पटिच्चवारो

पच्चयपच्चनीयवण्णना

८६-८७. रूपसमुट्ठापकवसेनेव वेदितब्बन्ति इदं अट्ठकथावचनं अनन्तरं ‘‘चित्तसमुट्ठानञ्च रूप’’न्ति पाळियं आगतत्ता वुत्तं, पञ्चविञ्ञाणानं पन अहेतुकपटिसन्धिचित्तानञ्च वसेन योजना सम्भवतीति कत्वा वुत्तं ‘‘सब्बसङ्गाहिकवसेन पनेतं न न सक्का योजेतु’’न्ति.

९३. सहजातपुरेजातपच्चयाति इदं पच्चयेन पच्चयधम्मोपलक्खणन्ति दस्सेतुं ‘‘सहजाता च हेतुआदयो…पे… अत्थो दट्ठब्बो’’ति वत्वा ‘‘न ही’’तिआदिना तमेवत्थं समत्थेति.

९४-९७. सो पच्चयोति सो पटिच्चट्ठफरणको पच्चयो.

९९-१०२. चित्तसमुट्ठानादयोति आदि-सद्देन बाहिररूपआहारसमुट्ठानादयो रूपकोट्ठासा सङ्गय्हन्ति. तस्साति मग्गपच्चयं लभन्तस्स रूपस्स. एवमेव पनाति इमिना यथा नमग्गपच्चये वुत्तं, एवमेव नहेतुपच्चयादीसु यं हेतुपच्चयं लभति, तस्स परिहीनत्ताति इममत्थं उपसंहरति. तेनाह ‘‘एकच्चरूपस्स पच्चयुप्पन्नता दट्ठब्बा’’ति.

१०७-१३०. सब्बत्थाति पन्नरसमूलकादीसु सब्बेसु नयेसु. कामं सुद्धिकनयादीसु विसदिसविस्सज्जना, इधाधिप्पेतत्थं पन दस्सेतुं ‘‘एकेसू’’तिआदि वुत्तं. इधाति एतेसु नाहारमूलकादिनयेसु. गणनायेव न सरूपदस्सनन्ति सुद्धिकनये विय गणनाय एव न सरूपदस्सनं अधिप्पेतन्ति अत्थो.

पच्चयपच्चनीयवण्णना निट्ठिता.

पच्चयानुलोमपच्चनीयवण्णना

१३१-१८९. तिण्णन्ति हेतु अधिपति मग्गोति इमेसं तिण्णं पच्चयानं. साधारणानन्ति ये तेसं तिण्णं साधारणा पच्चया पच्चनीकतो न लब्भन्ति, यस्मा तेसं सङ्गण्हनवसेन वुत्तं, तस्मा. मग्गपच्चयेति मग्गपच्चये अनुलोमतो ठिते. इतरेहीति हेतुअधिपतिपच्चयेहि. साधारणा सत्तेवाति मग्गपच्चयवज्जे सत्तेव. हेतुपच्चयोपि पच्चनीयतो न लब्भतीति हेतुरहितेसु अधिपतिनो अभावा. सो पनाति हेतुपच्चयो असाधारणोति कत्वा न वुत्तो साधारणानं अलब्भमानानं वुच्चमानत्ता. न हि हेतुपच्चयो मग्गपच्चयस्स साधारणो. येहीति येहि पच्चयेहि. तेति अनन्तरपच्चयादयो. एकन्तिकत्ताति अविनाभावतो. अरूपट्ठानिकाति अरूपपच्चया अरूपधम्मानंयेव पच्चयभूता अनन्तरपच्चयादयो. तेनाति ‘‘एकन्तिकानं अरूपट्ठानिका’’ति इधाधिप्पेतत्ता. तेहीति पुरेजातासेवनपच्चयेहि. तेसं वसेनाति तेसं ऊनतरगणनानं एककादीनं वसेन. तस्स तस्साति पच्चनीयतो योजितस्स तस्स तस्स दुकादिकस्स बहुगणनस्स. गणनाति ऊनतरगणना. अनुलोमतो ठितस्सपीति पि-सद्देन अनुलोमतो ठितो वा होतु पच्चनीयतो योजितो वा, ऊनतरगणनाय समानन्ति दस्सेति. नयिदं लक्खणं एकन्तिकन्ति इमिना यथावुत्तलक्खणं येभुय्यवसेन वुत्तन्ति दस्सेति.

पच्चयानुलोमपच्चनीयवण्णना निट्ठिता.

पच्चयपच्चनीयानुलोमवण्णना

१९०. सब्बेसुपीति पच्छाजातं ठपेत्वा सब्बेसुपि पच्चयेसु. सो हि अनुलोमतो अलब्भमानभावेन गहितो ‘‘सब्बेसू’’ति एत्थ सङ्गहं न लभति. अरूपावचरविपाकस्स आरुप्पे उप्पन्नलोकुत्तरविपाकस्स च पुरेजातासेवनानं अलब्भनतोति ‘‘किञ्चि निदस्सनवसेन दस्सेन्तो’’ति आह.

अवसेसानं लाभमत्तन्ति अवसेसानं एकच्चानं लाभं. तेनाह ‘‘न सब्बेसं अवसेसानं लाभ’’न्ति. पच्छाजाते पसङ्गो नत्थीति पच्छाजातो अनुलोमतो तिट्ठतीति अयं पसङ्गो एव नत्थि. पुरेजा…पे… लब्भतीति इमिना विप्पयुत्ते पच्चनीयतो ठिते पुरेजातो लब्भतीति अयम्पि अत्थतो आपन्नो होतीति तं निद्धारेत्वा तत्थ यं वत्तब्बं, तं दस्सेतुं ‘‘पुरेजातो पन विप्पयुत्ते पच्चनीयतो ठिते अनुलोमतो लब्भतीति इदम्पी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘अवसेसा सब्बेपीति अत्थे गय्हमाने आपज्जेय्या’’ति इदं तस्सा अत्थापत्तिया सब्भावदस्सनमत्तं दट्ठब्बं, अत्थो पन तादिसो न उपलब्भतीति अयमेत्थ अधिप्पायो. तेनाह ‘‘यम्पि केची’’तिआदि.

तत्थ केचीति पदकारे सन्धायाह. ते हि ‘‘अरूपधातुया चवित्वा कामधातुं उपपज्जन्तस्स गतिनिमित्तं आरम्मणपुरेजातं होतीति ञापेतुं ‘नविप्पयुत्तपच्चया पुरेजाते’ति अयमत्थो निद्धारितो’’ति वदन्ति, तं न युज्जति आरुप्पे रूपं आरब्भ चित्तुप्पादस्स असम्भवतो. तथा हेके असञ्ञभवानन्तरस्स विय आरुप्पानन्तरस्स कामावचरपटिसन्धिविञ्ञाणस्स पुरिमानुपट्ठितारम्मणं इच्छन्ति. तेनेवाह ‘‘तम्पि तेसं रुचिमत्तमेवा’’तिआदि. युज्जमानकपच्चयुप्पन्नवसेन वाति यस्मिं यस्मिं पच्चये अनुलोमतो ठिते यं यं पच्चयुप्पन्नं भवितुं युज्जति, तस्स तस्स वसेनाति अत्थो. न विचारितं सुविञ्ञेय्यत्ताति अधिप्पायो. नवाति आरम्मणअनन्तरसमनन्तरूपनिस्सयपुरेजातासेवनसम्पयुत्तनत्थिविगतपच्चया. तम्पि तेसं नवन्नं पच्चयानं अनुलोमतो अलब्भमानतं.

१९१-१९५. न अञ्ञमञ्ञेन घटितस्स मूलस्साति अञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चनीयतो ठितेन योजितस्स सत्तमस्स मूलस्स वित्थारितत्ता. सब्बं सदिसन्ति सब्बपाळिगमनं सदिसं.

