुत्तं –

‘‘सब्बा ता जिम्हं गच्छन्तीति सब्बा ता गावियो कुटिलमेव गच्छन्ति, कस्मा? नेत्ते जिम्हगते सति नेत्ते कुटिलं गते सति, नेत्तस्स कुटिलं गतत्ताति अत्थो’’ति.

उदानट्ठकथायम्पि ‘‘इति इमस्मिं सति इदं होती’’ति सुत्तपदवण्णनायं ‘‘हेतुअत्थता भुम्मवचनस्स कारणस्स भावेन तदविनाभावी फलस्स भावो लक्खीयतीति वेदितब्बा’’ति (उदा. अट्ठ. १.१). तत्थाति वा निमित्तभूते विस्सत्थादिम्हीति अत्थो, तस्मिं उच्चिननेतिपि वदन्ति. छन्दागमनं वियाति एत्थ छन्दा आगमनं वियाति पदच्छेदो. छन्दाति च हेतुम्हि निस्सक्कवचनं, छन्देन आगमनं पवत्तनं वियाति अत्थो, छन्देन अकत्तब्बकरणमिवाति वुत्तं होति, छन्दं वा आगच्छति सम्पयोगवसेनाति छन्दागमनं, तथा पवत्तो अपायगमनीयो अकुसलचित्तुप्पादो. अथ वा अननुरूपं गमनं अगमनं. छन्देन अगमनं छन्दागमनं, छन्देन सिनेहेन अननुरूपं गमनं पवत्तनं विय अकत्तब्बकरणं वियाति वुत्तं होति. असेक्खभूता पटिसम्भिदा, तंपत्ताति तथा, असेक्खा च ते पटिसम्भिदाप्पत्ता चाति वा तथा, तादिसे. सेक्खपटिसम्भिदाप्पत्तन्ति एत्थापि एस नयो. परिवज्जेन्तोति हेत्वत्थे अन्तसद्दो, परिवज्जनहेतूति अत्थो. अनुमतियाति अनुञ्ञाय, याचनायाति वुत्तं होति.

‘‘किञ्चापि सेक्खो’’ति इदं असेक्खानंयेव उच्चिनितत्ता वुत्तं, न सेक्खानं अगतिगमनसम्भवेन. पठममग्गेनेव हि चत्तारि अगतिगमनानि पहीयन्ति, तस्मा किञ्चापि सेक्खो, तथापि थेरो आयस्मन्तं आनन्दं उच्चिनतूति सम्बन्धो. न पन किञ्चापि सेक्खो, तथापि अभब्बो अगतिं गन्तुन्ति. ‘‘अभब्बो’’तिआदिना पन धम्मसङ्गीतिया तस्स अरहभावं दस्सेन्तो विज्जमानगुणे कथेति, तेन सङ्गीतिया धम्मविनयविनिच्छये सम्पत्ते छन्दादिवसेन अञ्ञथा अकथेत्वा यथाभूतमेव कथेस्सतीति दस्सेति. न गन्तब्बा, अननुरूपा वा गतीति अगति, तं. परियत्तोति अधिगतो उग्गहितो.

‘‘एव’’न्तिआदिना सन्निट्ठानगणनं दस्सेति. उच्चिनितेनाति उच्चिनित्वा गहितेन. अपिच एवं…पे… उच्चिनीति निगमनं, ‘‘तेनायस्मता’’तिआदि पन सन्निट्ठानगणनदस्सनन्तिपि वदन्ति.

एवं सङ्गायकविचिननप्पकारं दस्सेत्वा अञ्ञम्पि सङ्गायनत्थं देसविचिननादिप्पकारं दस्सेन्तो ‘‘अथ खो’’तिआदिमाह. तत्थ एतदहोसीति एतं परिवितक्कनं अहोसि. नु-सद्देन हि परिवितक्कनं दस्सेति. राजगहन्ति ‘‘राजगहसामन्तं गहेत्वा वुत्त’’न्ति गण्ठिपदेसु वदन्ति. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गुन्नं चरणट्ठानं, सो वियाति गोचरो, भिक्खूनं चरणट्ठानं, महन्तो सो अस्स, एत्थाति वा महागोचरं. अट्ठारसन्नं महाविहारानम्पि अत्थिताय पहूतसेनासनं.

थावरकम्मन्ति चिरट्ठायिकम्मं. विसभागपुग्गलो सुभद्दसदिसो. उक्कोटेय्याति निवारेय्य. इति-सद्दो इदमत्थे, इमिना मनसिकारेन हेतुभूतेन एतदहोसीति अत्थो. गरुभावजननत्थं ञत्तिदुतियेन कम्मेन सङ्घं सावेसि, न अपलोकनञत्तिकम्ममत्तेनाति अधिप्पायो.

कदा पनायं कताति आह ‘‘अयं पना’’तिआदि. एवं कतभावो च इमाय गणनाय विञ्ञायतीति दस्सेति ‘‘भगवा ही’’तिआदिना. अथाति अनन्तरत्थे निपातो, परिनिब्बानन्तरमेवाति अत्थो. सत्ताहन्ति हि परिनिब्बानदिवसम्पि सङ्गण्हित्वा वुत्तं. अस्साति भगवतो, ‘‘सरीर’’न्ति इमिना सम्बन्धो. संवेगवत्थुं कित्तेत्वा कित्तेत्वा अनिच्चतापटिसञ्ञुत्तानि गीतानि गायित्वा पूजावसेन कीळनतो सुन्दरं कीळनदिवसा साधुकीळनदिवसा नाम, सपरहितसाधनट्ठेन वा साधूति वुत्तानं सप्पुरिसानं संवेगवत्थुं कित्तेत्वा कित्तेत्वा कीळनदिवसातिपि युज्जति. इमस्मिञ्च पुरिमसत्ताहे एकदेसेनेव साधुकीळनमकंसु. विसेसतो पन धातुपूजादिवसेसुयेव. तथा हि वुत्तं महापरिनिब्बानसुत्तट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. २.२३५) –

‘‘इतो पुरिमेसु हि द्वीसु सत्ताहेसु ते भिक्खू सङ्घस्स ठाननिसज्जोकासं करोन्ता खादनीयं भोजनीयं संविदहन्ता साधुकीळिकाय ओकासं न लभिंसु, ततो नेसं अहोसि ‘इमं सत्ताहं साधुकीळितं कीळिस्साम, ठानं खो पनेतं विज्जति, यं अम्हाकं पमत्तभावं ञत्वा कोचिदेव आगन्त्वा धातुयो गण्हेय्य, तस्मा आरक्खं ठपेत्वा कीळिस्सामा’ति, तेन ते एवमकंसू’’ति.

तथापि ते धातुपूजायपि कतत्ता धातुपूजादिवसा नाम. इमेयेव विसेसेन भगवति कत्तब्बस्स अञ्ञस्स अभावतो एकदेसेन कतम्पि साधुकीळनं उपादाय ‘‘साधुकीळनदिवसा’’ति पाकटा जाताति आह ‘‘एवं सत्ताहं साधुकीळनदिवसा नाम अहेसु’’न्ति.

चितकायाति वीससतरतनुच्चाय चन्दनदारुचितकाय, पधानकिच्चवसेनेव च सत्ताहं चितकायं अग्गिना झायीति वुत्तं. न हि अच्चन्तसंयोगवसेन निरन्तरं सत्ताहमेव अग्गिना झायि तत्थ पच्छिमदिवसेयेव झायितत्ता, तस्मा सत्ताहस्मिन्ति अत्थो वेदितब्बो. पुरिमपच्छिमानञ्हि द्विन्नं सत्ताहानमन्तरे सत्ताहे यत्थ कत्थचिपि दिवसे झायमाने सति ‘‘सत्ताहे झायी’’ति वत्तुं युज्जति. यथाह –

‘‘तेन खो पन समयेन चत्तारो मल्लपामोक्खा सीसं न्हाता अहतानि वत्थानि निवत्था ‘मयं भगवतो चितकं आळिम्पेस्सामा’ति न सक्कोन्ति आळिम्पेतु’’न्तिआदि (दी. नि. २.२३३).

सत्तिपञ्जरं कत्वाति सत्तिखग्गादिहत्थेहि पुरिसेहि मल्लराजूनं भगवतो धातुआरक्खकरणं उपलक्खणवसेनाह. सत्तिहत्था पुरिसा हि सत्तियो यथा ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति, ताहि समन्ततो रक्खापनवसेन पञ्जरपटिभागत्ता सत्तिपञ्जरं. सन्धागारं नाम राजूनं एका महासाला. उय्योगकालादीसु हि राजानो तत्थ ठत्वा ‘‘एत्तका पुरतो गच्छन्तु, एत्तका पच्छतो, एत्तका उभोहि पस्सेहि, एत्तका हत्थीसु अभिरुहन्तु, एत्तका अस्सेसु, एत्तका रथेसू’’ति एवं सन्धिं करोन्ति मरियादं बन्धन्ति, तस्मा तं ठानं ‘‘सन्धागार’’न्ति वुच्चति. अपिच उय्योगट्ठानतो आगन्त्वापि याव गेहेसु अल्लगोमयपरिभण्डादीनि करोन्ति, ताव द्वे तीणि दिवसानि राजानो तत्थ सन्थम्भन्ति विस्समन्ति परिस्सयं विनोदेन्तीतिपि सन्धागारं, राजूनं वा सह अत्थानुसासनं अगारन्तिपि सन्धागारं ह-कारस्स ध-कारं, अनुसरागमञ्च कत्वा, यस्मा वा राजानो तत्थ सन्निपतित्वा ‘‘इमस्मिं काले कसितुं वट्टति, इमस्मिं काले वपितु’’न्ति एवमादिना नयेन घरावासकिच्चानि सम्मन्तयन्ति, तस्मा छिन्नविच्छिन्नं घरावासं तत्थ सन्धारेन्तीतिपि सन्धागारं. विसाखपुण्णमितो पट्ठाय याव विसाखमासस्स अमावासी, ताव सोळस दिवसा सीहळवोहारवसेन गहितत्ता, जेट्ठमूलमासस्स सुक्कपक्खे च पञ्च दिवसाति आह ‘‘इति एकवीसति दिवसा गता’’ति. तत्थ चरिमदिवसेयेव धातुयो भाजयिंसु, तस्मिंयेव च दिवसे अयं कम्मवाचा कता. तेन वुत्तं ‘‘जेट्ठमूलसुक्कपक्खपञ्चमिय’’न्तिआदि. तत्थ जेट्ठनक्खत्तं वा मूलनक्खत्तं वा तस्स मासस्स पुण्णमियं चन्देन युत्तं, तस्मा सो मासो ‘‘जेट्ठमूलमासो’’ति वुच्चति. अनाचारन्ति हेट्ठा वुत्तं अनाचारं.

