(२) सङ्ख्यावारवण्णना

७३. यथा अञ्ञमञ्ञपच्चये विसेसो विभङ्गे अत्थीति इदं हेतुपच्चयादिविभङ्गतो विसेसभावसामञ्ञेन वुत्तं. न हि यादिसो अञ्ञमञ्ञपच्चयविभङ्गे विसेसो, तादिसो पुरेजातपच्चयविभङ्गे. तथा हि अञ्ञमञ्ञपच्चये पटिसन्धि लब्भति, न पुरेजातपच्चये. ‘‘विपाकाब्याकतं एकं खन्धं पटिच्चा’’तिआदिके विभङ्गेति इमिना यस्मिं पच्चये विपाकाब्याकतं उद्धटं, तं निदस्सनवसेन दस्सेति. इदं वुत्तं होति – यथा हेतुपच्चयादीसु ‘‘विपाकाब्याकतं एकं खन्धं पटिच्चा’’तिआदिना विभङ्गे विपाकाब्याकतं उद्धटं अत्थि, एवं विपाकाब्याकताभावं आसेवनपच्चये विसेसं दस्सेतीति.

७४. एतस्मिं अनुलोमेति इमस्मिं पटिच्चवारे पच्चयानुलोमे. सुद्धिकनयेति पठमे नये. दस्सितगणनतोति ‘‘नव, तीणि, एक’’न्ति एवं सङ्खेपतो दस्सितगणनतो. ततो परेसु नयेसूति ततो पठमनयतो परेसु दुतियादिनयेसु. अञ्ञिस्साति नवादिभेदतो अञ्ञिस्सा गणनाय. अबहुगणनेन युत्तस्स बहुगणनस्स पच्चयस्स, तेन अबहुगणनेन. समानगणनता चाति च-सद्दो ब्यतिरेको. तेन पच्चनीयतो अनुलोमे यो विसेसो वुच्चति, तं जोतेति. तेनाह ‘‘अनुलोमेयेव दट्ठब्बा’’ति. अनुलोमेयेवाति अवधारणेन निवत्तितं दस्सेतुं ‘‘पच्चनीये…पे… वक्खती’’ति वुत्तं.

७६-७९. ते पन तेरसमूलकादिके नये सासेवनसविपाकेसु द्वीसु द्वावीसतिमूलकेसु सासेवनमेव गहेत्वा इतरं पजहन्तो आह ‘‘पच्छाजातविपाकानं परिहीनत्ता’’ति. विरोधाभावे सतीति इदं ‘‘सिया कुसलं धम्मं पटिच्च अकुसलो धम्मो उप्पज्जेय्या’’तिआदीसु विय परिकप्पवचनं सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘पुच्छाय दस्सितनयेना’’ति. तस्स च तेवीसतिमूलकस्स. नामन्ति तेवीसतिमूलकन्ति नामं. द्वावीसति…पे… वुत्तन्ति एतेन द्वावीसतिमूलकोव परमत्थतो लब्भति, न तेवीसतिमूलकोति दस्सेति.

अञ्ञपदानीति हेतुअधिपतिपदादीनि. सुद्धिकनयोति पठमनयो, यं अट्ठकथायं ‘‘एकमूल’’न्ति वुत्तं. आरम्मणमूलकादीसु न लब्भतीति दुमूलकादीसु तं न योजीयति. हेट्ठिमं हेट्ठिमं सोधेत्वा एव हि अभिधम्मपाळि पवत्ता, तस्मा ‘‘आरम्मणे…पे… पञ्हा’’ति वुत्तन्ति सम्बन्धो. तत्थाति ‘‘तीणियेव पञ्हा’’ति पाठे. ‘‘वत्तु अधिप्पायानुविधायी सद्दप्पयोगो’’ति कत्वा अधिप्पायं विभावेन्तो आह ‘‘ततो उद्धं गणनं निवारेति, न अधो पटिक्खिपती’’ति. गणनाय उपनिक्खित्तपञ्ञत्तिभावतो हेट्ठागणनं अमुञ्चित्वाव उपरिगणना सम्भवतीति आह ‘‘तीसु एकस्स अन्तोगधताय च ‘तीणियेवा’ति वुत्त’’न्ति. अत्तनो वचनन्ति ‘‘तत्रिदं लक्खण’’न्तिआदिना वुत्तं अत्तनो वचनं.

८०-८५. अविगता…पे… वुत्तेपि विपल्लासयोजनं अकत्वाति अधिप्पायो. सा दस्सिता होतीति सा विपल्लासयोजनं अकत्वा दस्सियमाना यदिपि दस्सिता होति, न एवं आविकरणवसेन दस्सिता होति तादिसस्स लिङ्गनस्स अभावतो यथा विपल्लासयोजनायन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘विपल्लास…पे… होती’’ति. एवमेव अधिप्पायो योजेतब्बोति ‘‘ये…पे… तं दस्सेतु’’न्ति एत्थ ‘‘यदिपि अविगतानन्तर’’न्तिआदिना यथा अधिप्पायो योजितो, एवमेव ‘‘तेनेतं आविकरोती’’ति एत्थापि अधिप्पायो योजेतब्बो. किं वुत्तं होति? यथा तत्थ ‘‘ऊनतरगणनेहि समानगणनेहि च सद्धिं संसन्दने ऊनतरा समाना च गणना होती’’ति अयमत्थो ञापनवसेन दस्सितो, एवमिधापीति. तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘आरम्मणपच्चयो येन येन बहुतरगणनेन वा समानगणनेन वा पच्चयेन सद्धिं तिकदुकादिभेदं गच्छति, सब्बत्थ तीणेव पञ्हविस्सज्जनानि वेदितब्बानी’’ति. न केवलमत्थविसेसाविकरणत्थमेवेत्थ तथा योजना कता, अथ खो देसनाक्कमोयेव सोति दस्सेतुं ‘‘पच्चनीयादीसुपि पना’’तिआदिमाह. तत्थ मूलपदन्ति आरम्मणपच्चयादिकं तस्मिं तस्मिं नये मूलभूतं पदं. तत्थाति पच्चनीयादीसु. एतं लक्खणन्ति ‘‘तत्रिदं लक्खण’’न्तिआदिना वुत्तलक्खणं. तस्माति यस्मा पुब्बेनापरं पाळि एवमेव पवत्ता, तस्मा एव. तेन मूलपदं आदिम्हियेव ठपेत्वा देसना ञायागताति दस्सेति. यदि एवं लिङ्गनेन अत्थविसेसाविकरणं कथन्ति आह ‘‘न च विञ्ञाते अत्थे वचनेन लिङ्गेन च पयोजनं अत्थी’’ति.

पच्चयानुलोमवण्णना निट्ठिता.