इमस्मिं…पे… वेदितब्बोति एत्थ इमस्मिं एत्थाति द्वे भुम्मनिद्देसा. तेसु पठमस्स विसयो पच्चनीयानुलोमेति अट्ठकथायमेव दस्सितोति अदस्सितस्स विसयं दस्सेतुं ‘‘एतेसू’’तिआदि वुत्तं. पि-सद्देनाति ‘‘इमेसम्पी’’ति एत्थ पि-सद्देन. किस्मिञ्चि पच्चये. कम्मपच्चयं लभन्तानिपि चक्खादीनि विपाकविञ्ञाणादीनि च इन्द्रियं न लभन्तीति कत्वा ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं, कतिपयं न लभतीति वुत्तं होति. मग्गपच्चयन्तिआदीसुपि एसेव नयो. यथावुत्तानीति पञ्चवोकारपवत्तिअसञ्ञभवपरियापन्नानि कटत्तारूपानेव वदति, न चित्तसमुट्ठानरूपानीति अधिप्पायो. ये रूपधम्मानं पच्चया होन्तीति ये हेतुअधिपतिसहजातादिपच्चया रूपधम्मानं पच्चया होन्ति, एतेयेव हेतुअधिपतिआदिके छ पच्चये न लभन्ति. एतेयेवाति वचनेन अञ्ञे कतिपये लभन्तीति सिद्धं होतीति तं दस्सेन्तो ‘‘पच्छाजाता…पे… लभती’’ति आह. अयञ्च पच्चयलाभो न जनकवसेन वेदितब्बोति दस्सेतुं ‘‘लब्भमाना…पे… दस्सन’’न्ति वुत्तं. धम्मवसेनाति पच्चयुप्पन्नधम्मवसेन. इन्द्रियन्ति इन्द्रियपच्चयं. यदि एवन्ति कटत्तारूपं यं यं न लभति, तं तं यदि वत्तब्बं, एवं सन्ते रूपधम्मेसु भूतरूपानियेव अञ्ञमञ्ञपच्चयं लभन्तीति आह ‘‘उपादारूपानि…पे… वत्तब्ब’’न्ति. तं पन उपादारूपानं अञ्ञमञ्ञपच्चयालाभवचनं. अरूपिन्द्रियालाभन्ति अरूपीनं इन्द्रियानं वसेन इन्द्रियपच्चयालाभं.

१९६-१९७. बहुगणनम्पि ऊनतरगणनेन योजितं ऊनतरगणमेव होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘यदिपि तिकादीसु ‘हेतुया पञ्चा’ति इदं नत्थी’’ति. अनुत्तानं दुविञ्ञेय्यताय गम्भीरं. यथा च भूतरूपानि नारम्मणपच्चया अञ्ञमञ्ञपच्चया उप्पज्जन्ति, एवं पटिसन्धिक्खणे वत्थुरूपन्ति आह ‘‘वत्थुपि पन लभती’’ति. यथा हेट्ठा एकमूलकं ‘‘दुमूलक’’न्ति वुत्तं, एवं इधापि दुमूलकं ‘‘तिमूलक’’न्ति वदन्ति.

२०३-२३३. चेतनामत्तसङ्गाहकेति चेतनामत्तंयेव पच्चयुप्पन्नं गहेत्वा ठिते पञ्हे. तत्थ हि ‘‘नकम्मपच्चया हेतुपच्चया’’ति वत्तुं सक्का. एवंपकारेति इदं ‘‘तीणीतिआदीसू’’ति एत्थ आदि-सद्दस्स अत्थवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘आदि-सद्दो हि पकारत्थोव होती’’ति आह. रूपम्पि लब्भति चेतनामत्तमेव असङ्गण्हनतो.

पच्चयपच्चनीयानुलोमवण्णना निट्ठिता.

पटिच्चवारवण्णना निट्ठिता.

२. सहजातवारवण्णना

२३४-२४२. सहजातपच्चयकरणन्ति सहजातं पच्चयधम्मं पच्चयं कत्वा पवत्ति. सहजातायत्तभावगमनन्ति सहजाते पच्चयधम्मे आयत्तभावस्स गमनं पच्चयुप्पन्नस्स अत्तना सहजातपच्चयायत्तवुत्तिता. एत्थ च सहजातपच्चयसङ्खातं सहजातं करोतीति सहजातो, तथापवत्तो पच्चयुप्पन्नधम्मो. तत्थ पवत्तमानो सहजातसद्दो यस्मा तस्स पच्चयुप्पन्नस्स अत्तना सहजातं पच्चयधम्मं पच्चयं कत्वा पवत्तिं तदायत्तभावूपगमनञ्च वदतीति वुच्चति, तस्मा वुत्तं ‘‘सहजातसद्देन…पे… वुत्त’’न्ति. तस्स करणस्स गमनस्स वाति तस्स यथावुत्तस्स सहजातपच्चयकरणस्स सहजातायत्तभावूपगमनस्स वा. ‘‘कुसलं धम्मं सहजातो’’ति इमस्स कुसलं धम्मं सहजातं तंसहभावितञ्च पच्चयं कत्वाति अयमत्थोति आह ‘‘कुसलादीनं कम्मभावतो’’ति. सहजातपच्चयसहभावीनं पच्चयानं सङ्गण्हत्थञ्हेत्थ ‘‘सहजातायत्तभावगमनं वा’’ति वुत्तं.

तंकम्मभावतोति तेसं यथावुत्तपच्चयकरणतदायत्तभावगमनानं कम्मभावतो. अट्ठकथायं पन ‘‘कुसलं धम्मं सहजातोति कुसलं धम्मं पटिच्च तेन सहजातो हुत्वा’’ति पटिच्चसद्दं आहरित्वा अत्थो वुत्तो, तं ‘‘पटिच्चत्थो सहजातत्थो’’ति कत्वा वुत्तं. सहजातसद्दयोगे कुसलं धम्मन्ति उपयोगवचनस्स युत्ति न वुत्ता, ‘‘तेन सहजातो हुत्वा’’ति पन वुत्तत्ता करणत्थे उपयोगवचनन्ति दस्सितन्ति केचि. निस्सयवारे पन कुसलं धम्मं निस्सयत्थेन पच्चयं कत्वाति वदन्तेन इधापि ‘‘कुसलं धम्मं सहजातत्थेन पच्चयं कत्वा’’ति अयमत्थो वुत्तोयेव होति, पटिच्चसद्दाहरणम्पि इममेवत्थं ञापेतीति दट्ठब्बं. उपादारूपं किञ्चि भूतरूपस्स अनुपालकं उपत्थम्भकञ्च होन्तम्पि सहजातलक्खणेन न होति, तस्मा पटिच्चत्थं न फरतीति आह ‘‘पटिच्चाति इमिना वचनेन दीपितो पच्चयो न होती’’ति. निदस्सनवसेन वुत्तन्ति उदाहरणवसेन वुत्तं, न अनवसेसतोति अत्थो. यथावुत्तोति पटिच्चत्थफरणवसेन वुत्तो. यथा च उपादारूपं भूतरूपस्स उपादारूपस्स च पच्चयो न होति, एवं ठपेत्वा छ वत्थूनि सेसरूपानि अरूपधम्मानं पच्चयो न होतीति दस्सेन्तो ‘‘वत्थुवज्जानि रूपानि च अरूपान’’न्ति आह.

सहजातवारवण्णना निट्ठिता.

३. पच्चयवारवण्णना

२४३. पति-सद्दो पतिट्ठत्थं दीपेति ‘‘सारे पतिट्ठितो’’तिआदीसु, अय-सद्दो गतिं दीपेति ‘‘एति एत्थाति अयो’’ति.

भूतुपादारूपानि सह सङ्गण्हित्वा वुत्तं उपादारूपानं विय भूतरूपानि निस्सयो होतीति कत्वा. यदि एवं कस्मा अट्ठकथायं ‘‘महाभूते निस्साय चित्तसमुट्ठानं उपादारूप’’न्ति उपादारूपंयेव दस्सितन्ति आह ‘‘अट्ठकथायं पना’’तिआदि.