यदि एवं कस्मा विनयट्ठकथायं, (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) मङ्गलसुत्तट्ठकथायञ्च (खु. पा. अट्ठ. मङ्गलसुत्तवण्णना) ‘‘सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु, सत्तसु च धातुपूजादिवसेसु वीतिवत्तेसू’’ति वुत्तन्ति? सत्तसु धातुपूजादिवसेसु गहितेसु तदविनाभावतो मज्झे चितकाय झायनसत्ताहम्पि गहितमेवाति कत्वा विसुं न वुत्तं विय दिस्सति. यदि एवं कस्मा ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, दियड्ढमासो सेसो’’ति च वुत्तन्ति? नायं दोसो. अप्पकञ्हि ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होति, तस्मा अप्पकेन अधिकोपि समुदायो अनधिको विय होतीति कत्वा अड्ढमासतो अधिकेपि पञ्चदिवसे ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो’’ति वुत्तं द्वासीतिखन्धकवत्तानं कत्थचि ‘‘असीति खन्धकवत्तानी’’ति वचनं विय, तथा अप्पकेन ऊनोपि समुदायो अनूनो विय होतीति कत्वा दियड्ढमासतो ऊनेपि पञ्चदिवसे ‘‘दियड्ढमासो सेसो’’ति वुत्तं सतिपट्ठानविभङ्गट्ठकथायं (विभ. ३५६) छमासतो ऊनेपि अड्ढमासे ‘‘छमासं सज्झायो कातब्बो’’ति वचनं विय, अञ्ञथा अट्ठकथानं अञ्ञमञ्ञविरोधो सिया. अपिच दीघभाणकानं मतेन तिण्णं सत्ताहानं वसेन ‘‘एकवीसति दिवसा गता’’ति इध वुत्तं. विनयसुत्तनिपातखुद्दकपाठट्ठकथासु पन खुद्दकभाणकानं मतेन एकमेव झायनदिवसं कत्वा तदवसेसानं द्विन्नं सत्ताहानं वसेन ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, दियड्ढमासो सेसो’’ति च वुत्तं. पठमबुद्धवचनादीसु विय तं तं भाणकानं मतेन अट्ठकथासुपि वचनभेदो होतीति गहेतब्बं. एवम्पेत्थ वदन्ति – परिनिब्बानदिवसतो पट्ठाय आदिम्हि चत्तारो साधुकीळनदिवसायेव, ततो परं तयो साधुकीळनदिवसा चेव चितकझायनदिवसा च, ततो परं एको चितकझायनदिवसोयेव, ततो परं तयो चितकझायनदिवसा चेव धातुपूजादिवसा च, ततो परं चत्तारो धातुपूजादिवसायेव, इति तं तं किच्चानुरूपगणनवसेन तीणि सत्ताहानि परिपूरेन्ति, अगहितग्गहणेन पन अड्ढमासोव होति. ‘‘एकवीसति दिवसा गता’’ति इध वुत्तवचनञ्च तं तं किच्चानुरूपगणनेनेव. एवञ्हि चतूसुपि अट्ठकथासु वुत्तवचनं समेतीति विचारेत्वा गहेतब्बं. वजिरबुद्धित्थेरेन पन वुत्तं ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तोति एत्थ एको दिवसो नट्ठो, सो पाटिपददिवसो, कोलाहलदिवसो नाम सो, तस्मा इध न गहितो’’ति, (वजिर. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) तं न सुन्दरं परिनिब्बानसुत्तन्तपाळियं (दी. नि. २.२२७) पाटिपददिवसतोयेव पट्ठाय सत्ताहस्स वुत्तत्ता, अट्ठकथायञ्च परिनिब्बानदिवसेन सद्धिं तिण्णं सत्ताहानं गणितत्ता. तथा हि परिनिब्बानदिवसेन सद्धिं तिण्णं सत्ताहानं गणनेनेव जेट्ठमूलसुक्कपक्खपञ्चमी एकवीसतिमो दिवसो होति.

चत्तालीस दिवसाति जेट्ठमूलसुक्कपक्खछट्ठदिवसतो याव आसळ्ही पुण्णमी, ताव गणेत्वा वुत्तं. एत्थन्तरेति चत्तालीसदिवसब्भन्तरे. रोगो एव रोगपलिबोधो. आचरियुपज्झायेसु कत्तब्बकिच्चमेव आचरियुपज्झायपलिबोधो, तथा मातापितुपलिबोधो. यथाधिप्पेतं अत्थं, कम्मं वा परिबुन्धेति उपरोधेति पवत्तितुं न देतीति पलिबोधो र-कारस्स ल-कारं कत्वा. तं पलिबोधं छिन्दित्वा तं करणीयं करोतूति सङ्गाहकेन छिन्दितब्बं तं सब्बं पलिबोधं छिन्दित्वा धम्मविनयसङ्गायनसङ्खातं तदेव करणीयं करोतु.

अञ्ञेपि महाथेराति अनुरुद्धत्थेरादयो. सोकसल्लसमप्पितन्ति सोकसङ्खातेन सल्लेन अनुपविट्ठं पटिविद्धं. असमुच्छिन्नअविज्जातण्हानुसयत्ता अविज्जातण्हाभिसङ्खातेन कम्मुना भवयोनिगतिट्ठितिसत्तावासेसु खन्धपञ्चकसङ्खातं अत्तभावं जनेति अभिनिब्बत्तेतीति जनो. किलेसे जनेति, अजनि, जनिस्सतीति वा जनो, महन्तो जनो तथा, तं. आगतागतन्ति आगतमागतं यथा ‘‘एकेको’’ति. एत्थ सिया – ‘‘थेरो अत्तनो पञ्चसताय परिसाय परिवुत्तो राजगहं गतो, अञ्ञेपि महाथेरा अत्तनो अत्तनो परिवारे गहेत्वा सोकसल्लसमप्पितं महाजनं अस्सासेतुकामा तं तं दिसं पक्कन्ता’’ति इध वुत्तवचनं समन्तपासादिकाय ‘‘महाकस्सपत्थेरो ‘राजगहं आवुसो गच्छामा’ति उपड्ढं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा एकं मग्गं गतो, अनुरुद्धत्थेरोपि उपड्ढं गहेत्वा एकं मग्गं गतो’’ति (पारा. अट्ठ. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वुत्तवचनञ्च अञ्ञमञ्ञं विरुद्धं होति. इध हि महाकस्सपत्थेरादयो अत्तनो अत्तनो परिवारभिक्खूहियेव सद्धिं तं तं दिसं गताति अत्थो आपज्जति, तत्थ पन महाकस्सपत्थेरअनुरुद्धत्थेरायेव पच्चेकमुपड्ढसङ्घेन सद्धिं एकेकं मग्गं गताति? वुच्चते – तदुभयम्पि हि वचनं न विरुज्झति अत्थतो संसन्दनत्ता. इध हि निरवसेसेन थेरानं पच्चेकगमनवचनमेव तत्थ नयवसेन दस्सेति, इध अत्तनो अत्तनो परिसाय गमनवचनञ्च तत्थ उपड्ढसङ्घेन सद्धिं गमनवचनेन. उपड्ढसङ्घोति हि सकसकपरिसाभूतो भिक्खुगणो गय्हति उपड्ढसद्दस्स असमेपि भागे पवत्तत्ता. यदि हि सन्निपतिते सङ्घे उपड्ढसङ्घेन सद्धिन्ति अत्थं गण्हेय्य, तदा सङ्घस्स गणनपथमतीतत्ता न युज्जतेव, यदि च सङ्गायनत्थं उच्चिनितानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं मज्झे उपड्ढसङ्घेन सद्धिन्ति अत्थं गण्हेय्य, एवम्पि तेसं गणपामोक्खानंयेव उच्चिनितत्ता न युज्जतेव. पच्चेकगणिनो हेते. वुत्तञ्हि ‘‘सत्तसतसहस्सानि, तेसु पामोक्खभिक्खवो’’ति, इति अत्थतो संसन्दनत्ता तदेतं उभयम्पि वचनं अञ्ञमञ्ञं न विरुज्झतीति. तंतंभाणकानं मतेनेवं वुत्तन्तिपि वदन्ति.

‘‘अपरिनिब्बुतस्स भगवतो’’तिआदिना योजेतब्बं. पत्तचीवरमादायाति एत्थ चतुमहाराजदत्तियसेलमयपत्तं, सुगतचीवरञ्च गण्हित्वाति अत्थो. सोयेव हि पत्तो भगवता सदा परिभुत्तो. वुत्तञ्हि समचित्तपटिपदासुत्तट्ठकथायं ‘‘वस्संवुत्थानुसारेन अतिरेकवीसतिवस्सकालेपि तस्सेव परिभुत्तभावं दीपेतुकामेन पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा सुनिवत्थनिवासनो सुगतचीवरं पारुपित्वा सेलमयपत्तमादाय भिक्खुसङ्घपरिवुतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसित्वा पिण्डाय चरन्तो’’ति (अ. नि. अट्ठ. २.३७) गन्धमालादयो नेसं हत्थेति गन्धमालादिहत्था.

तत्राति तिस्सं सावत्थियं. सुदन्ति निपातमत्तं. अनिच्चतादिपटिसंयुत्तायाति ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध. प. २७७) अनिच्चसभावपटिसञ्ञुत्ताय. धम्मेन युत्ता, धम्मस्स वा पतिरूपाति धम्मी, तादिसाय. सञ्ञापेत्वाति सुट्ठु जानापेत्वा, समस्सासेत्वाति वुत्तं होति. वसितगन्धकुटिन्ति निच्चसापेक्खत्ता समासो. परिभोगचेतियभावतो ‘‘गन्धकुटिं वन्दित्वा’’ति वुत्तं. ‘‘वन्दित्वा’’ति च ‘‘विवरित्वा’’ति एत्थ पुब्बकालकिरिया. तथा हि आचरियसारिपुत्तत्थेरेन वुत्तं ‘‘गन्धकुटिया द्वारं विवरित्वाति परिभोगचेतियभावतो गन्धकुटिं वन्दित्वा गन्धकुटिया द्वारं विवरीति वेदितब्ब’’न्ति (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथा) मिलाता माला, सायेव कचवरं, मिलातं वा मालासङ्खातं कचवरं तथा. अतिहरित्वाति पठमं ठपितट्ठानमभिमुखं हरित्वा. यथाठाने ठपेत्वाति पठमं ठपितट्ठानं अनतिक्कमित्वा यथाठितट्ठानेयेव ठपेत्वा. भगवतो ठितकाले करणीयं वत्तं सब्बमकासीति सेनासने कत्तब्बवत्तं सन्धाय वुत्तं. कुरुमानो चाति तं सब्बं वत्तं करोन्तो च. लक्खणे हि अयं मान-सद्दो. न्हानकोट्ठकस्स सम्मज्जनञ्च तस्मिं उदकस्स उपट्ठापनञ्च, तानि आदीनि येसं धम्मदेसनाओवादादीनन्ति तथा, तेसं कालेसूति अत्थो. सीहस्स मिगराजस्स सेय्या सीहसेय्या, तद्धितवसेन, सदिसवोहारेन वा भगवतो सेय्यापि ‘‘सीहसेय्या’’ति वुच्चति. तेजुस्सदइरियापथत्ता उत्तमसेय्या वा, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘अथ खो भगवा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्यं कप्पेसि पादे पादं अच्चाधाय सतो सम्पजानो’’ति, (दी. नि. २.१९८) तं. कप्पनकालो करणकालो ननूति योजेतब्बं.

‘‘यथा त’’न्तिआदिना यथावुत्तमत्थं उपमाय आवि करोति. तत्थ यथा अञ्ञोपि भगवतो…पे… पतिट्ठितपेमो चेव अखीणासवो च अनेकेसु…पे… उपकारसञ्जनितचित्तमद्दवो च अकासि, एवं आयस्मापि आनन्दो भगवतो गुण…पे… मद्दवो च हुत्वा अकासीति योजना. न्ति निपातमत्तं. अपिच एतेन तथाकरणहेतुं दस्सेति, यथा अञ्ञेपि यथावुत्तसभावा अकंसु, तथा आयस्मापि आनन्दो भगवतो…पे… पतिट्ठितपेमत्ता चेव अखीणासवत्ता च अनेकेसु…पे… उपकारसञ्जनितचित्तमद्दवत्ता चाति हेतुअत्थस्स लब्भमानत्ता. हेतुगब्भानि हि एतानि पदानि तदत्थस्सेव तथाकरणहेतुभावतो. धनपालदमन (चूळव. ३४२), सुवण्णकक्कट (जा. १.५.९४), चूळहंस (जा. १.१५.१३३) -महाहंसजातकादीहि (जा. २.२१.८९) चेत्थ विभावेतब्बो. गुणानं गणो, सोयेव अमतनिप्फादकरससदिसताय अमतरसो. तं जाननपकतितायाति पतिट्ठितपदे हेतु. उपकार…पे… मद्दवोति उपकारपुब्बभावेन सम्माजनितचित्तमुदुको. एवम्पि सो इमिना कारणेन अधिवासेसीति दस्सेन्तो ‘‘तमेन’’न्तिआदिमाह. तत्थ तमेनन्ति तं आयस्मन्तं आनन्दं. एत-सद्दो हि पदालङ्कारमत्तं. अयञ्हि सद्दपकति, यदिदं द्वीसु सब्बनामेसु पुब्बपदस्सेव अत्थपदता. संवेजेसीति ‘‘ननु भगवता पटिकच्चेव अक्खातं ‘सब्बेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो’तिआदिना (दी. नि. २.१८३; सं. नि. ५.३७९; अ. नि. १०.४८) संवेगं जनेसी’’ति (दी. नि. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं, एवं सति ‘‘भन्ते…पे… अस्सासेस्सथाति पठमं वत्वा’’ति सह पाठसेसेन योजना अस्स. यथारुततो पन आद्यत्थेन इति-सद्देन ‘‘एवमादिना संवेजेसी’’ति योजनापि युज्जतेव. येन केनचि हि वचनेन संवेगं जनेसि, तं सब्बम्पि संवेजनस्स करणं सम्भवतीति. सन्थम्भित्वाति परिदेवनादिविरहेन अत्तानं पटिबन्धेत्वा पतिट्ठापेत्वा. उस्सन्नधातुकन्ति उपचितपित्तसेम्हादिदोसं. पित्तसेम्हवातवसेन हि तिस्सो धातुयो इध भेसज्जकरणयोग्यताय अधिप्पेता, या ‘‘दोसा, मला’’ति च लोके वुच्चन्ति, पथवी आपो तेजो वायो आकासोति च भेदेन पच्चेकं पञ्चविधा. वुत्तञ्हि –

‘‘वायुपित्तकफा दोसा, धातवो च मला तथा;

तत्थापि पञ्चधाख्याता, पच्चेकं देहधारणा.

