निदानकथावण्णना
एवं यथावुत्तेन विविधेन नयेन पणामादिकं पकरणारम्भविधानं कत्वा इदानि विभागवन्तानं सभावविभावनं विभागदस्सनवसेनेव सुविभावितं, सुविञ्ञापितञ्च होतीति पठमं ताव वग्गसुत्तवसेन विभागं दस्सेतुं ‘‘तत्थ दीघागमो नामा’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति ‘‘दीघस्स आगमवरस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति यदिदं वुत्तं, तस्मिं वचने. ‘‘यस्स अत्थं पकासयिस्सामी’’ति पटिञ्ञातं, सो दीघागमो नाम वग्गसुत्तवसेन एवं वेदितब्बो, एवं विभागोति वा अत्थो. अथ वा तत्थाति ‘‘दीघागमनिस्सित’’न्ति यं वुत्तं, एतस्मिं वचने. यो दीघागमो वुत्तो, सो दीघागमो नाम वग्गसुत्तवसेन. एवं विभजितब्बो, एदिसोति वा अत्थो. ‘‘दीघस्सा’’तिआदिना हि वुत्तं दूरवचनं तं-सद्देन पटिनिद्दिसति विय ‘‘दीघागमनिस्सित’’न्ति वुत्तं आसन्नवचनम्पि तं-सद्देन पटिनिद्दिसति अत्तनो बुद्धियं परम्मुखं विय परिवत्तमानं हुत्वा पवत्तनतो. एदिसेसु हि ठानेसु अत्तनो बुद्धियं सम्मुखं वा परम्मुखं वा परिवत्तमानं यथा तथा वा पटिनिद्दिसितुं वट्टति सद्दमत्तपटिनिद्देसेन अत्थस्साविरोधनतो. वग्गसुत्तादीनं निब्बचनं परतो आवि भविस्सति. तयो वग्गा यस्साति तिवग्गो. चतुत्तिंस सुत्तानि एत्थ सङ्गय्हन्ति, तेसं वा सङ्गहो गणना एत्थाति चतुत्तिंससुत्तसङ्गहो.
अत्तनो संवण्णनाय पठमसङ्गीतियं निक्खित्तानुक्कमेनेव पवत्तभावं दस्सेतुं ‘‘तस्स…पे… निदानमादी’’ति वुत्तं. आदिभावो हेत्थ सङ्गीतिक्कमेनेव वेदितब्बो. कस्मा पन चतूसु आगमेसु दीघागमो पठमं सङ्गीतो, तत्थ च सीलक्खन्धवग्गो पठमं निक्खित्तो, तस्मिञ्च ब्रह्मजालसुत्तं, तत्थापि निदानन्ति? नायमनुयोगो कत्थचिपि न पवत्तति सब्बत्थेव वचनक्कममत्तं पटिच्च अनुयुञ्जितब्बतो. अपिच सद्धावहगुणत्ता दीघागमोव पठमं सङ्गीतो. सद्धा हि कुसलधम्मानं बीजं. यथाह ‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठी’’ति (सं. नि. २.१९७; सु. नि. ७७). सद्धावहगुणता चस्स हेट्ठा दस्सितायेव. किञ्च भिय्यो – कतिपयसुत्तसङ्गहताय चेव अप्पपरिमाणताय च उग्गहणधारणादिसुखतो पठमं सङ्गीतो. तथा हेस चतुत्तिंससुत्तसङ्गहो, चतुसट्ठिभाणवारपरिमाणो च. सीलकथाबाहुल्लतो पन सीलक्खन्धवग्गो पठमं निक्खित्तो. सीलञ्हि सासनस्स आदि सीलपतिट्ठानत्ता सब्बगुणानं. तेनेवाह ‘‘तस्मा तिह त्वं भिक्खु आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्ध’’न्तिआदि (सं. नि. ५.४६९). सीलक्खन्धकथाबाहुल्लतो हि सो ‘‘सीलक्खन्धवग्गो’’ति वुत्तो. दिट्ठिविनिवेठनकथाभावतो पन सुत्तन्तपिटकस्स निरवसेसदिट्ठिविभजनं ब्रह्मजालसुत्तं पठमं निक्खित्तन्ति वेदितब्बं. तेपिटके हि बुद्धवचने ब्रह्मजालसदिसं दिट्ठिगतानि निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा विभत्तसुत्तं नत्थि. निदानं पन पठमसङ्गीतियं महाकस्सपत्थेरेन पुट्ठेन आयस्मता आनन्देन देसकालादिनिदस्सनत्थं पठमं निक्खित्तन्ति. तेनाह ‘‘ब्रह्मजालस्सापी’’तिआदि. तत्थ च ‘‘आयस्मता’’तिआदिना देसकं नियमेति, पठमसङ्गीतिकालेति पन कालन्ति, अयमत्थो उपरि आवि भविस्सति.