२५५. पटिच्चवारे सहजातेति पटिच्चवारे सहजातपच्चयवण्णनायं, कम्मउतुजानन्ति कम्मजानं उतुजानञ्च वसेन अत्थो वुत्तोति योजना. तथा हि तत्थ वुत्तं ‘‘द्विसन्ततिसमुट्ठानभूतवसेन वुत्त’’न्ति (पट्ठा. अट्ठ. १.५७). कम्मे चाति कम्मे जनककम्मपच्चये गहिते. एकन्तानेकन्तकम्मजानन्ति एकन्तेन कम्मजानं न एकन्तकम्मजानञ्च. तत्थ असञ्ञभवे एकन्तकम्मजं नाम जीवितिन्द्रियं, इतरं उपादारूपं भूतरूपञ्च न एकन्तकम्मजं, तदुभयम्पि तत्थ एकज्झं कत्वा वुत्तं, ‘‘महाभूते पटिच्च कटत्तारूप’’न्ति इदं पन कम्मसमुट्ठानवसेनेव वुत्तन्ति. सो नाधिप्पेतोति यो यथादस्सितो पटिच्चवारे सहजातपच्चये अत्थो वुत्तो, सो इध न अधिप्पेतो. कस्माति चे, आह ‘‘कटत्ता…पे… गहितत्ता’’ति. तं पहायाति तं पटिच्चवारे वुत्तमत्थं पहाय अग्गहेत्वा. यथागहितस्साति ‘‘असञ्ञ…पे… कटत्तारूपं उपादारूप’’न्ति पाळियं एव गहितस्स. पटिच्च पच्चयाति इदं द्विन्नं वारानं उपलक्खणं. पटिच्चवारे आगतनयेन महाभूते पटिच्च, पच्चयवारे आगतनयेन महाभूते पच्चया महाभूतानं उप्पत्ति न निवारेतब्बा, तस्मा ‘‘उपादारूपसङ्खातं कटत्तारूप’’न्ति एवं उपादारूपग्गहणेन कटत्तारूपं अविसेसेत्वा उपादारूपानं निवत्तेतब्बानं उतुचित्ताहारसमुट्ठानानं अत्थिताय कटत्ता…पे… विसेसनं दट्ठब्बन्ति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.

२८६-२८७. एकच्चस्स रूपस्साति अहेतुकचित्तसमुट्ठानस्स. इतो परेसुपि एकच्चरूपग्गहणे एसेव नयो. चक्खादिधम्मवसेनाति चक्खायतनादिरूपधम्मवसेन. चित्तसमुट्ठानादिकोट्ठासवसेनाति चित्तजादिरूपधम्मभागवसेन. सब्बं लब्भतीति सतिपि इमस्स नयस्स नहेतुमूलकत्ते नोनत्थिनोविगतेसु एकन्ति गणनं सब्बं रूपं सब्बस्स रूपस्स वसेन गणना लब्भति चतुसन्ततिवसेन वत्तमानेसु पञ्चवीसतिया रूपधम्मेसु वज्जितब्बस्स अभावा.

पच्चयवारवण्णना निट्ठिता.

४. निस्सयवारवण्णना

३२९-३३७. निस्सयपच्चयभावन्ति निस्सयवारे वुत्तस्स सहजातपुरेजातस्स च निस्सयट्ठस्स धम्मस्स पच्चयभावं पच्चयवारेन नियमेतुन्ति योजना. तथा पच्चयवारे ‘‘पच्चया’’ति वुत्तस्स पच्चयधम्मस्स सहजातपुरेजातभावं निस्सयवारेन नियमेतुन्ति योजना. नियमनञ्चेत्थ पच्चयट्ठनिस्सयट्ठानं परियायन्तरेन पकासितत्ता अत्थतो भेदाभावदस्सनन्ति वेदितब्बो. तेन वुत्तं ‘‘पच्चयत्तं नाम निस्सयत्तं, निस्सयत्तं नाम पच्चयत्त’’न्ति.

निस्सयवारवण्णना निट्ठिता.

५. संसट्ठवारवण्णना

३५१-३६८. साति सवत्थुका पटिसन्धि. इधापीति इमस्मिं संसट्ठवारेपि. अधिपतिपुरेजातासेवनेसु अनुलोमतो नकम्मनविपाकनझाननविप्पयुत्तेसु पच्चनीयतो ठितेसु न लब्भति, अञ्ञेसु सहजातादीसु अनुलोमतो हेतुआदीसु पच्चनीयतो च अनुलोमतो च ठितेसु लब्भतीति. तेनाह ‘‘लब्भमानपच्चयेसू’’ति. इमस्स विसेसस्साति इमस्स यथावुत्तस्स विसेसस्स दस्सनत्थं उद्धटा, तस्मा तादिसस्स विसेसस्स दस्सेतब्बस्स अभावतो वत्थुविरहिता पटिसन्धि अनुद्धटा, न विप्पयुत्ते पच्चनीयतो ठिते अभावतोति अत्थो. हेतुपच्चयविरहितमत्तदस्सनत्थन्ति इमिना भूतकथनं अहेतुकग्गहणं न ब्यभिचारनिवत्तनन्ति दस्सेति. ‘‘अहेतुकविपाककिरियवसेना’’ति भवितब्बं हेतुपरियन्तत्ता मग्गस्स.

३६९-३९१. ‘‘हेतुम्हि अनुलोमतो ठिते झानमग्गा पच्चनीयतो न लब्भन्ती’’तिआदि यं इध अट्ठकथायं वुत्तं, तं हेतुपच्चयादिवसेन उप्पज्जमानो धम्मो चत्तारो सब्बट्ठानिका आहारिन्द्रियझानमग्गा चाति इमे अट्ठ पच्चये अलभन्तो नाम नत्थीति इमिना पटिच्चवारे अनुलोमपच्चनीयवण्णनायं वुत्तेन नयेन वेदितुं सक्काति आह ‘‘पटिच्चवारे…पे… नयेना’’ति. सेसेसूति अहेतुकमोहवज्जाहेतुकेसु पञ्चविञ्ञाणा…पे… झानपच्चयं लभन्ति, तस्मा ‘‘अहेतुकमोहोव झानमग्गपच्चयं लभती’’ति न सक्का वत्तुं, किञ्च पच्चनीयानुलोमे द्विन्नं पच्चयानं अनुलोमेन अनुलोमवसेन सह योजना नत्थि एकेकस्सेव योजनाय आगतत्ता, तस्मा अहेतुकमोहोव मग्गपच्चयं लभतीति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.

संसट्ठवारवण्णना निट्ठिता.

६. सम्पयुत्तवारवण्णना

३९२-४००. सदिसं सम्पयुत्तन्ति ‘‘यं सदिसं, तं संसट्ठ’’न्ति वुच्चमानं सम्पयुत्तं न होति ‘‘संसट्ठा योजिता हया’’तिआदीसु. असंसट्ठं वोकिण्णन्ति यं न संसट्ठं अन्तरन्तरा उप्पज्जमानेन वोकिण्णम्पि विमिस्सताय सम्पयुत्तन्ति वुच्चमानं, तं संसट्ठं न होति ‘‘या सा वीमंसा…पे… कोसज्जसम्पयुत्ता’’तिआदीसु. एवं असम्पयुत्तस्सपि संसट्ठपरियायो असंसट्ठस्स च सम्पयुत्तपरियायो अत्थीति तदुभयं इतरेतरं नियमेतीति दस्सनत्थं वारद्वयदेसनाति दस्सेन्तो आह ‘‘उभयं…पे… नियामकं होती’’ति, संसट्ठसद्दो हि वोकिण्णट्ठो नत्थि, सम्पयुत्तसद्दो च सदिसत्थो, तस्मा यथा संसट्ठसद्दो सम्पयुत्तसद्दापेक्खो सदिसत्थतो विनिवत्तित्वा एकुप्पादादिसभावमेव अत्थं बोधेति, एवं सम्पयुत्तसद्दोपि संसट्ठसद्दापेक्खो वोकिण्णट्ठतो विनिवत्तित्वाति अञ्ञमञ्ञापेक्खस्स सद्दद्वयस्स अञ्ञमञ्ञनियामकता वेदितब्बा.

सम्पयुत्तवारवण्णना निट्ठिता.