सरीरदूसना दोसा, मलीनकरणा मला;

धारणा धातवो ते तु, इत्थमन्वत्थसञ्ञका’’ति.

समस्सासेतुन्ति सन्तप्पेतुं. देवताय संवेजितदिवसतो, जेतवनविहारं पविट्ठदिवसतो वा दुतियदिवसे. विरिच्चति एतेनाति विरेचनं, ओसधपरिभावितं खीरमेव विरेचनं तथा. यं सन्धायाति यं भेसज्जपानं सन्धाय. अङ्गपच्चङ्गेन सोभतीति सुभो, मनुनो अपच्चं मानवो, न-कारस्स पन ण-कारे कते माणवो. मनूति हि पठमकप्पिककाले मनुस्सानं मातापितुट्ठाने ठितो पुरिसो, यो सासने ‘‘महासम्मतराजा’’ति वुत्तो. सो हि सकललोकस्स हितं मनभि जानातीति मनूति वुच्चति. एवम्पेत्थ वदन्ति ‘‘दन्तज न-कारसहितो मानवसद्दो सब्बसत्तसाधारणवचनो, मुद्धज ण-कारसहितो पन माणवसद्दो कुच्छितमूळ्हापच्चवचनो’’ति. चूळकम्मविभङ्गसुत्तट्ठकथायम्पि (म. नि. अट्ठ. ४.२८९) हि मुद्धज ण-कारसहितस्सेव माणवसद्दस्स अत्थो वण्णितो. तट्टीकायम्पि ‘‘यं अपच्चं कुच्छितं मूळ्हं वा, तत्थ लोके माणववोहारो, येभुय्येन च सत्ता दहरकाले मूळ्हधातुका होन्तीति तस्सेवत्थो पकासितो’’ति वदन्ति आचरिया. अञ्ञत्थ च वीसतिवस्सब्भन्तरो युवा माणवो, इध पन तब्बोहारेन महल्लकोपि. वुत्तञ्हि चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णनायं ‘‘माणवोति पन तं तरुणकाले वोहरिंसु, सो महल्लककालेपि तेनेव वोहारेन वोहरीयती’’ति, (म. नि. अट्ठ. ४.२८९) सुभनामकेन लद्धमाणववोहारेनाति अत्थो. सो पन ‘‘सत्था परिनिब्बुतो, आनन्दत्थेरो किरस्स पत्तचीवरमादाय आगतो, महाजनो तं दस्सनाय उपसङ्कमती’’ति सुत्वा ‘‘विहारं खो पन गन्त्वा महाजनमज्झे न सक्का सुखेन पटिसन्थारं वा कातुं, धम्मकथं वा सोतुं, गेहमागतंयेव नं दिस्वा सुखेन पटिसन्थारं करिस्सामि, एका च मे कङ्खा अत्थि, तम्पि नं पुच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एकं माणवकं पेसेसि, तं सन्धायाह ‘‘पहितं माणवक’’न्ति खुद्दके चेत्थ कपच्चयो. एतदवोचाति एतं ‘‘अकालो’’तिआदिकं वचनं आनन्दत्थेरो अवोच.

अकालोति अज्ज गन्तुं अयुत्तकालो. कस्माति चे ‘‘अत्थि मे’’तिआदिमाह. भेसज्जमत्ताति अप्पकं भेसज्जं. अप्पत्थो हेत्थ मत्तासद्दो ‘‘मत्ता सुखपरिच्चागा’’तिआदीसु (ध. प. २९०) विय. पीताति पिविता. स्वेपीति एत्थ ‘‘अपि-सद्दो अपेक्खो मन्ता नुञ्ञाया’’ति (वजिर. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वजिरबुद्धित्थेरेन वुत्तं. अयं पन तस्साधिप्पायो – ‘‘अप्पेव नामा’’ति संसयमत्ते वुत्ते अनुञ्ञातभावो न सिद्धो, तस्मा तं साधनत्थं ‘‘अपी’’ति वुत्तं, तेन इममत्थं दीपेति ‘‘अप्पेव नाम स्वे मयं उपसङ्कमेय्याम, उपसङ्कमितुं पटिबला समाना उपसङ्कमिस्साम चा’’ति.

दुतियदिवसेति खीरविरेचनपीतदिवसतो दुतियदिवसे. चेतकत्थेरेनाति चेतियरट्ठे जातत्ता चेतकोति एवं लद्धनामेन थेरेन. पच्छासमणेनाति पच्छानुगतेन समणेन. सहत्थे चेतं करणवचनं. सुभेन माणवेन पुट्ठोति ‘‘येसु धम्मेसु भवं गोतमो इमं लोकं पतिट्ठपेसि, ते तस्स अच्चयेन नट्ठा नु खो, धरन्ति नु खो, सचे धरन्ति, भवं (नत्थि दी. नि. अट्ठ. १.४४८) आनन्दो जानिस्सति, हन्द नं पुच्छामी’’ति एवं चिन्तेत्वा ‘‘येसं सो भवं गोतमो धम्मानं वण्णवादी अहोसि, यत्थ च इमं जनतं समादपेसि निवेसेसि पतिट्ठापेसि, कतमेसानं खो भो आनन्द धम्मानं सो भवं गोतमो वण्णवादी अहोसी’’तिआदिना (दी. नि. १.४४८) पुट्ठो, अथस्स थेरो तीणि पिटकानि सीलक्खन्धादीहि तीहि खन्धेहि सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तिण्णं खो माणव खन्धानं सो भगवा वण्णवादी’’तिआदिना (दी. नि. १.४४९) इध सीलक्खन्धवग्गे दसमं सुत्तमभासि, तं सन्धायाह ‘‘इमस्मिं…पे… मभासी’’ति.

खण्डन्ति छिन्नं. फुल्लन्ति भिन्नं, सेवालाहिछत्तकादिविकस्सनं वा, तेसं पटिसङ्खरणं सम्मा पाकतिककरणं, अभिनवपटिकरणन्ति वुत्तं होति. उपकट्ठायाति आसन्नाय. वस्सं उपनेन्ति उपगच्छन्ति एत्थाति वस्सूपनायिका, वस्सूपगतकालो, ताय. सङ्गीतिपाळियं (चूळव. ४४०) सामञ्ञेन वुत्तम्पि वचनं एवं गतेयेव सन्धाय वुत्तन्ति संसन्देतुं साधेतुं वा आह ‘‘एवञ्ही’’तिआदि.

राजगहं परिवारेत्वाति बहिनगरे ठितभावेन वुत्तं. छड्डितपतितउक्लापाति छड्डिता च पतिता च उक्लापा च. इदं वुत्तं होति – भगवतो परिनिब्बानट्ठानं गच्छन्तेहि भिक्खूहि छड्डिता विस्सट्ठा, ततोयेव च उपचिकादीहि खादितत्ता इतो चितो च पतिता, सम्मज्जनाभावेन आकिण्णकचवरत्ता उक्लापा चाति. तदेवत्थं ‘‘भगवतो ही’’तिआदिना विभावेति. अवकुथि पूतिभावमगमासीति उक्लापो थ-कारस्स ल-कारं कत्वा, उज्झिट्ठो वा कलापोसमूहोति उक्लापो, वण्णसङ्गमनवसेनेवं वुत्तं यथा ‘‘उपक्लेसो, स्नेहो’’ – इच्चादि, तेन युत्ताति तथा. परिच्छेदवसेन वेणीयन्ति दिस्सन्तीति परिवेणा. कुरुमानाति कत्तुकामा. सेनासनवत्तानं पञ्ञत्तत्ता, सेनासनक्खन्धके च सेनासनपटिबद्धानं बहूनम्पि वचनानं वुत्तत्ता सेनासनपटिसङ्खरणम्पि तस्स पूजायेव नामाति आह ‘‘भगवतो वचनपूजनत्थ’’न्ति. पठमं मासन्ति वस्सानस्स पठमं मासं. अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. ‘‘तित्थियवादपरिमोचनत्थञ्चा’’ति वुत्तमत्थं पाकटं कातुं ‘‘तित्थिया ही’’तिआदि वुत्तं.

यन्ति कतिकवत्तकरणं. एदिसेसु हि ठानेसु यं-सद्दो तं-सद्दानपेक्खो तेनेव अत्थस्स परिपुण्णत्ता. यं वा कतिकवत्तं सन्धाय ‘‘अथ खो’’तिआदि वुत्तं, तदेव मयापि वुत्तन्ति अत्थो. एस नयो ईदिसेसु भगवता…पे… वण्णितन्ति सेनासनवत्तं पञ्ञपेन्तेन सेनासनक्खन्धके (चूळव. ३०८) च सेनासनपटिबद्धवचनं कथेन्तेन वण्णितं. सङ्गायिस्सामाति एत्थ इति-सद्दस्स ‘‘वुत्तं अहोसी’’ति च उभयत्थ सम्बन्धो, एकस्स वा इति-सद्दस्स लोपो.

दुतियदिवसेति एवं चिन्तितदिवसतो दुतियदिवसे, सो च खो वस्सूपनायिकदिवसतो दुतियदिवसोव. थेरा हि आसळ्हिपुण्णमितो पाटिपददिवसेयेव सन्निपतित्वा वस्समुपगन्त्वा एवं चिन्तेसुन्ति. राजद्वारेति राजगेहद्वारे. हत्थकम्मन्ति हत्थकिरियं, हत्थकम्मस्स करणन्ति वुत्तं होति. पटिवेदेसुन्ति जानापेसुं. विसट्ठाति निरासङ्कचित्ता. आणायेव अप्पटिहतवुत्तिया पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति आणाचक्कं. तथा धम्मोयेव चक्कन्ति धम्मचक्कं, तं पनिध देसनाञाणपटिवेधञाणवसेन दुविधम्पि युज्जति तदुभयेनेव सङ्गीतिया पवत्तनतो. ‘‘धम्मचक्कन्ति चेतं देसनाञाणस्सापि नामं, पटिवेधञाणस्सापी’’ति (सं. नि. अट्ठ. २.३.७८) हि अट्ठकथासु वुत्तं. सन्निसज्जट्ठानन्ति सन्निपतित्वा निसीदनट्ठानं. सत्त पण्णानि यस्साति सत्तपण्णी, यो ‘‘छत्तपण्णो, विसमच्छदो’’ तिपि वुच्चति, तस्स जातगुहद्वारेति अत्थो.

विस्सकम्मुनाति सक्कस्स देवानमिन्दस्स कम्माकम्मविधायकं देवपुत्तं सन्धायाह. सुविभत्तभित्तिथम्भसोपानन्ति एत्थ सुविभत्तपदस्स द्वन्दतो पुब्बे सुय्यमानत्ता सब्बेहि द्वन्दपदेहि सम्बन्धो, तथा ‘‘नानाविध…पे… विचित्त’’न्तिआदीसुपि. राजभवनविभूतिन्ति राजभवनसम्पत्तिं, राजभवनसोभं वा. अवहसन्तमिवाति अवहासं कुरुमानं विय. सिरियाति सोभासङ्खाताय लक्खिया. निकेतनमिवाति वसनट्ठानमिव, ‘‘जलन्तमिवा’’तिपि पाठो. एकस्मिंयेव पानीयतित्थे निपतन्ता पक्खिनो विय सब्बेसम्पि जनानं चक्खूनि मण्डपेयेव निपतन्तीति वुत्तं ‘‘एकनिपात…पे… विहङ्गान’’न्ति. नयनविहङ्गानन्ति नयनसङ्खातविहङ्गानं. लोकरामणेय्यकमिव सम्पिण्डितन्ति यदि लोके विज्जमानं रामणेय्यकं सब्बमेव आनेत्वा एकत्थ सम्पिण्डितं सिया, तं वियाति वुत्तं होति, यं यं वा लोके रमितुमरहति, तं सब्बं सम्पिण्डितमिवातिपि अत्थो. दट्ठब्बसारमण्डन्ति फेग्गुरहितं सारं विय, कसटविनिमुत्तं पसन्नं विय च दट्ठुमरहरूपेसु सारभूतं, पसन्नभूतञ्च. अपिच दट्ठब्बो दस्सनीयो सारभूतो विसिट्ठतरो मण्डो मण्डनं अलङ्कारो एतस्साति दट्ठब्बसारमण्डो, तं. मण्डं सूरियरस्मिं पाति निवारेति, सब्बेसं वा जनानं मण्डं पसन्नं पाति रक्खति, मण्डनमलङ्कारं वा पाति पिवति अलङ्करितुं युत्तभावेनाति मण्डपो, तं.

कुसुमदामानि च तानि ओलम्बकानि चेति कुसुमदामोलम्बकानि. विसेसनस्स चेत्थ परनिपातो यथा ‘‘अग्याहितो’’ति. विविधानियेव कुसुमदामोलम्बकानि तथा, तानि विनिग्गलन्तं विसेसेन वमेन्तं निक्खामेन्तमिव चारु सोभनं वितानं एत्थाति तथा. कुट्टेन गहितो समं कतोति कुट्टिमो, कोट्टिमो वा, तादिसोयेव मणीति मणिकोट्टिमो, नानारतनेहि विचित्तो मणिकोट्टिमो, तस्स तलं तथा. अथ वा मणियो कोट्टेत्वा कततलत्ता मणिकोट्टेन निप्फत्तन्ति मणिकोट्टिमं, तमेव तलं, नानारतनविचित्तं मणिकोट्टिमतलं तथा. तमिव च नानापुप्फूपहारविचित्तं सुपरिनिट्ठितभूमिकम्मन्ति सम्बन्धो. पुप्फपूजा पुप्फूपहारो. एत्थ हि नानारतनविचित्तग्गहणं नानापुप्फूपहारविचित्ततायनिदस्सनं, मणिकोट्टिमतलग्गहणं सुपरिनिट्ठितभूमिकम्मतायाति दट्ठब्बं. नन्ति मण्डपं. ब्रह्मविमानसदिसन्ति भावनपुंसकं, यथा ब्रह्मविमानं सोभति, तथा अलङ्करित्वाति अत्थो. विसेसेन मानेतब्बन्ति विमानं. सद्दविदू पन ‘‘विहे आकासे मायन्ति गच्छन्ति देवा येनाति विमान’’न्ति वदन्ति. विसेसेन वा सुचरितकम्मुना मीयति निम्मीयतीति विमानं, वीति वा सकुणो वुच्चति, तं सण्ठानेन मीयति निम्मीयतीति विमानन्तिआदिनापि वत्तब्बो. विमानट्ठकथायं पन ‘‘एकयोजनद्वियोजनादिभावेन पमाणविसेसयुत्तताय, सोभातिसययोगेन च विसेसतो माननीयताय विमान’’न्ति (वि. व. अट्ठ. गन्थारम्भकथा) वुत्तं. नत्थि अग्घमेतेसन्ति अनग्घानि, अपरिमाणग्घानि अग्घितुमसक्कुणेय्यानीति वुत्तं होति. पतिरूपं, पच्चेकं वा अत्थरितब्बानीति पच्चत्थरणानि, तेसं सतानि तथा. उत्तराभिमुखन्ति उत्तरदिसाभिमुखं. धम्मोपि सत्थायेव सत्थुकिच्चनिप्फादनतोति वुत्तं ‘‘बुद्धस्स भगवतो आसनारहं धम्मासनं पञ्ञपेत्वा’’ति. यथाह ‘‘यो खो…पे… ममच्चयेन सत्था’’तिआदि, (दी. नि. २.२१६) तथागतप्पवेदितधम्मदेसकस्स वा सत्थुकिच्चावहत्ता तथारूपे आसने निसीदितुमरहतीति दस्सेतुम्पि एवं वुत्तं. आसनारहन्ति निसीदनारहं. धम्मासनन्ति धम्मदेसकासनं, धम्मं वा कथेतुं युत्तासनं. दन्तखचितन्ति दन्तेहि खचितं, हत्थिदन्तेहि कतन्ति वुत्तं होति. ‘‘दन्तो नाम हत्थिदन्तो वुच्चती’’ति हि वुत्तं. एत्थाति एतस्मिं धम्मासने. मम किच्चन्ति मम कम्मं, मया वा करणीयं.

इदानि आयस्मतो आनन्दस्स असेक्खभूमिसमापज्जनं दस्सेन्तो ‘‘तस्मिञ्च पना’’तिआदिमाह. तत्थ तस्मिञ्च पन दिवसएति तथा रञ्ञा आरोचापितदिवसे, सावणमासस्सकाळपक्खचतुत्थदिवसेति वुत्तं होति. अनत्थजननतो विससङ्कासताय किलेसो विसं, तस्स खीणासवभावतो अञ्ञथाभावसङ्खाता सत्ति गन्धो. तथा हि सो भगवतो परिनिब्बानादीसु विलापादिमकासि. अपिच विसजननकपुप्फादिगन्धपटिभागताय नानाविधदुक्खहेतुकिरियाजननको किलेसोव ‘‘विसगन्धो’’ति वुच्चति. तथा हि सो ‘‘विसं हरतीति विसत्तिका, विसमूलाति विसत्तिका, विसफलाति विसत्तिका, विसपरिभोगाति विसत्तिका’’तिआदिना (महानि. ३) वुत्तोति. अपिच विसगन्धोनाम विरूपो मंसादिगन्धो, तंसदिसताय पन किलेसो. ‘‘विस्ससद्दो हि विरूपे’’ति (ध. स. टी. ६२४) अभिधम्मटीकायंवुत्तं. अद्धाति एकंसतो. संवेगन्ति धम्मसंवेगं. ‘‘ओहितभारान’’न्ति हि येभुय्येन, पधानेन च वुत्तं. एदिसेसु पन ठानेसु तदञ्ञेसम्पि धम्मसंवेगोयेव अधिप्पेतो. तथा हि ‘‘संवेगो नाम सहोत्तप्पं ञाणं, सो तस्सा भगवतो दस्सने उप्पज्जी’’ति (वि. व. अट्ठ. ८३८) रज्जुमालाविमानवण्णनायंवुत्तं, सा च तदा अविञ्ञातसासना अनागतफलाति. इतरथा हि चित्तुत्रासवसेन दोसोयेव संवेगोति आपज्जति, एवञ्च सति सो तस्स असेक्खभूमिसमापज्जनस्स एकंसकारणं न सिया. एवमभूतो च सो इध न वत्तब्बोयेवाति अलमतिपपञ्चेन. तेनाति तस्मा स्वे सङ्घसन्निपातस्स वत्तमानत्ता, सेक्खसकरणीयत्ता वा. ते न युत्तन्ति तव न युत्तं, तया वा सन्निपातं गन्तुं न पतिरूपं.

मेतन्ति मम एतं गमनं. य्वाहन्ति यो अहं, यन्ति वा किरियापरामसनं, तेन ‘‘गच्छेय्य’’न्ति एत्थ गमनकिरियं परामसति, किरियापरामसनस्स च यं तं-सद्दस्स अयं पकति, यदिदं नपुंसकलिङ्गेन, एकवचनेन च योग्यता तथायेव तत्थ तत्थ दस्सनतो. किरियाय हि सभावतो नपुंसकत्तमेकत्तञ्च इच्छन्ति सद्दविदू. आवज्जेसीति उपनामेसि. मुत्ताति मुच्चिता. अप्पत्तञ्चाति अगतञ्च, बिम्बोहने न ताव ठपितन्ति वुत्तं होति. एतस्मिं अन्तरेति एत्थन्तरे, इमिना पदद्वयेन दस्सितकालानं वेमज्झक्खणे, तथादस्सितकालद्वयस्स वा विवरेति वुत्तं होति.

‘‘कारणे चेव चित्ते च, खणस्मिं विवरेपि च;

वेमज्झादीसु अत्थेसु ‘अन्तरा’ति रवो गतो’’ति.

हि वुत्तं. अनुपादायाति तण्हादिट्ठिवसेन कञ्चि धम्मं अग्गहेत्वा, येहि वा किलेसेहि मुच्चति, तेसं लेसमत्तम्पि अग्गहेत्वा. आसवेहीति भवतो आ भवग्गं, धम्मतो च आ गोत्रभुं सवनतो पवत्तनतो आसवसञ्ञितेहि किलेसेहि. उपलक्खणवचनमत्तञ्चेतं. तदेकट्ठताय हि सब्बेहिपि किलेसेहि सब्बेहिपि पापधम्मेहि चित्तं विमुच्चतियेव. चित्तं विमुच्चीति चित्तं अरहत्तमग्गक्खणे आसवेहि विमुच्चमानं हुत्वा अरहत्तफलक्खणे विमुच्चि. तदत्थं विवरति ‘‘अयञ्ही’’तिआदिना. चङ्कमेनाति चङ्कमनकिरियाय. विसेसन्ति अत्तना लद्धमग्गफलतो विसेसमग्गफलं. विवट्टूपनिस्सयभूतं कतं उपचितं पुञ्ञं येनाति कतपुञ्ञो, अरहत्ताधिगमाय कताधिकारोति अत्थो. पधानमनुयुञ्जाति वीरियमनुयुञ्जाहि, अरहत्तसमापत्तिया अनुयोगं करोहीति वुत्तं होति. होहिसीति भविस्ससि. कथादोसोति कथाय दोसो वितथभावो. अच्चारद्धन्ति अतिविय आरद्धं. उद्धच्चायाति उद्धतभावाय. हन्दाति वोस्सग्गवचनं. तेन हि अधुनायेव योजेमि, न पनाहं पपञ्चं करोमीति वोस्सग्गं करोति. वीरियसमतं योजेमीति चङ्कमनवीरियस्स अधिमत्तत्ता तस्स हापनवसेन समाधिना समतापादनेन वीरियस्स समतं समभावं योजेमि, वीरियेन वा समथसङ्खातं समाधिं योजेमीतिपि अत्थो. द्विधापि हि पाठो दिस्सति. विस्समिस्सामीति अस्ससिस्सामि. इदानि तस्स विसेसतो पसंसनारहभावं दस्सेतुं ‘‘तेना’’तिआदि वुत्तं. तेनाति चतुइरियापथविरहितताकारणेन. ‘‘अनिपन्नो’’तिआदीनि पच्चुप्पन्नवचनानेव. परिनिब्बुतोपि सो आकासेयेव परिनिब्बायि. तस्मा थेरस्स किलेसपरिनिब्बानं, खन्धपरिनिब्बानञ्च विसेसेन पसंसारहं अच्छरियब्भुतमेवाति.