७. पञ्हावारविभङ्गवण्णना

४०१-४०३. ते पच्चयेति ते हेतुआदिके पच्चये. पटिपाटियाति एत्थ पच्चयपटिपाटिया कुसलादिपदपटिपाटिया वाति आसङ्कायं उभयवसेनपि अत्थो युज्जतीति दस्सेन्तो पठमं ताव सन्धायाह ‘‘यथाक्कमेना’’तिआदि. तस्सत्थो – ‘‘हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो’’तिआदिना नयेन देसनाक्कमेन याय पटिपाटिया पटिच्चवारे पच्चया आगता, तदनुरूपं ते दस्सेतुन्ति. दुतियं पन दस्सेतुं ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’तिआदि वुत्तं. सा पनायं पदपटिपाटि यस्मा न कुसलपददस्सनमत्तेन दस्सिता होति, तस्मा तं एकदेसेन सकलं नयतो दस्सेन्तो आह ‘‘कुसलो कुसलस्साति…पे… होती’’ति. तेनाति निदस्सनमत्तेन ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’ति पदेन. सब्बो पभेदोति यं तत्थ तत्थ पच्चये ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’तिआदिको यत्तको पभेदो विस्सज्जनं लभति, सो सब्बो पभेदोति अत्थो. ते पच्चये पटिपाटिया दस्सेतुन्ति ते हेतुआदिपच्चये कुसलादिपदपटिपाटिया दस्सेतुं.

४०४. फलविसेसं आकङ्खन्ता पटिग्गाहकतो विय दायकतोपि यथा दक्खिणा विसुज्झति, एवं दानं देन्तीति आह ‘‘विसुद्धं कत्वा’’ति. तेसन्ति वत्तब्बतारहन्ति इमिना वोदानस्स सकदागामिआदीनं आवेणिकतं दस्सेति. कामं अग्गमग्गपुरेचारिकम्पि वोदानमेव, असेक्खो पन हुत्वा तं पच्चवेक्खतीति न तं इध गहितं. तन्ति वोदानं. गोत्रभुचित्तन्ति अट्ठमकस्स उप्पज्जनकाले ‘‘गोत्रभू’’ति वत्तब्बतारहं चित्तं. गोत्रभुसदिसन्ति वा सोतापन्नादिगोत्राभिभावीति वा गोत्रभुचित्तन्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. पच्चयुप्पन्नं भूमितो ववत्थपेति, ‘‘तेभूमककुसलमेवा’’ति एत्थ विय न पच्चयधम्मन्ति अत्थो. देसनन्तरत्ताति ‘‘कुसलचित्तसमङ्गिस्सा’’तिआदिना पुग्गलामसनदेसनतो अञ्ञत्ता, अञ्ञथा गहितं पुन न गण्हेय्याति अधिप्पायो.

४०५. रागरहितस्स विय सोमनस्सरहितस्स च रागस्स न आरम्मणे अस्सादनवसेन पवत्ति अज्झुपेक्खनतोति वुत्तं ‘‘अस्सादनं…पे… किच्च’’न्ति. सहसाकारप्पवत्ताय उप्पिलावितसभावाय पीतिया आहितविसेसाय तण्हाय तं तण्हाभिनन्दनन्ति वुच्चतीति तं सन्धायाह ‘‘पीतिकिच्चसहिताय तण्हाय किच्च’’न्ति. यथा च यथावुत्तकिच्चविसेसाय पीतिया आहितविसेसा तण्हा तण्हाभिनन्दना, एवं दिट्ठाभिनन्दना वेदितब्बा. यस्मा पन सा अत्थतो पच्चयविसेसविसिट्ठा दिट्ठियेव, तस्मा वुत्तं ‘‘दिट्ठाभिनन्दना दिट्ठियेवा’’ति. एत्थ पनाति ‘‘अभिनन्दती’’ति पदस्स तण्हादिट्ठिवसेन वुत्तेसु एतेसु पन द्वीसु अत्थेसु. अभिनन्दन्तस्साति इदं दिट्ठाभिनन्दनंयेव सन्धाय वुत्तन्ति अधिप्पायेन ‘‘पच्छिमत्थमेव गहेत्वा’’ति वुत्तं. अभिनन्दन्तस्साति पन अविसेसतो वुत्तत्ता तण्हावसेन दिट्ठिवसेन अभिनन्दन्तस्साति अयमेत्थ अत्थो अधिप्पेतो, तस्मा ‘‘अभिनन्दना…पे… न सक्का वत्तु’’न्ति इदमिध वचनमनोकासं. कस्मा? दिट्ठिरहितेपि सन्ताने अभिनन्दनस्स वुत्तत्ता. तण्हावसेन नन्दतीति तण्हाभिनन्दनवसेनेव वुत्तो अत्थो पुरिमो अत्थो. द्वीसु पन सोमनस्ससहगतचित्तुप्पादेसूति दिट्ठिरहितानि सोमनस्ससहगतचित्तानि सन्धायाह. यथावुत्तेनाति ‘‘सरागस्स सोमनस्सस्सा’’तिआदिना वुत्तेन सोमनस्सेन अस्सादेन्तस्स, रागेन च तेसुयेव यथावुत्तेसु द्वीसु चित्तेसु अस्सादेन्तस्स, चतूसुपि सोमनस्ससहगतचित्तेसु सप्पीतिकतण्हाय अभिनन्दन्तस्स, चतूसुपि दिट्ठिसम्पयुत्तेसु दिट्ठाभिनन्दनाय अभिनन्दन्तस्स दिट्ठि उप्पज्जतीति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा. तेन वुत्तं ‘‘इतिपि सक्का योजेतु’’न्ति. यथा दिट्ठूपनिस्सयतो दिट्ठाभिनन्दना सम्भवति, एवं तण्हूपनिस्सयतो तण्हाभिनन्दनापि सम्भवतीति दट्ठब्बं. ‘‘अभिनन्दति रागो उप्पज्जती’’ति वचनतो सप्पीतिकतण्हाय अभिनन्दन्तस्स रागुप्पत्तिपि वत्तब्बा, न वा वत्तब्बा तण्हाभिनन्दनाय एव रागुप्पत्तिया वुत्तत्ता.

४०६. ‘‘तदारम्मणताया’’ति वत्तब्बे ‘‘तदारम्मणता’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘विभत्तिलोपो हेत्थ कतो’’ति. तदारम्मणताति एत्थ ता-सद्दाभिधेय्यो अत्थो भावो नाम, सो पन तदारम्मणसद्दाभिधेय्यतो अञ्ञो नत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘भाववन्ततो वा अञ्ञो भावो नाम नत्थी’’ति. एतेन सकत्थे अयं ता-सद्दोति दस्सेति. तेनाह ‘‘विपाको तदारम्मणभावभूतोति अत्थो’’ति. एतस्मिञ्चत्थे ‘‘तदारम्मणता’’ति पच्चत्तेकवचनं दट्ठब्बं. विञ्ञाणञ्चायतन…पे… न वुत्तन्ति यदिपि कामावचरविपाकानम्पि कम्मं आरम्मणं लब्भति, तं पन विञ्ञाणञ्चायतननेवसञ्ञानासञ्ञायतनविपाकानं विय न एकन्तेन इमस्स विपाकचित्तस्स इदं कम्मं आरम्मणन्ति ववत्थितं कामावचरविपाकचित्तानं बहुभेदत्ता, तस्मा तं लब्भमानम्पि न वुत्तन्ति अत्थो. यदि एवं किं तं लब्भमानम्पि न दस्सितमेवाति आसङ्कायं आह ‘‘तदारम्मणेन पना’’तिआदि. अनुलोमतो समापज्जने येभुय्येन आसन्नसमापत्तिया आरम्मणभावो दस्सितो, अञ्ञथा ‘‘पटिलोमतो वा एकन्तरिकवसेन वा’’ति वचनं निरत्थकं सियाति अधिप्पायो. भवेय्याति अनासन्नापि समापत्ति आरम्मणं भवेय्य, न सक्का पटिक्खिपितुन्ति अत्थो. तेनेव हि ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं. एवं सतीति यदि आवज्जनाय एव आरम्मणभावेन कुसलानं खन्धानं अब्याकतारम्मणता अधिप्पेता, एवं सन्ते. वत्तब्बं सियाति ‘‘इद्धिविधञाणस्सा’’ति च पाळियं वत्तब्बं सिया तस्सापि आवज्जनाय आरम्मणभावतो. तं न वुत्तन्ति तं अब्याकतं इद्धिविधञाणं ‘‘कुसला खन्धा इद्धिविधञाणस्सा’’ति न वुत्तं. होन्तीति आरम्मणं होन्ति. तानीति चेतोपरियञाणादीनि. याय कायचीति चेतोपरियञाणादीनं अञ्ञेसञ्च कुसलानं आरम्मणकरणवसेन आवज्जन्तिया.