दुतियदिवसेति थेरेन अरहत्तपत्तदिवसतो दुतियदिवसे. पञ्चमियन्ति तिथीपेक्खाय वुत्तं, ‘‘दुतियदिवसे’’ति इमिना तुल्याधिकरणं. भिन्नलिङ्गम्पि हि तुल्यत्थपदं दिस्सति यथा ‘‘गुणो पमाणं, वीसति चित्तानि’’ इच्चादि. काळपक्खस्साति सावणमासकाळपक्खस्स. पठमञ्हि मासं खण्डफुल्लपटिसङ्खरणमकंसु, पठममासभावो च मज्झिमप्पदेसवोहारेन. तत्थ हि पुरिमपुण्णमितो याव अपरा पुण्णमी, ताव एको मासोति वोहरन्ति. ततो तीणि दिवसानि राजा मण्डपमकासि, ततो दुतियदिवसे थेरो अरहत्तं सच्छाकासि, ततियदिवसे पन सन्निपतित्वा थेरा सङ्गीतिमकंसु, तस्मा आसळ्हिमासकाळपक्खपाटिपदतो याव सावणमासकाळपक्खपञ्चमी, ताव पञ्चदिवसाधिको एकमासो होति. समानोति उप्पज्जमानो. हट्ठतुट्ठचित्तोति अतिविय सोमनस्सचित्तो, पामोज्जेन वा हट्ठचित्तो पीतिया तुट्ठचित्तो. एकंसन्ति एकस्मिं अंसे, वामंसेति अत्थो. तथा हि वङ्गीससुत्तवण्णनायं वुत्तं –

‘‘एकंसं चीवरन्ति एत्थ पुन सण्ठापनवसेन एवं वुत्तं, एकंसन्ति च वामंसं पारुपित्वा ठितस्सेतं अधिवचनं. यतो यथा वामंसं पारुपित्वा ठितं होति, तथा चीवरं कत्वाति एवमस्सत्थो वेदितब्बो’’ति (सु. नि. अट्ठ. २.३४५).

बन्ध…पे… वियाति वण्टतो पवुत्तसुपरिपक्कतालफलमिव. पण्डु…पे… वियाति सितपीतपभायुत्तपण्डुरोमजकम्बले ठपितो जातिमा मणि विय, जातिवचनेन चेत्थ कुत्तिमं निवत्तेति. समुग्गतपुण्णचन्दो वियाति जुण्हपक्खपन्नरसुपोसथे समुग्गतो सोळसकलापरिपुण्णो चन्दो विय. बाला…पे… वियाति तरुणसूरियपभासम्फस्सेन फुल्लितसुवण्णवण्णपरागगब्भं सतपत्तपद्धं विय. ‘‘पिञ्जरसद्दो हि हेमवण्णपरियायो’’ति (सारत्थ. टी. १.२२) सारत्थदीपनियं वुत्तो. परियोदातेनाति पभस्सरेन. सप्पभेनाति वण्णप्पभाय, सीलप्पभाय च समन्नागतेन. सस्सिरिकेनाति सरीरसोभग्गादिसङ्खाताय सिरिया अतिविय सिरिमता. मुखवरेनाति यथावुत्तसोभासमलङ्कतत्ता उत्तममुखेन. कामं ‘‘अहमस्मि अरहत्तं पत्तो’’ति नारोचेसि, तथारूपाय पन उत्तमलीळाय गमनतो पस्सन्ता सब्बेपि तमत्थं जानन्ति, तस्मा आरोचेन्तो विय होतीति आह ‘‘अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं आरोचयमानो विय अगमासी’’ति.

किमत्थं पनायं एवमारोचयमानो विय अगमासीति? वुच्चते – सो हि ‘‘अत्तुपनायिकं अकत्वा अञ्ञब्याकरणं भगवता संवण्णित’’न्ति मनसि करित्वा ‘‘सेक्खताय धम्मविनयसङ्गीतिया गहेतुमयुत्तम्पि बहुस्सुतत्ता गण्हिस्सामा’’ति निसिन्नानं थेरानं अरहत्तप्पत्तिविजाननेन सोमनस्सुप्पादनत्थं, ‘‘अप्पमत्तो होही’’ति भगवता दिन्नओवादस्स च सफलतादीपनत्थं एवमारोचयमानो विय अगमासीति. आयस्मतोमहाकस्सपस्स एतदहोसि समसमट्ठपनादिना यथावुत्तकारणेन सत्थुकप्पत्ता. धरेय्याति विज्जमानो भवेय्य. ‘‘सोभति वत ते आवुसो आनन्द अरहत्तसमधिगमता’’तिआदिना साधुकारमदासि. अयमिध दीघभाणकानं वादो. खुद्दकभाणकेसु च सुत्तनिपातखुद्दकपाठभाणकानं वादोतिपि युज्जति तदट्ठकथासुपि तथा वुत्तत्ता.

मज्झिमं निकायं भणन्ति सीलेनाति मज्झिमभाणका, तप्पगुणा आचरिया. यथावुड्ढन्ति वुड्ढपटिपाटिं, तदनतिक्कमित्वा वा. तत्थाति तस्मिं भिक्खुसङ्घे. आनन्दस्स एतमासनन्ति सम्बन्धो. तस्मिं समयेति तस्मिं एवंकथनसमये. थेरो चिन्तेसि ‘‘कुहिं गतो’’ति पुच्छन्तानं अत्तानं दस्सेन्ते अतिविय पाकटभावेन भविस्समानत्ता, अयम्पि मज्झिमभाणकेस्वेव एकच्चानं वादो, तस्मा इतिपि एके वदन्तीति सम्बन्धो. आकासेन आगन्त्वा अत्तनो आसनेयेव अत्तानं दस्सेसीतिपि तेसमेव एकच्चे वदन्ति. पुल्लिङ्गविसये हि ‘‘एके’’ति वुत्ते सब्बत्थ ‘‘एकच्चे’’ति अत्थो वेदितब्बो. तीसुपि चेत्थ वादेसु तेसं तेसं भाणकानं तेन तेनाकारेन आगतमत्तं ठपेत्वा विसुं विसुं वचने अञ्ञं विसेसकारणं नत्थि. सत्तमासं कताय हि धम्मविनयसङ्गीतिया कदाचि पकतियाव, कदाचि पथवियं निमुज्जित्वा, कदाचि आकासेन आगतत्ता तं तदागमनमुपादाय तथा तथा वदन्ति. अपिच सङ्गीतिया आदिदिवसेयेव पठमं पकतिया आगन्त्वा ततो परं आकासमब्भुग्गन्त्वा परिसं पत्तकाले ततो ओतरित्वा भिक्खुपन्तिं अपीळेन्तो पथवियं निमुज्जित्वा आसने अत्तानं दस्सेसीतिपि वदन्ति. यथा वा तथा वा आगच्छतु, आगमनाकारमत्तं न पमाणं, आगन्त्वा गतकाले आयस्मतो महाकस्सपस्स साधुकारदानमेव पमाणं सत्थारा दातब्बसाधुकारदानेनेव अरहत्तप्पत्तिया अञ्ञेसम्पि ञापितत्ता, भगवति धरमाने पटिग्गहेतब्बाय च पसंसाय थेरस्स पटिग्गहितत्ता. तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘यथा वा’’तिआदिमाह. सब्बत्थापीति सब्बेसुपि तीसु वादेसु.

भिक्खू आमन्तेसीति भिक्खू आलपीति अयमेत्थ अत्थो, अञ्ञत्र पन ञापनेपि दिस्सति यथा ‘‘आमन्तयामि वो भिक्खवे, (दी. नि. २.२१८) पटिवेदयामि वो भिक्खवे’’ति (अ. नि. ७.७२) पक्कोसनेपि दिस्सति यथा ‘‘एहि त्वं भिक्खु मम वचनेन सारिपुत्तं आमन्तेही’’ति (अ. नि. ९.११) आलपनेपि दिस्सति यथा ‘‘तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि ‘भिक्खवो’ति’’ (सं. नि. १.२४९), इधापि आलपनेति सारत्थदीपनियं (सारत्थ. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वुत्तं. आलपनमत्तस्स पन अभावतो ‘‘किं पठमं सङ्गायामा’’तिआदिना वुत्तेन विञ्ञापियमानत्थन्तरेन च सहचरणतो ञापनेव वट्टति, तस्मा आमन्तेसीति पटिवेदेसि विञ्ञापेसीति अत्थो वत्तब्बो. ‘‘तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि ‘भिक्खवो’ति, ‘भद्दन्ते’ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसु’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.२४९) हि आलपनमत्तमेव दिस्सति, न विञ्ञापियमानत्थन्तरं, तं पन ‘‘भूतपुब्बं भिक्खवे’’तिआदिना (सं. नि. १.२४९) पच्चेकमेव आरद्धं. तस्मा तादिसेस्वेव आलपने वट्टतीति नो तक्को. सद्दविदू पन वदन्ति ‘‘आमन्तयित्वा देविन्दो, विस्सकम्मं महिद्धिक’न्तिआदीसु (चरिया. १०७) विय मन्तसद्दो गुत्तभासने. तस्मा ‘आमन्तेसी’ति एतस्स सम्मन्तयीति अत्थो’’ति. ‘‘आवुसो’’तिआदि आमन्तनाकारदीपनं. धम्मं वा विनयं वाति एत्थ वा-सद्दो विकप्पने, तेन ‘‘किमेकं तेसु पठमं सङ्गायामा’’ति दस्सेति. कस्मा आयूति आह ‘‘विनये ठिते’’तिआदि. ‘‘यस्मा, तस्मा’’ति च अज्झाहरित्वा योजेतब्बं. तस्माति ताय आयुसरिक्खताय. धुरन्ति जेट्ठकं. नो नप्पहोतीति पहोतियेव. द्विपटिसेधो हि सह अतिसयेन पकत्यत्थदीपको.

एतदग्गन्ति एसो अग्गो. लिङ्गविपल्लासेन हि अयं निद्देसो. यदिदन्ति च यो अयं, यदिदं खन्धपञ्चकन्ति वा योजेतब्बं. एवञ्हि सति ‘‘एतदग्ग’’न्ति यथारुतलिङ्गमेव. ‘‘यदिद’’न्ति पदस्स च अयं सभावो, या तस्स तस्स अत्थस्स वत्तब्बस्स लिङ्गानुरूपेन ‘‘यो अय’’न्ति वा ‘‘या अय’’न्ति वा ‘‘यं इद’’न्ति वा योजेतब्बता तथायेवस्स तत्थ तत्थ दस्सितत्ता. भिक्खूनं विनयधरानन्ति निद्धारणछट्ठीनिद्देसो.

अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नीति सयमेव अत्तानं सम्मतं अकासि. ‘‘अत्तना’’ति हि इदं ततियाविसेसनं भवति, तञ्च परेहि सम्मन्ननं निवत्तेति, ‘‘अत्तना’’ति वा अयं विभत्यन्तपतिरूपको अब्ययसद्दो. केचि पन ‘‘लिङ्गत्थे ततिया अभिहितकत्तुभावतो’’ति वदन्ति. तदयुत्तमेव ‘‘थेरो’’ति कत्तुनो विज्जमानत्ता. विस्सज्जनत्थाय अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नीति योजेतब्बं. पुच्छधातुस्स द्विकम्मिकत्ता ‘‘उपालिं विनय’’न्ति कम्मद्वयं वुत्तं.

बीजनिं गहेत्वाति एत्थ बीजनीगहणं धम्मकथिकानं धम्मताति वेदितब्बं. ताय हि धम्मकथिकानं परिसाय हत्थकुक्कुच्चमुखविकारादि पटिच्छादीयति. भगवा च धम्मकथिकानं धम्मतादस्सनत्थमेव विचित्रबीजनिं गण्हाति. अञ्ञथा हि सब्बस्सपि लोकस्स अलङ्कारभूतं परमुक्कंसगतसिक्खासंयमानं बुद्धानं मुखचन्दमण्डलं पटिच्छादेतब्बं न सिया. ‘‘पठमं आवुसो उपालि पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु तस्स सङ्गीतिया पुरिमकाले पठमभावो न युत्तोति? नो न युत्तो भगवता पञ्ञत्तानुक्कमेन, पातिमोक्खुद्देसानुक्कमेन च पठमभावस्स सिद्धत्ता. येभुय्येन हि तीणि पिटकानि भगवतो धरमानकाले ठितानुक्कमेनेव सङ्गीतानि, विसेसतो विनयाभिधम्मपिटकानीति दट्ठब्बं. किस्मिं वत्थुस्मिन्ति, मेथुनधम्मेति च निमित्तत्थे भुम्मवचनं. ‘‘कत्थ पञ्ञत्त’’न्तिआदिना दस्सितेन सह तदवसिट्ठम्पि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘वत्थुम्पि पुच्छी’’तिआदि वुत्तं.

सङ्गीतिकारकवचनसम्मिस्सं वा नु खो, सुद्धं वा बुद्धवचनन्ति आसङ्कापरिहरणत्थं, यथासङ्गीतस्सेव पमाणभावं दस्सनत्थञ्च पुच्छं समुद्धरित्वा विस्सज्जेन्तो ‘‘किं पनेत्था’’तिआदिमाह. एत्थ पठमपाराजिकेति एतिस्सं तथासङ्गीताय पठमपाराजिकपाळियं. तेनेवाह ‘‘न हि तथागता एकब्यञ्जनम्पि निरत्थकं वदन्ती’’ति. अपनेतब्बन्ति अतिरेकभावेन निरत्थकताय, वितथभावेन वा अयुत्तताय छड्डेतब्बवचनं. पक्खिपितब्बन्ति असम्पुण्णताय उपनेतब्बवचनं. कस्माति आह ‘‘न ही’’तिआदि. सावकानं पन देवतानं वा भासितेति भगवतो पुच्छाथोमनादिवसेन भासितं सन्धायाह. सब्बत्थापीति भगवतो सावकानं देवतानञ्च भासितेपि. तं पन पक्खिपनं सम्बन्धवचनमत्तस्सेव, न सभावायुत्तिया अत्थस्साति दस्सेति ‘‘किं पन त’’न्तिआदिना सम्बन्धवचनमत्तन्ति पुब्बापरसम्बन्धवचनमेव. इदं पठमपाराजिकन्ति ववत्थपेत्वा ठपेसुं इमिनाव वाचनामग्गेन उग्गहणधारणादिकिच्चनिप्फादनत्थं, तदत्थमेव च गणसज्झायमकंसु ‘‘तेन…पे… विहरती’’ति. सज्झायारम्भकालेयेव पथवी अकम्पित्थाति वदन्ति, तदिदं पन पथवीकम्पनं थेरानं धम्मसज्झायानुभावेनाति ञापेतुं ‘‘साधुकारं ददमाना विया’’ति वुत्तं. उदकपरियन्तन्ति पथवीसन्धारकउदकपरियन्तं. तस्मिञ्हि चलितेयेव सापि चलति, एतेन च पदेसपथवीकम्पनं निवत्तेति.

किञ्चापि पाळियं गणना नत्थि, सङ्गीतिमारोपितानि पन एत्तकानेवाति दीपेतुं ‘‘पञ्चसत्तति सिक्खापदानी’’ति वुत्तं ‘‘पुरिमनयेनेवा’’ति एतेन साधुकारं ददमाना वियाति अत्थमाह. न केवलं सिक्खापदकण्डविभङ्गनियमेनेव, अथ खो पमाणनियमेनापीति दस्सेतुं ‘‘चतुसट्ठिभाणवारा’’ति वुत्तं. एत्थ च भाणवारोति –

‘‘अट्ठक्खरा एकपदं, एकगाथा चतुप्पदं;

गाथा चेका मतो गन्थो, गन्थो बात्तिंसतक्खरो.

बात्तिंसक्खरगन्थानं, पञ्ञासद्विसतं पन;

भाणवारो मतो एको, स्वट्ठक्खरसहस्सको’’ति.

एवं अट्ठक्खरसहस्सपरिमाणो पाठो वुच्चति. भणितब्बो वारो यस्साति हि भाणवारो, एकेन सज्झायनमग्गेन कथेतब्बवारोति अत्थो. खन्धकन्ति महावग्गचूळवग्गं. खन्धानं समूहतो, पकासनतो वा खन्धकोति हि वुच्चति, खन्धाति चेत्थ पब्बज्जूपसम्पदादिविनयकम्मसङ्खाता, चारित्तवारित्तसिक्खापदसङ्खाता च पञ्ञत्तियो अधिप्पेता. पब्बज्जादीनि हि भगवता पञ्ञत्तत्ता पञ्ञत्तियोति वुच्चन्ति. पञ्ञत्तियञ्च खन्धसद्दो दिस्सति ‘‘दारुक्खन्धो, (अ. नि. ६.४१) अग्गिक्खन्धो (अ. नि. ७.७२), उदकक्खन्धो’’तिआदीसु (अ. नि. ५.४५; ६.३७) विय. अपिच भागरासट्ठतापि युज्जतियेव तासं पञ्ञत्तीनं भागतो, रासितो च विभत्तत्ता, तं पन विनयपिटकं भाणकेहि रक्खितं गोपितं सङ्गहारुळ्हनयेनेव चिरकालं अनस्समानं हुत्वा पतिट्ठहिस्सतीति आयस्मन्तं उपालित्थेरं पटिच्छापेसुं ‘‘आवुसो इमं तुय्हं निस्सितके वाचेही’’ति.

धम्मं सङ्गायितुकामोति सुत्तन्ताभिधम्मसङ्गीतिं कत्तुकामो ‘‘धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो’’तिआदीसु (दी. नि. २.२१६) विय पारिसेसनयेन धम्मसद्दस्स सुत्तन्ताभिधम्मेस्वेव पवत्तनतो. अयमत्थो उपरि आवि भविस्सति.

सङ्घं ञापेसीति एत्थ हेट्ठा वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बो. कतरं आवुसो पिटकन्ति विनयावसेसेसु द्वीसु पिटकेसु कतरं पिटकं. विनयाभिधम्मानम्पि खुद्दकसङ्गीतिपरियापन्नत्ता तमन्तरेन वुत्तं ‘‘सुत्तन्तपिटके चतस्सो सङ्गीतियो’’ति. सङ्गीतियोति च सङ्गायनकाले दीघादिवसेन विसुं विसुं नियमेत्वा सङ्गय्हमानत्ता निकायाव वुच्चन्ति. तेनाह ‘‘दीघसङ्गीति’’न्तिआदि. सुत्तानेव सम्पिण्डेत्वा वग्गकरणवसेन तयो वग्गा, नाञ्ञानीति दस्सेतुं ‘‘चतुत्तिंस सुत्तानि तयो वग्गा’’ति वुत्तं. तस्मा चतुत्तिसं सुत्तानि तयो वग्गा होन्ति, सुत्तानि वा चतुत्तिंस, तेसं वग्गकरणवसेन तयो वग्गा, तेसु तीसु वग्गेसूति योजेतब्बं. ‘‘ब्रह्मजालसुत्तं नाम अत्थि, तं पठमं सङ्गायामा’’ति वुत्ते कस्माति चोदनासम्भवतो ‘‘तिविधसीलालङ्कत’’न्तिआदिमाह. हेतुगब्भानि हि एतानि. चूळमज्झिममहासीलवसेन तिविधस्सापि सीलस्स पकासनत्ता तेन अलङ्कतं विभूसितं तथा नानाविधे मिच्छाजीवभूते कुहनलपनादयो विद्धंसेतीति नानाविधमिच्छाजीवकुहनलपनादिविद्धंसनं. तत्थ कुहनाति कुहायना, पच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पनइरियापथसन्निस्सितसङ्खातेन तिविधेन वत्थुना विम्हापनाति अत्थो. लपनाति विहारं आगते मनुस्से दिस्वा ‘‘किमत्थाय भोन्तो आगता, किं भिक्खू निमन्तेतुं. यदि एवं गच्छथ, अहं पच्छतो भिक्खू गहेत्वा आगच्छामी’’ति एवमादिना भासना. आदिसद्देन पुप्फदानादयो, नेमित्तिकतादयो च सङ्गण्हाति. अपिचेत्थ मिच्छाजीवसद्देन कुहनलपनाहि सेसं अनेसनं गण्हाति. आदिसद्देन पन तदवसेसं महिच्छतादिकं दुस्सिल्यन्ति दट्ठब्बं. द्वासट्ठि दिट्ठियो एव पलिवेठनट्ठेन जालसरिक्खताय जालं, तस्स विनिवेठनं अपलिवेठकरणं तथा.

अन्तरा च भन्ते राजगहं अन्तरा च नाळन्दन्ति एत्थ अन्तरासद्दो विवरे ‘‘अपिचायं भिक्खवे तपोदाद्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छती’’तिआदीसु (पारा. २३१) विय. तस्मा राजगहस्स च नाळन्दस्स च विवरेति अत्थो दट्ठब्बो. अन्तरासद्देन पन युत्तत्ता उपयोगवचनं कतं. ईदिसेसु ठानेसु अक्खरचिन्तका ‘‘अन्तरा गामञ्च नदिञ्च याती’’ति एवं एकमेव अन्तरासद्दं पयुज्जन्ति, सो दुतियपदेनपि योजेतब्बो होति. अयोजियमाने हि उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनस्स पसङ्गे अन्तरासद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता. तत्थ रञ्ञो कीळनत्थं पटिभानचित्तविचित्रअगारमकंसु, तं ‘‘राजागारक’’न्ति वुच्चति, तस्मिं. अम्बलट्ठिकाति रञ्ञो उय्यानं. तस्स किर द्वारसमीपे तरुणो अम्बरुक्खो अत्थि, तं ‘‘अम्बलट्ठिका’’ति वदन्ति, तस्स समीपे पवत्तत्ता उय्यानम्पि ‘‘अम्बलट्ठिका’’ त्वेव सङ्ख्यं गतं यथा ‘‘वरुणनगर’’न्ति, तस्मा अम्बलट्ठिकायं नाम उय्याने राजागारकेति अत्थो. अविञ्ञायमानस्स हि विञ्ञापनत्थं एतं आधारद्वयं वुत्तं राजागारमेतस्साति वा राजागारकं, उय्यानं, राजागारवति अम्बलट्ठिकायं नाम उय्यानेति अत्थो. भिन्नलिङ्गम्पि हि विसेसनपदमत्थी’’ति केचि वदन्ति, एवं सति राजागारं आधारो न सिया. ‘‘राजागारकेति एवंनामके उय्याने अभिरमनारहं किर राजागारम्पि. तत्थ, यस्स वसेनेतं एवं नामं लभती’’ति (वजिर. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) वजिरबुद्धित्थेरो. एवं सति ‘‘अम्बलट्ठिकाय’’न्ति आसन्नतरुणम्बरुक्खेन विसेसेत्वा ‘‘राजागारके’’ति उय्यानमेव नामवसेन वुत्तन्ति अत्थो आपज्जति, तथा च वुत्तदोसोव सिया. सुप्पियञ्च परिब्बाजकन्ति सुप्पियं नाम सञ्चयस्स अन्तेवासिं छन्नपरिब्बाजकञ्च. ब्रह्मदत्तञ्च माणवन्ति एत्थ तरुणो ‘‘माणवो’’ति वुत्तो ‘‘अम्बट्ठो माणवो, अङ्गको माणवो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५९, २११) विय, तस्मा ब्रह्मदत्तं नाम तरुणपुरिसञ्च आरब्भाति अत्थो. वण्णावण्णेति पसंसाय चेव गरहाय च. अथ वा गुणो वण्णो, अगुणो अवण्णो, तेसं भासनं उत्तरपदलोपेन तथा वुत्तं यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति.