४०७-४०९. आदीनवदस्सनेन सभावतो च अनिट्ठतामत्तवसेन च दोमनस्सस्स उप्पत्ति वेदितब्बाति योजेतब्बं. आघातवत्थुआदिभेदेन अक्खन्तिभेदा वेदितब्बा.

४१०. सब्बस्साति पकरणपरिच्छिन्ने गय्हमाने सब्बस्स अब्याकतस्स, अत्थन्तरवसेन पन गय्हमाने सब्बस्स ञेय्यस्साति अत्थो. असक्कुणेय्यत्ताति इदं वत्तब्बस्स अनन्तापरिमेय्यताय वुत्तं, न अञ्ञाणपटिघाततो.

४१७. वोदानसङ्खातं वुट्ठानं अपुब्बतो न होतीति वुत्तं ‘‘अपुब्बतो चित्तसन्तानतो वुट्ठानं भवङ्गमेवा’’ति. तञ्हि यथालद्धस्स विसेसस्स वोदापनं पगुणभावापादनं अपुब्बं नाम न होति. तथा हि वुत्तं ‘‘हेट्ठिमं हेट्ठिमञ्हि पगुणज्झानं उपरिमस्स उपरिमस्स पदट्ठानं होति, तस्मा वोदानम्पि वुट्ठानन्ति वुत्त’’न्ति. अवज्जेतब्बत्ता वत्तब्बं नत्थीति कुसलभावेन समानत्ता वज्जेतब्बताय अभावतो विभजित्वा वत्तब्बं नत्थि, तस्मा यदेत्थ विसेसनं लब्भति, तं दस्सेन्तो ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं…पे… समापत्तिया’’ति आह. चित्तुप्पादकण्डे वुत्तमेवाति पट्ठाने पन ‘‘कुसले निरुद्धे विपाको तदारम्मणता उप्पज्जती’’तिआदिना ‘‘किरियानन्तरं तदारम्मणभावे’’ति यं वत्तब्बं, तं चित्तुप्पादकण्डवण्णनायं वुत्तमेव.

ता उभोपीति या ‘‘कुसलविपाकाहेतुकसोमनस्ससहगता उपेक्खासहगता चा’’ति द्वे मनोविञ्ञाणधातुयो वुत्ता, ता उभोपि सोमनस्ससहगतमनोविञ्ञाणधातुवसेन वुत्ता. कस्मा? दसन्नं कामावचरभवङ्गानं अत्तनो तदारम्मणकाले सन्तीरणकाले च वोट्ठब्बनस्स अनन्तरपच्चयभावतो. उपेक्खासहगता पन यथावुत्तानं दसन्नं विपाकानं मनोविञ्ञाणधातूनं अत्तनो तदारम्मणादिकाले वोट्ठब्बनकिरियस्स सन्तीरणकाले मनोधातुकिरियस्स भवङ्गकालेति योजेतब्बं.

४२३. पटिविज्झित्वाति जानित्वा. दळ्हं न गहेतब्बन्ति दळ्हग्गाहं न गहेतब्बं. बलवतो…पे… विपच्चनतोति एतेन बलवता दुब्बलता च अप्पमाणं, कतोकासता पमाणन्ति दस्सेति. कतोकासता च अवसेसपच्चयसमवाये विपाकाभिमुखताति दट्ठब्बं. यं किञ्चीति च बलवं दुब्बलं वाति अत्थो. विपाकजनकम्पि किञ्चि कम्मं उपनिस्सयपच्चयो न होतीति सक्का वत्तुं. सति हि कम्मउपनिस्सयपच्चयानं अविनाभावे विपाकत्तिके उपनिस्सयपच्चये गहिते कम्मपच्चयो विसुं न उद्धरितब्बो सिया, वेदनात्तिके च उपनिस्सये पच्चनीयतो ठिते कम्मपच्चयेन सद्धिं अट्ठाति न वत्तब्बं सियाति अधिप्पायो. पच्चयद्वयस्स पन लब्भमानतप्पराय देसनाय उपनिस्सये गहितेपि कम्मपच्चयो उद्धरितब्बोयेवाति सक्का वत्तुं. लब्भमानस्स हि उद्धरणं ञायागतं, तथा उपनिस्सये पच्चनीयतो ठितेपि कम्मपच्चयो वत्तब्बोव उपनिस्सयस्स अनेकभेदत्ता, विपाकं जनेन्तं कम्मं विपाकस्स उपनिस्सयो न होतीति न वत्तब्बमेवाति वेदितब्बं.

परस्स पवत्तं ओमानन्ति परसन्ताने अत्तानं उद्दिस्स पवत्तं अवमानं. तेसूति यो अनेन पुब्बे हतो, तस्स ञातिमित्तेसु. मातुघातनत्थं पवत्तितताय पुरिमचेतनाय मातुघातकम्मेन सदिसता, यथा च आणत्तियं पहारेपि एसेव नयो. तेन वुत्तं ‘‘एस नयो द्वीहि पकारेहीति एत्थापी’’ति.

वट्टनिस्सितो दानादिवसेन सद्धं उप्पादेन्तो रागं उपनिस्साय दानादिवसेन सद्धं उप्पादेति नाम, न विवट्टनिस्सितो अविसेसेन वुत्तत्ताति आह ‘‘इमिना अधिप्पायेन वदती’’ति. एतेसन्ति कायिकसुखदुक्खानं. एकतोपीति इदं यदिपि एकस्मिं सन्ताने सुखदुक्खानं एकस्मिं खणे उप्पत्ति नत्थि, पच्चयसमायोगो पन तेसं एकज्झम्पि होतीति कत्वा वुत्तं.

४२५. पुरिमवारेसु वियाति पटिच्चवारादीसु पुरिमेसु विय. इमस्मिन्ति पञ्हावारे. पच्चयेन उप्पत्ति वुच्चतीति हेतुआदिना तेन तेन पच्चयेन तंतंपच्चयुप्पन्नस्स उप्पत्ति न वुच्चति. तेसं तेसं धम्मानन्ति हेतुआदीनं तेसं तेसं पच्चयधम्मानं. तंतंपच्चयभावोति हेतुआदीनं तंतंपच्चयभावो वुच्चति. तेनेव पुरिमेसु छसु वारेसु ‘‘कुसलो धम्मो उप्पज्जती’’तिआदिना तत्थ तत्थ उप्पादग्गहणं कतं, इध पन ‘‘कुसलस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना पच्चयभावो गहितो. तेनाति उपत्थम्भकत्तेन पच्चयभावेन. इधाति पञ्हावारे.

४२७. पतिट्ठाभूतस्साति निस्सयभूतस्स. कम्मपच्चयोति सहजातकम्मपच्चयो. दुकमूलकदुकावसानाति ‘‘कुसलो च अब्याकतो च धम्मा कुसलस्स च अब्याकतस्स च धम्मस्सा’’ति एवं दुकमूलकदुकावसाना कत्वा वुत्तपञ्हा. तत्थाति पच्चयवारे. कुसलो च अब्याकतो च धम्माति कुसलाब्याकतप्पभेदा पच्चयुप्पन्ना धम्मा. यतो ततो वाति पच्चयधम्मनियमं अकत्वा यतो ततो वा कुसलाब्याकतवसेन उभयपच्चयतो उप्पत्तिमत्तमेव तत्थ पच्चयवारे अधिप्पेतं, उभयस्स यथावुत्तस्स पच्चयुप्पन्नस्स उभिन्नं यथावुत्तानंयेव पच्चयधम्मानं पच्चयभावो न अधिप्पेतो उप्पादपधानत्ता तस्सा देसनायाति अधिप्पायो. निस्सयादिभूताति निस्सयअत्थिअविगतभूता पच्चयधम्मा न लब्भन्ति, तस्मा कुसलो च…पे… न वुत्तन्ति योजना.