‘‘ततो पर’’न्तिआदिम्हि अयं वचनक्कमो – सामञ्ञफलं पनावुसो आनन्द कत्थ भासितन्ति? राजगहे भन्ते जीवकम्बवनेति. केन सद्धिन्ति? अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन सद्धिन्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं सामञ्ञफलस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छीति. एत्थ हि ‘‘कं आरब्भा’’ति अवत्वा ‘‘केन सद्धि’’न्ति वत्तब्बं. कस्माति चे? न भगवता एव एतं सुत्तं भासितं, रञ्ञापि ‘‘यथा नु खो इमानि पुथुसिप्पायतनानी’’तिआदिना (दी. नि. १.१६३) किञ्चि किञ्चि वुत्तमत्थि, तस्मा एवमेव वत्तब्बन्ति. इमिनाव नयेन सब्बत्थ ‘‘कं आरब्भा’’ति वा ‘‘केन सद्धि’’न्ति वा यथारहं वत्वा सङ्गीतिमकासीति दट्ठब्बं. तन्तिन्ति सुत्तवग्गसमुदायवसेन ववत्थितं पाळिं. एवञ्च कत्वा ‘‘तिवग्गसङ्गहं चतुत्तिंससुत्तपटिमण्डित’’न्ति वचनं उपपन्नं होति. परिहरथाति उग्गहणवाचनादिवसेन धारेथ. ततो अनन्तरं सङ्गायित्वाति सम्बन्धो.

‘‘धम्मसङ्गहो चा’’तिआदिना समासो. एवं संवण्णितं पोराणकेहीति अत्थो. एतेन ‘‘महाधम्महदयेन, महाधातुकथाय वा सद्धिं सत्तप्पकरणं अभिधम्मपिटकं नामा’’ति वुत्तं वितण्डवादिमतं पटिक्खिपित्वा ‘‘कथावत्थुनाव सद्धि’’न्ति वुत्तं समानवादिमतं दस्सेति. सण्हञाणस्स, सण्हञाणवन्तानं वा विसयभावतो सुखुमञाणगोचरं.

चूळनिद्देसमहानिद्देसवसेन दुविधोपि निद्देसो. जातकादिके खुद्दकनिकायपरियापन्ने, येभुय्येन च धम्मनिद्देसभूते तादिसे अभिधम्मपिटकेव सङ्गण्हितुं युत्तं, न पन दीघनिकायादिप्पकारे सुत्तन्तपिटके, नापि पञ्ञत्तिनिद्देसभूते विनयपिटकेति दीघभाणका जातकादीनं अभिधम्मपिटके सङ्गहं वदन्ति. चरियापिटकबुद्धवंसानञ्चेत्थ अग्गहणं जातकगतिकत्ता, नेत्तिपेटकोपदेसादीनञ्च निद्देसपटिसम्भिदामग्गगतिकत्ता. मज्झिमभाणका पन अट्ठुप्पत्तिवसेन देसितानं जातकादीनं यथानुलोमदेसनाभावतो तादिसे सुत्तन्तपिटके सङ्गहो युत्तो, न पन सभावधम्मनिद्देसभूते यथाधम्मसासने अभिधम्मपिटके, नापि पञ्ञत्तिनिद्देसभूते यथापराधसासने विनयपिटकेति जातकादीनं सुत्तन्तपिटकपरियापन्नतं वदन्ति. युत्तमेत्थ विचारेत्वा गहेतब्बं.

एवं निमित्तपयोजनकालदेसकारककरणप्पकारेहि पठमं सङ्गीतिं दस्सेत्वा इदानि तत्थ ववत्थापितेसु धम्मविनयेसु नानप्पकारकोसल्लत्थं एकविधादिभेदं दस्सेतुं ‘‘एवमेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ ‘‘एव’’न्ति इमिना एतसद्देन परामसितब्बं यथावुत्तसङ्गीतिप्पकारं निदस्सेति. ‘‘यञ्ही’’तिआदि वित्थारो. अनुत्तरं सम्मासम्बोधिन्ति अनावरणञाणपदट्ठानं मग्गञाणं, मग्गञाणपदट्ठानञ्च अनावरणञाणं. एत्थन्तरेति अभिसम्बुज्झनस्स, परिनिब्बायनस्स च विवरे. तदेतं पञ्चचत्तालीस वस्सानीति कालवसेन नियमेति. पच्चवेक्खन्तेन वाति उदानादिवसेन पवत्तधम्मं सन्धायाह. यं वचनं वुत्तं, सब्बं तन्ति सम्बन्धो. किं पनेतन्ति आह ‘‘विमुत्तिरसमेवा’’ति, न तदञ्ञरसन्ति वुत्तं होति. विमुच्चित्थाति विमुत्ति, रसितब्बं अस्सादेतब्बन्ति रसं, विमुत्तिसङ्खातं रसमेतस्साति विमुत्तिरसं, अरहत्तफलस्सादन्ति अत्थो. अयं आचरियसारिपुत्तत्थेरस्स मति (सारत्थ. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना). आचरियधम्मपालत्थेरो पन तं केचिवादं कत्वा इममत्थमाह ‘‘विमुच्चति विमुच्चित्थाति विमुत्ति, यथारहं मग्गो फलञ्च. रसन्ति गुणो, सम्पत्तिकिच्चं वा, वुत्तनयेन समासो. विमुत्तानिसंसं, विमुत्तिसम्पत्तिकं वा मग्गफलनिप्फादनतो, विमुत्तिकिच्चं वा किलेसानमच्चन्तविमुत्तिसम्पादनतोति अत्थो’’ति (दी. नि. टी. १.पठममहासङ्गीतिकथावण्णना). अङ्गुत्तरट्ठकथायं पन ‘‘अत्थरसस्सादीसु अत्थरसो नाम चत्तारि सामञ्ञफलानि, धम्मरसो नाम चत्तारो मग्गा, विमुत्तिरसो नाम अमतनिब्बान’’न्ति (अ. नि. अट्ठ. १.१.३३५) वुत्तं.

किञ्चापि अविसेसेन सब्बम्पि बुद्धवचनं किलेसविनयनेन विनयो, यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायपतनादितो धारणेन धम्मो च होति, तथापि इधाधिप्पेतेयेव धम्मविनये वत्तिच्छावसेन सरूपतो निद्धारेतुं ‘‘तत्थ विनयपिटक’’न्तिआदिमाह. अवसेसं बुद्धवचनं धम्मो खन्धादिवसेन सभावधम्मदेसनाबाहुल्लतो. अथ वा यदिपि विनयो च धम्मोयेव परियत्तियादिभावतो, तथापि विनयसद्दसन्निधाने भिन्नाधिकरणभावेन पयुत्तो धम्मसद्दो विनयतन्ति विपरीतं तन्तिमेव दीपेति यथा ‘‘पुञ्ञञाणसम्भारा, गोबलीबद्द’’न्ति. पयोगवसेन तं दस्सेन्तेन ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं. येन विनय…पे… धम्मो, तेनेव तेसं तथाभावं सङ्गीतिक्खन्धके (चूळव. ३४७) आहाति अत्थो.

‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति अयं गाथा भगवता अत्तनो सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं अरहत्तप्पत्तिं पच्चवेक्खन्तेन एकूनवीसतिमस्स पच्चवेक्खणञाणस्स अनन्तरं भासिता, तस्मा ‘‘पठमबुद्धवचन’’न्ति वुत्ता. इदं किर सब्बबुद्धेहि अविजहितं उदानं. अयमस्स सङ्खेपत्थो – अहं इमस्स अत्तभावसङ्खातस्स गेहस्स कारकं तण्हावड्ढकिं गवेसन्तो येन ञाणेन तं दट्ठुं सक्का, तस्स बोधिञाणस्सत्थाय दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारो एत्तकं कालं अनेकजातिसंसारं अनेकजातिसतसहस्ससङ्ख्यं संसारवट्टं अनिब्बिसं अनिब्बिसन्तो तं ञाणं अविन्दन्तो अलभन्तोयेव सन्धाविस्सं संसरिं. यस्मा जराब्याधिमरणमिस्सताय जाति नामेसा पुनप्पुनं उपगन्तुं दुक्खा, न च सा तस्मिं अदिट्ठे निवत्तति, तस्मा तं गवेसन्तो सन्धाविस्सन्ति अत्थो. इदानि भो अत्तभावसङ्खातस्स गेहस्स कारक तण्हावड्ढकि त्वं मया सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झन्तेन दिट्ठो असि. पुन इमं अत्तभावसङ्खातं मम गेहं न काहसि न करिस्ससि. तव सब्बा अवसेसकिलेस फासुका मया भग्गा भञ्जिता. इमस्स तया कतस्स अत्तभावसङ्खातस्स गेहस्स कूटं अविज्जासङ्खातं कण्णिकमण्डलं विसङ्खतं विद्धंसितं. इदानि मम चित्तं विसङ्खारं निब्बानं आरम्मणकरणवसेन गतं अनुपविट्ठं. अहञ्च तण्हानं खय सङ्खातं अरहत्तमग्गं, अरहत्तफलं वा अज्झगा अधिगतो पत्तोस्मीति. गण्ठिपदेसु पन विसङ्खारगतं चित्तमेव तण्हानं खयसङ्खातं अरहत्तमग्गं, अरहत्तफलं वा अज्झगा अधिगतन्ति अत्थो वुत्तो.

‘‘सन्धाविस्स’’न्ति एत्थ च ‘‘गाथायमतीतत्थे इमिस्स’’न्ति नेरुत्तिका. ‘‘तंकालवचनिच्छायमतीतेपि भविस्सन्ती’’ति केचि. पुनप्पुनन्ति अभिण्हत्थे निपातो. पातब्बा रक्खितब्बाति फासु प-कारस्स फ-कारं कत्वा, फुसितब्बाति वा फासु, सायेव फासुका. अज्झगाति च ‘‘अज्जतनियमात्तमिं वा अं वा’’ति वदन्ति. यदि पन चित्तमेव कत्ता, तदा परोक्खायेव. अन्तोजप्पनवसेन किर भगवा ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति गाथाद्वयमाह, तस्मा एसा मनसा पवत्तितधम्मानमादि. ‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा’’ति अयं पन वाचाय पवत्तितधम्मानन्ति वदन्ति.

केचीति खन्धकभाणका. पठमं वुत्तो पन धम्मपदभाणकानं वादो. यदा…पे… धम्माति एत्थ निदस्सनत्थो, आद्यत्थो च इति-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो. निदस्सनेन हि मरियादवचनेन विना पदत्थविपल्लासकारिनाव अत्थो परिपुण्णो न होति. तत्थ आद्यत्थमेव इति-सद्दं गहेत्वा इति-सद्दो आदिअत्थो, ‘‘तेन आतापिनो…पे… सहेतुधम्म’न्तिआदिगाथात्तयं सङ्गण्हाती’’ति (सारत्थ. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) आचरियसारिपुत्तत्थेरेन वुत्तं. खन्धकेति महावग्गे. उदानगाथन्ति जातिया एकवचनं, तत्थापि वा पठमगाथमेव गहेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं.

एत्थ च खन्धकभाणका एवं वदन्ति ‘‘धम्मपदभाणकानं गाथा मनसाव देसितत्ता तदा महतो जनस्स उपकाराय नाहोसि, अम्हाकं पन गाथा वचीभेदं कत्वा देसितत्ता तदा सुणन्तानं देवब्रह्मानं उपकाराय अहोसि, तस्मा इदमेव पठमबुद्धवचन’’न्ति. धम्मपदभाणका पन ‘‘देसनाय जनस्स उपकारानुपकारभावो पठमभावे लक्खणं न होति, भगवता मनसा पठमं देसितत्ता इदमेव पठमबुद्धवचन’’न्ति वदन्ति. तस्मा उभयम्पि उभयथा युज्जतीति वेदितब्बं. ननु च यदि ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति गाथा मनसाव देसिता, अथ कस्मा धम्मपदट्ठकथायं ‘‘अनेकजातिसंसार’न्ति इमं धम्मदेसनं सत्था बोधिरुक्खमूले निसिन्नो उदानवसेन उदानेत्वा अपरभागे आनन्दत्थेरेन पुट्ठो कथेसी’’ति (ध. प. अट्ठ. २.१५२ उदानवत्थु) वुत्तन्ति? अत्थवसेन तथायेव गहेतब्बत्ता. तत्थापि हि मनसा उदानेत्वाति अत्थोयेव गहेतब्बो. देसना विय हि उदानम्पि मनसा उदानं, वचसा उदानन्ति द्विधा विञ्ञायति. यदि चायं वचसा उदानं सिया, उदानपाळियमारुळ्हा भवेय्य, तस्मा उदानपाळियमनारुळ्हभावोयेव वचसा अनुदानेत्वा मनसा उदानभावे कारणन्ति दट्ठब्बं. ‘‘पाटिपददिवसे’’ति इदं ‘‘सब्बञ्ञुभावप्पत्तस्सा’’ति एतेन न सम्बज्झितब्बं, ‘‘पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्ना’’ति एतेन पन सम्बज्झितब्बं. विसाखपुण्णमायमेव हि भगवा पच्चूससमये सब्बञ्ञुतं पत्तो. लोकियसमये पन एवम्पि सम्बज्झनं भवति, तथापि नेस सासनसमयोति न गहेतब्बं. सोमनस्समेव सोमनस्समयं यथा ‘‘दानमयं, सीलमय’’न्ति, (दी. नि. ३.३०५; इतिवु. ६०; नेत्ति. ३४) तंसम्पयुत्तञाणेनाति अत्थो. सोमनस्सेन वा सहजातादिसत्तिया पकतं, तादिसेन ञाणेनातिपि वट्टति.

हन्दाति चोदनत्थे निपातो. इङ्घ सम्पादेथाति हि चोदेति. आमन्तयामीति पटिवेदयामि, बोधेमीति अत्थो. वोति पन ‘‘आमन्तयामी’’ति एतस्स कम्मपदं. ‘‘आमन्तनत्थे दुतियायेव, न चतुत्थी’’ति हि वत्वा तमेवुदाहरन्ति अक्खरचिन्तका. वयधम्माति अनिच्चलक्खणमुखेन सङ्खारानं दुक्खानत्तलक्खणम्पि विभावेति ‘‘यदनिच्चं, तं दुक्खं. यं दुक्खं, तदनत्ता’’ति (सं. नि. २.१५, ४५, ७६, ७७; २.३.१, ४; पटि. म. २.१०) वचनतो. लक्खणत्तयविभावननयेनेव च तदारम्मणं विपस्सनं दस्सेन्तो सब्बतित्थियानं अविसयभूतं बुद्धावेणिकं चतुसच्चकम्मट्ठानाधिट्ठानं अविपरीतं निब्बानगामिनिपटिपदं पकासेतीति दट्ठब्बं. इदानि तत्थ सम्मापटिपत्तियं नियोजेति ‘‘अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति, ताय चतुसच्चकम्मट्ठानाधिट्ठानाय अविपरीतनिब्बानगामिनिपटिपदाय अप्पमादेन सम्पादेथाति अत्थो. अपिच ‘‘वयधम्मा सङ्खारा’’ति एतेन सङ्खेपेन संवेजेत्वा ‘‘अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति सङ्खेपेनेव निरवसेसं सम्मापटिपत्तिं दस्सेति. अप्पमादपदञ्हि सिक्खत्तयसङ्गहितं केवलपरिपुण्णं सासनं परियादियित्वा तिट्ठति, सिक्खत्तयसङ्गहिताय केवलपरिपुण्णाय सासनसङ्खाताय सम्मापटिपत्तिया अप्पमादेन सम्पादेथाति अत्थो. उभिन्नमन्तरेति द्विन्नं वचनानमन्तराळे वेमज्झे. एत्थ हि कालवता कालोपि निदस्सितो तदविनाभावित्ताति वेदितब्बो.

सुत्तन्तपिटकन्ति एत्थ सुत्तमेव सुत्तन्तं यथा ‘‘कम्मन्तं, वनन्त’’न्ति. सङ्गीतञ्च असङ्गीतञ्चाति सब्बसरूपमाह. ‘‘असङ्गीतन्ति च सङ्गीतिक्खन्धककथावत्थुप्पकरणादि. केचि पन ‘सुभसुत्तं (दी. नि. १.४४४) पठमसङ्गीतियमसङ्गीत’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति. पठमसङ्गीतितो पुरेतरमेव हि आयस्मता आनन्दत्थेरेन जेतवने विहरन्तेन सुभस्स माणवस्स भासित’’न्ति (दी. नि. टी. पठममहासङ्गीतिकथावण्णना) आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. सुभसुत्तं पन ‘‘एवं मे सुत्तं एकं समयं आयस्मा आनन्दो सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे अचिरपरिनिब्बुते भगवती’’तिआदिना (दी. नि. १.४४४) आगतं. तत्थ ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिवचनं पठमसङ्गीतियं आयस्मता आनन्दत्थेरेनेव वत्तुं युत्तरूपं न होति. न हि आनन्दत्थेरो सयमेव सुभसुत्तं देसेत्वा ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदीनि वदति. एवं पन वत्तब्बं सिया ‘‘एकमिदाहं भन्ते समयं सावत्थियं विहरामि जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे’’तिआदि. तस्मा दुतियततियसङ्गीतिकारकेहि ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिना सुभसुत्तं सङ्गीतिमारोपितं विय दिस्सति. अथाचरियधम्मपालत्थेरस्स एवमधिप्पायो सिया ‘‘आनन्दत्थेरेनेव वुत्तम्पि सुभसुत्तं पठमसङ्गीतिमारोपेत्वा तन्तिं ठपेतुकामेहि महाकस्सपत्थेरादीहि अञ्ञेसु सुत्तेसु आगतनयेनेव ‘एवं मे सुत’न्तिआदिना तन्ति ठपिता’’ति. एवं सति युज्जेय्य. अथ वा आयस्मा आनन्दो सुभसुत्तं सयं देसेन्तोपि सामञ्ञफलादीसु भगवता देसितनयेनेव देसेसीति भगवतो सम्मुखा लद्धनये ठत्वा देसितत्ता भगवता देसितं धम्मं अत्तनि अदहन्तो ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिमाहाति एवमधिप्पायेपि सति युज्जतेव. ‘‘अनुसङ्गीतञ्चा’’तिपि पाठो. दुतियततियसङ्गीतीसु पुन सङ्गीतञ्चाति अत्थवसेन निन्नानाकरणमेव. समोधानेत्वा विनयपिटकं नाम वेदितब्बं, सुत्त…पे… अभिधम्मपिटकं नाम वेदितब्बन्ति योजना.

भिक्खुभिक्खुनीपातिमोक्खवसेन उभयानि पातिमोक्खानि. भिक्खुभिक्खुनीविभङ्गवसेन द्वे विभङ्गा. महावग्गचूळवग्गेसु आगता द्वावीसति खन्धका. पच्चेकं सोळसहि वारेहि उपलक्खितत्ता सोळस परिवाराति वुत्तं. परिवारपाळियञ्हि महाविभङ्गे सोळस वारा, भिक्खुनीविभङ्गे सोळस वारा चाति बात्तिंस वारा आगता. पोत्थकेसु पन कत्थचि ‘‘परिवारा’’ति एत्तकमेव दिस्सति, बहूसु पन पोत्थकेसु विनयट्ठकथायं, अभिधम्मट्ठकथायञ्च ‘‘सोळस परिवारा’’ति एवमेव दिस्समानत्ता अयम्पि पाठो न सक्का पटिबाहितुन्ति तस्सेवत्थो वुत्तो. ‘‘इती’’ति यथावुत्तं बुद्धवचनं निदस्सेत्वा ‘‘इद’’न्ति तं परामसति. इति-सद्दो वा इदमत्थे, इदन्ति वचनसिलिट्ठतामत्तं, इति इदन्ति वा परियायद्वयं इदमत्थेयेव वत्तति ‘‘इदानेतरहि विज्जती’’तिआदीसु विय. एस नयो ईदिसेसु. ब्रह्मजालादीनि चतुत्तिंस सुत्तानि सङ्गय्हन्ति एत्थ, एतेन वा, तेसं वा सङ्गहो गणना एतस्साति ब्रह्मजालादिचतुत्तिंससुत्तसङ्गहो. एवमितरेसुपि. हेट्ठा वुत्तेसु दीघभाणकमज्झिमभाणकानं वादेसु मज्झिमभाणकानञ्ञेव वादस्स युत्ततरत्ता खुद्दकपाठादयोपि सुत्तन्तपिटकेयेव सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘खुद्दक…पे… सुत्तन्तपिटकं नामा’’ति आह. तत्थ ‘‘सुणाथ भावितत्तानं, गाथा अत्थूपनायिकाति (थेरगा. निदानगाथा) वुत्तत्ता ‘‘थेरगाथा थेरीगाथा’’ति च पाठो युत्तो.

एवं सरूपतो पिटकत्तयं नियमेत्वा इदानि निब्बचनं दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं. तत्थाति तेसु तिब्बिधेसु पिटकेसु. विविधविसेसनयत्ताति विविधनयत्ता, विसेसनयत्ता च. विनयनतोति विनयनभावतो, भावप्पधाननिद्देसोयं, भावलोपो वा, इतरथा दब्बमेव पधानं सिया, तथा च सति विनयनतागुणसमङ्गिना विनयदब्बेनेव हेतुभूतेन विनयोति अक्खातो, न पन विनयनतागुणेनाति अनधिप्पेतत्थप्पसङ्गो भवेय्य. अयं नयो एदिसेसु. विनीयते वा विनयनं, ततोति अत्थो. अयं विनयोति अत्थपञ्ञत्तिभूतो सञ्ञीसङ्खातो अयं तन्ति विनयो. विनयोति अक्खातोति सद्दपञ्ञत्तिभूतो सञ्ञासङ्खातो विनयो नामाति कथितो. अत्थपञ्ञत्तिया हि नामपञ्ञत्तिविभावनं निब्बचनन्ति.

इदानि इमिस्सा गाथाय अत्थं विभावेन्तो आह ‘‘विविधा ही’’तिआदि. ‘‘विविधा एत्थ नया, तस्मा विविधनयत्ता विनयोति अक्खातो’’तिआदिना योजेतब्बं. विविधत्तं सरूपतो दस्सेति ‘‘पञ्चविधा’’तिआदिना, तथा विसेसत्तम्पि ‘‘दळ्हीकम्मा’’तिआदिना. लोकवज्जेसु सिक्खापदेसु दळ्हीकम्मपयोजना, पण्णत्तिवज्जेसु सिथिलकरणपयोजना. सञ्ञमवेलं अभिभवित्वा पवत्तो आचारो अज्झाचारो, वीतिक्कमो, काये, वाचाय च पवत्तो सो, तस्स निसेधनं तथा, तेन तथानिसेधनमेव परियायेन कायवाचाविनयनं नामाति दस्सेति. ‘‘तस्मा’’ति वत्वा तस्सानेकधा परामसनमाह ‘‘विविधनयत्ता’’तिआदि. यथावुत्ता च गाथा ईदिसस्स निब्बचनस्स पकासनत्थं वुत्ताति दस्सेतुं ‘‘तेना’’तिआदि वुत्तं. तेनाति विविधनयत्तादिहेतुना करणभूतेनाति वदन्ति. अपिच ‘‘विविधा ही’’तिआदिवाक्यस्स यथावुत्तस्स गुणं दस्सेन्तो ‘‘तेना’’तिआदिमाहातिपि सम्बन्धं वदन्ति. एवं सति तेनाति विविधनयत्तादिना हेतुभूतेनाति अत्थो. अथ वा यथावुत्तवचनमेव सन्धाय पोराणेहि अयं गाथा वुत्ताति संसन्देतुं ‘‘तेना’’तिआदि वुत्तन्तिपि वदन्ति, दुतियनये विय ‘‘तेना’’ति पदस्स अत्थो. एतन्ति गाथावचनं. एतस्साति विनयसद्दस्स, ‘‘वचनत्था’’ति पदेन सम्बन्धो. ‘‘वचनस्स अत्थो’’ति हि सम्बन्धे वुत्तेपि तस्स वचनसामञ्ञतो विसेसं दस्सेतुं ‘‘एतस्सा’’ति पुन वुत्तं. नेरुत्तिका पन समासतद्धितेसु सिद्धेसु सामञ्ञत्ता, नामसद्दत्ता च एदिसेसु सद्दन्तरेन विसेसितभावं इच्छन्ति.