पञ्हावारविभङ्गवण्णना निट्ठिता.

पञ्हावारस्स घटने अनुलोमगणना

४३९. एत्थाति अब्याकतमूलके. यदि एवन्ति यदि कुसलाकुसलमूलेहि अलब्भमानम्पि लब्भति, एवं सन्ते. गणनमत्तसामञ्ञतो, न पच्चयसामञ्ञतोति अधिप्पायो.

४४०. निदस्सनवसेन दट्ठब्बो येभुय्येन इन्द्रियमग्गपच्चयानञ्च हेतुपच्चयस्स विसभागत्ता. इन्द्रियमग्गपच्चया च विसभागाति विसेसनेन यो तत्थ सभागभावो, तं निवत्तेति. तथा भावाभावतोति तस्मिं हेतुपच्चयाकारे सति भावतो, हेतुधम्मानं हेतुपच्चयभावे सति सहजातादिपच्चयभावतोति अत्थो. अधिपतिपच्चयादीनन्ति अधिपतिन्द्रियमग्गपच्चयानं. विसभागता हेतुपच्चयस्स. कुसलादिहेतूनन्ति कुसलाकुसलकिरियाब्याकतहेतूनं. हेतुपच्चयभावेति हेतुपच्चयत्ते हेतुभावेन उपकारकत्ते. विपाकपच्चयभावाभावतोति विपाकपच्चयभावस्स अभावतो. न हि विपाकानं विपाकपच्चयता अत्थि. विपाकहेतूनं इतरहेतूहि हेतुपच्चयताय अत्थि सभागताति आह ‘‘हेतुवज्जान’’न्ति. विपाकानं विसभागताय भवितब्बं, न हि विपाकधम्मधम्मनेवविपाकनविपाकधम्मधम्मानं विपाकेहि सभागता अत्थि रासन्तरभावतोति अधिप्पायो. उभयपच्चयसहितेति हेतुविपाकपच्चयसहिते. हेतुपच्चयभावे विपाकम्हीति हेतुपच्चयभावेन वत्तमाने विपाकधम्मे. विपाकपच्चयत्ताभावाभावतोति विपाकपच्चयभावाभावस्स अभावतो. न हि विपाको विपाकस्स विपाकपच्चयो न होति, तस्मा नत्थि हेतुविपाकपच्चयानं विसभागताति अधिप्पायो.

इदानि वुत्तमेवत्थं उदाहरणेन समत्थेन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. हेतुसहजातपच्चयसहितेति हेतुपच्चयसहजातपच्चयसहिते, उभयपच्चययुत्तेति अत्थो. हेतूनन्ति इदं ‘‘सहजातपच्चयत्ताभावो’’ति इमिनापि सम्बन्धितब्बं. हेतूनञ्हि हेतुपच्चयसहिते रासिम्हि हेतुपच्चयभावो विय सहजातपच्चयभावोपि अत्थीति. तत्थ हेतुवज्जानं सहजातधम्मानं हेतुधम्मस्स च न सभागता वुच्चति सहजातपच्चयेन सभागभावतो. एवमिधापीति यथा हेतुसहजातपच्चयेसु वुत्तप्पकारेन नत्थि विसभागता, एवमिधापि हेतुविपाकपच्चयेसु नत्थि विसभागताति अत्थो. एस नयो विप्पयुत्तपच्चयेपीति य्वायं नयो हेतुसहजातपच्चयेसु विसभागताभावो वुत्तो, एस नयो हेतुसहिते विप्पयुत्तपच्चयेपीति अत्थो. तत्थापि हि ‘‘हेतुविप्पयुत्तपच्चयसहिते रासिम्ही’’तिआदि सक्का योजेतुन्ति. पच्चुप्पन्नो एव पच्चयुप्पन्नो, पच्चयो पन अतीतोपि अनागतोपि कालविनिमुत्तोपि होतीति पच्चुप्पन्नक्खणे हेतुपच्चयभावे सहजातादिपच्चयभावं सन्धाय तथाभावाभाववसेन सभागताय वुच्चमानाय नानाक्खणिकानं कुसलादीनं हेतूनं विपाकानञ्च वसेन विसभागता तस्सेव हेतुस्स न वत्तब्बाति इममत्थं दस्सेति ‘‘अपिचा’’तिआदिना.

अग्गहितविसेसतो सामञ्ञतो विसेसो न सुविञ्ञेय्यो होतीति अधिप्पायेनाह ‘‘कुसला वीमंसाधिपतीति एवं वत्तब्ब’’न्ति.

४४१-४४३. ‘‘इतरानि द्वे लभती’’ति एवं वत्तुं न सक्का, हेताधिपतिदुकेहि दस्सितानि यानि ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स च, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति चत्तारि विस्सज्जनानि, तेसु हेतुसहजातनिस्सयअत्थिअविगतइन्द्रियमग्गपच्चयेसु सम्पयुत्तपच्चये पविट्ठे ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति इमानि द्वे लभति. यं सन्धाय अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सचे तेहि सद्धिं…पे… तानेव द्वे लभती’’ति, तेहि पन इतरानि नाम ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स चा’’ति इमानि द्वेपि सियुं. न हि कुसलो धम्मो कुसलस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो होति. तेन वुत्तं ‘‘इतरानि द्वे लभतीति पुरिमपाठो’’तिआदि. इतरानि द्वेति वा अञ्ञानि द्वे, यानि सम्पयुत्तपच्चयवसेन द्वे विस्सज्जनानि, विप्पयुत्तपवेसे पन ततो अञ्ञानि अञ्ञथाभूतानि द्वे विस्सज्जनानि. यानि सन्धाय वुत्तं ‘‘कुसलो अब्याकतस्स, अब्याकतो अब्याकतस्साति द्वे लभतीति पठन्ती’’ति. तेसूति ऊनतरगणनाहेतूसु विपाकअञ्ञमञ्ञादीसु.

अनामट्ठविपाकानीति अग्गहितविपाकपच्चयानि, घटनं अपेक्खित्वा अयं नपुंसकनिद्देसो. न विपाकहेतुरहितानि साधारणवसेन वुत्तत्ता. तेन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘सामञ्ञतो नवन्नम्पि हेतूनं वसेन वुत्तानी’’ति, ‘‘विपाकहेतुपि लब्भती’’ति च.

तत्थाति पञ्चमघटनतो पट्ठाय पञ्चसु घटनेसु. तेन विपाकेन सह, समं वा उट्ठानं एतस्साति समुट्ठानन्ति अयम्पि अत्थो सम्भवतीति वुत्तं ‘‘पटिसन्धियं कटत्तारूपम्पि तंसमुट्ठानग्गहणेनेव सङ्गण्हाती’’ति. एसेव नयोति इमिना कटत्तारूपम्पि तंसमुट्ठानग्गहणेनेव सङ्गण्हातीति इममेवत्थं अतिदिसति.

एवम्पीति ‘‘एतेसु पना’’तिआदिना सङ्खेपतो वुत्तप्पकारेपीति अत्थो. तेनाह ‘‘एतेसु पन…पे… वुत्तनयेनपी’’ति. यो यो पच्चयोति यो यो हेतुआदिपच्चयो मूलभावेन ठितो परेसं पच्चयानं. तप्पच्चयधम्मानन्ति तेहि हेतुआदिपच्चयेहि पच्चयभूतानं हेतुआदिधम्मानं. निरवसेसऊनऊनतरऊनतमलाभक्कमेनाति ते धम्मा येसु विस्सज्जनेसु यथारहं निरवसेसा लब्भन्ति, येसु ऊना ऊनतरा ऊनतमा च लब्भन्ति, तेन कमेन घटनावचनतो पच्चयुप्पन्नापि यथाक्कमं निरवसेसादिक्कमेनेव लब्भन्ति. तेनाह ‘‘निरवसेसलाभे च…पे… वेदितब्बो’’ति.

हेतुमूलकं निट्ठितं.

४४५. पञ्चमे एकन्ति सनिस्सयतो अब्याकतमूलं अकुसलन्ति इदं सन्धायाह ‘‘वत्थुवसेन सनिस्सयं वक्खती’’ति. न इदन्ति इदं चतुत्थं घटनं लब्भमानस्सपि वत्थुस्स वसेन घटनं न होति तस्स वक्खमानत्ता, तस्मा ‘‘आरम्मणवसेनेवा’’ति एकंसो गहितोति अत्थयोजना.

४४६. सहजातपुरेजाता एको निस्सयपच्चयोति इमिना सतिपि पच्चयधम्मभेदे पच्चयभावभेदो नत्थीति दस्सेति, तथा ‘‘अत्थिपच्चयो’’ति इमिनापि. अविगतपच्चयोपेत्थ अत्थिपच्चयेनेव सङ्गहितोति दट्ठब्बो. ‘‘अत्थिअविगतपच्चयो’’ति पाठो. सहजातारम्मणाधिपति पन न केवलं पच्चयधम्मप्पभेदोव, अथ खो पच्चयभावभेदोपि अत्थेवाति आह ‘‘एवं…पे… अभावतो’’ति. वुत्तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘निस्सयभावो ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सहजातपुरेजातनिस्सयादीनन्ति सहजातनिस्सयपुरेजातनिस्सयादीनं. आदि-सद्देन सहजातपुरेजातअत्थिअविगतभावे सङ्गण्हाति. न पनेवन्तिआदिना वुत्तमेवत्थं विवरन्तो ‘‘सहजातो ही’’तिआदिमाह. भिन्नसभावाति समानेपि अधिपतिसद्दवचनीयभावे पच्चयभावविसिट्ठेन सभावेन भिन्नसभावा, न हेतुपच्चयादयो विय सभावमत्तेन. तेनेवाति भिन्नसभावत्ता एव. अञ्ञथा ‘‘कुसलो कुसलस्स सहजातवसेन, अब्याकतो आरम्मणवसेन अधिपतिपच्चयेन पच्चयो होती’’ति तदुभयं एकज्झं कत्वा वत्तब्बं सिया, न च वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘पञ्हावारविभङ्गे…पे… न वुत्त’’न्ति.

४४७-४५२. साधारणवसेनाति अधिपतिन्द्रियभावसामञ्ञेन. तथा चेव छ घटनानि योजेत्वा दस्सेति ‘‘अधिपती’’तिआदिना. द्वे पच्चयधम्माति वीरियवीमंसानं वसेन द्वे पच्चयधम्मा, एकोयेव चित्ताधिपतिवसेन. समग्गकानि पुब्बे वत्तब्बानि सियुं अधिपतिपटिपाटियाति अधिप्पायो. पठमञ्हि वीरियाधिपति पच्छा चित्ताधिपतीति. तेसं आहारमग्गपच्चयानं पच्छा वुत्तानि समग्गकानि. सदिसत्ताति इदं परतो ‘‘हेतुवसेन वुत्तघटनेहि सदिसत्ता’’तिआदिवचनं सन्धाय वुत्तं.

४५७-४६०. दुमूलकन्ति कुसलाब्याकतमूलकं. तं कुसलमूलकेसु कस्मा वुत्तन्ति चोदनायं आह ‘‘अब्याकतसहितस्स कुसलस्स पच्चयभावदस्सनवसेना’’ति. एत्थाति अनुलोमगणने. यथावुत्तेसूति ‘‘सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकसम्पयुत्तविप्पयुत्तअत्थिअविगतमूलकेसू’’ति एवं वुत्तेसु सहजातादिमूलकेसु. अत्थिअविगतमूलकवज्जेसूति अत्थिअविगतमूलकानि ठपेत्वा अवसेसेसु आहारेन आहारपच्चयेन घटनानि न योजितानीति सम्बन्धो. अधिपतिन्द्रियेहि च निस्सयादिवज्जेसु सहजातादीसु घटनानि न योजितानीति योजना. तेसूति हेतुकम्मझानमग्गेसु आहारे अधिपतिन्द्रियेसु च तंतंघटनवसेन यथावुत्तेसु योजियमानेसु. तेनाति हेतुआदिअरूपधम्मानंयेव लब्भनतो. तेहि घटनानीति हेतुआदीहि योजियमानानि घटनानि. रूपमिस्सकत्ताभावेनाति इदं वुत्तसदिसताय कारणवचनं. कस्मा पनेत्थ अत्थिअविगतमूलकानि निस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतानि तेहि वज्जितानीति आह ‘‘अत्थिअविगतेहि पना’’तिआदि. निस्सयादीहि योजियमानानि अधिपतिन्द्रियानि रूपमिस्सकानि होन्तीति न वुत्तानीति सम्बन्धो. यदि एवं कस्मा अत्थिअविगतमूलकेसु आहारेन, निस्सयादिमूलकेसु च अधिपतिन्द्रियेहि योजना कताति चोदनं सन्धायाह ‘‘अधिपताहारिन्द्रियमूलकेसू’’तिआदि.

४७३-४७७. एदिसेसु ठानेसु खन्ध-सद्दो अरूपेस्वेव निरुळ्होति कत्वा वुत्तं ‘‘न पवत्ते विय खन्धायेव पच्चयुप्पन्नभावेन गहेतब्बा’’ति. कटत्तारूपम्पि पन लब्भतीति इमिना ‘‘एकक्खणिककम्मवसेन वुत्तानी’’ति वचनं पटिक्खिपति. यमत्थं सन्धाय ‘‘कस्मा न वुत्त’’न्ति वुत्तं, तं पाकटतरं करोन्तो ‘‘ननू’’तिआदिं वत्वा पुन तं उदाहरणेन विभावेतुं ‘‘यथाचा’’तिआदि वुत्तं. आरम्मणनिस्सयपच्चयभावेनाति आरम्मणपच्चयभावेन निस्सयपच्चयभावेन च. कम्मस्स च पच्चयभावो पाकटोयेवाति आह ‘‘कम्मम्पि आरम्मणपच्चयभावेन वत्तब्ब’’न्ति. द्विन्नं पच्चयभावानन्ति कम्मारम्मणपच्चयभावानं. अञ्ञमञ्ञपटिक्खेपतोति इमिना द्विन्नं पच्चयभावानं भिन्नत्ता पवत्तिआकारस्स एकक्खणे एकस्मिं पच्चयधम्मे अयुज्जमानतं दस्सेति. यथादस्सितस्स निदस्सितब्बेन असमानतं दस्सेन्तो ‘‘पच्चुप्पन्नञ्हि…पे… युत्तं वत्तु’’न्ति आह. कम्मं पनातिआदिना कम्मारम्मणपच्चयानं पवत्तिआकारस्स भिन्नत्ता एकज्झं हुत्वा अप्पवत्तिमेव विभावेति. यतो ते अञ्ञमञ्ञं पटिक्खेपका वुत्ता, कस्मा पन तंयेव वत्थु आरम्मणपच्चयो होति निस्सयपच्चयो च, न तंयेव कम्मं आरम्मणपच्चयो च कम्मपच्चयो चाति? न चोदेतब्बमेतं, धम्मसभावो एसोति दस्सेन्तो ‘‘एस च सभावो’’तिआदिमाह. तत्थ वत्तमानानन्ति पच्चुप्पन्नानं. यन्ति इदं ‘‘वत्तब्बता’’ति इमिना सम्बन्धियमानं ‘‘या’’ति इत्थिलिङ्गवसेन विपरिणामेतब्बं. यथातिआदिना तमेवत्थं उदाहरणदस्सनेन विभावेति.

४७८-४८३. यं विञ्ञाणं अधिपतिपच्चयो न होति, तं अनामट्ठाधिपतिभावं दट्ठब्बं. वत्थुस्स वसेनाति हापेतब्बस्स वत्थुस्स वसेन.

४८४-४९५. अरूपिन्द्रियानि रूपानं पच्चयत्तेन लब्भन्तीति योजना. यदिपि एवं वुत्तं रूपिन्द्रियानं अरूपानं पच्चयत्तञ्च लब्भतीति आह ‘‘चक्खादीनि च पन चक्खुविञ्ञाणादीनं लब्भन्ती’’ति. तंसमानगतिकाति वीरियेन समानगतिका मग्गपच्चयताय.

५११-५१४. विप्पयुत्तमूलके ‘‘दसमे कुसलादयो चित्तसमुट्ठानान’’न्ति इदं पवत्तिवसेन अट्ठकथायं वुत्तन्ति आह ‘‘पटिसन्धियं पन ‘खन्धा कटत्तारूपानं वत्थु च खन्धान’न्ति इदम्पि लब्भती’’ति. तस्स दस्सनवसेनाति तस्स वत्थुस्स दस्सनवसेन, न अनवसेसतो पच्चयधम्मस्स दस्सनवसेन. तेनाह ‘‘खन्धा च वत्थुस्साति इदम्पि पन लब्भतेवा’’ति. न वज्जेतब्बानीति तेसम्पि पच्चयुप्पन्नभावेन योजेतब्बत्ता.

५१५-५१८. अरूपवत्थारम्मणमहाभूतइन्द्रियाहारानं पच्चयधम्मानन्ति अत्थो. ‘‘आहारिन्द्रियपच्चया चा’’तिपि पन वत्तब्बं. कस्मा? न हि इन्द्रियाहारानं वसेन सहजातादयो लब्भन्ति, इन्द्रियाहारानं पन वसेन इन्द्रियाहारपच्चयाव लब्भन्ति. ‘‘सहजातं पुरेजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रिय’’न्ति हि उद्दिसित्वा अत्थिपच्चयो विभत्तोति. केचि पनेत्थ ‘‘आहारग्गहणेन कबळीकारो आहारोव गहितो, इन्द्रियग्गहणेन च रूपजीवितिन्द्रियमेव, सेसाहारिन्द्रियानि सहजातादीस्वेव अन्तोगधानि कतानि. यानि तदन्तोगधानि, ते सन्धाय अट्ठकथायं ‘अरूपवत्थारम्मणमहाभूतइन्द्रियाहारानं वसेना’ति एत्थ इन्द्रियाहारग्गहणं कतन्ति ‘सहजातपुरेजातपच्छाजातपच्चया लब्भन्ती’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति.

तत्थ अरूपानं सहजातपच्छाजाताहारिन्द्रियपच्चयभावो यथारहं वेदितब्बो. वत्थु सहजातं पुरेजातञ्च, आरम्मणं पुरेजातमेव, अभिञ्ञाञाणस्स पन कदाचि सहजातम्पि आरम्मणपच्चयो होतियेव. सहजातग्गहणेन पनेत्थ सहजातपच्चयभूतोव गय्हति, सो च एकुप्पादादिलक्खणयुत्तोवाति यो धम्मो सहजातो हुत्वा आरम्मणं होति, न सो इध अधिप्पेतो. यदि सहजातोपि आरम्मणं होति, कस्मा पाळियं तथा न विभत्तन्ति? एककलापपरियापन्नस्स एकुप्पादादिलक्खणयुत्तस्स भिन्नकलापपरियापन्नतो सङ्करमोचनत्थं. अपिच अप्पचुरभावतो अपाकटभावतो च तं न गहितं. ततोति नवमतोति अत्थो, न दसमतोति अधिप्पायो. न हि एकादसमे अधिपति अत्थीति. तथा चुद्दसमेति एत्थ तथा-सद्देन वत्थुग्गहणेन चक्खादिवत्थूनिपि गहितानीति इममत्थं उपसंहरति. तदेवाति आरम्मणमेव.

५१९. सहजातानि वियाति सहजातपच्चयसहितानि विय घटनानि. सहजातेनाति सहजातपच्चयेन. तानीति ‘‘पकिण्णकघटनानी’’ति वुत्तघटनानि. यानि हि सहजातपच्चयेन न योजितानि, तानेत्थ पकिण्णकघटनानीति वुत्तानि. पुरेजात…पे… वसेनाति एत्थ अयं योजना – पुरेजातस्स पच्छाजातस्स आहारस्स इन्द्रियस्स च सहजातेन अञ्ञमञ्ञञ्च सामञ्ञवसेन, तेसंयेव सहजातेन अञ्ञमञ्ञञ्च असामञ्ञवसेन चाति वुत्तं होति. यथा पुरेजातस्स पच्छाजातस्स च सहजातेन असामञ्ञं भिन्नसभावत्ता, ततो एव आहारिन्द्रियानम्पि तेन असामञ्ञं, एवं पुरेजातादीनं चतुन्नम्पि अञ्ञमञ्ञं असामञ्ञं भिन्नसभावत्ता. एवं असामञ्ञवसेन असमानतावसेन यथावुत्तानि घटनानि विप्पकिण्णानि. यथा पन सहजातपच्चयधम्मा अरूपक्खन्धादयो तेनेव सहजातपच्चयतासङ्खातेन मिथूनं समानभावेन अञ्ञेहि असंकिण्णा अत्तनो पच्चयुप्पन्नानं पच्चयो होन्तीति असामञ्ञवसेन तेसं पवत्ति, एवं पुरेजातादिपच्चयधम्मापीति तेसं सहजातेन अञ्ञमञ्ञञ्च यथावुत्तस्स सामञ्ञस्स असामञ्ञस्स च वसेन तानि घटनानि विप्पकिण्णानीति पकिण्णकानि वुत्तानि. एवं सन्ते सहजातानम्पि घटनानं पकिण्णकभावो आपज्जतीति? नापज्जति, तेसं सहजातताय एव अविप्पकिण्णभावसिद्धितो. तेन वुत्तं ‘‘सहजातं अग्गहेत्वा वुत्तानि पकिण्णकानि नामा’’ति.

तानीति पकिण्णकघटनानि. कुसलविपाकाति कुसला च विपाका च, ये अभिन्नलक्खणा हुत्वा कुसलसभावा विपाकसभावा चाति अत्थो. एवंसभावञ्च एकं अञ्ञिन्द्रियमेवाति आह ‘‘इदं…पे… लब्भती’’ति. ननु च सद्धिन्द्रियादिवसेनपि अयमत्थो लब्भतीति? तेसं किरियसभावतापि अत्थेवाति. दुक्खन्ति चेतसिकदुक्खं. तेनाह ‘‘अकुसलमेवा’’ति. विपाकस्स दुक्खस्साति योजना. तेन वुत्तं ‘‘अझानङ्गत्ता’’ति. अकुसलविपाककिरियाति विचिकिच्छाचित्तपञ्चविञ्ञाणकिरियामनोधातूसु पवत्तनतो अकुसलविपाककिरियाव होति चित्तट्ठितीति अत्थो. यस्मा अकुसलविपाकाति एवमत्थे गय्हमाने दुक्खस्स चित्तट्ठितिया च वसेन यथा झानेसु, एवं अञ्ञेसं वसेन अञ्ञेसु च न लब्भति, तस्मा अकुसलस्स विपाकाति एवमत्थे गय्हमाने दुक्खिन्द्रियस्स वसेन इन्द्रियेसु लब्भतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अकुसलस्स…पे… लब्भेय्या’’ति. इमस्मिं कुसलत्तिके विपाको विपाकाब्याकतमिच्चेव गय्हति, न अकुसलादिपदेहि विसेसेत्वाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘कुसलविपाका…पे… नत्थी’’ति आह.

पञ्हावारस्स घटने अनुलोमगणना निट्ठिता.

पच्चनीयुद्धारवण्णना

५२७. नहेतुपच्चयेनाति एत्थ न-कारो अञ्ञत्थोति दस्सेन्तो ‘‘हेतुपच्चयतो अञ्ञेन पच्चयेना’’ति आह. अग्गहितग्गहणेनाहि सहजातादिसङ्गहवसेन अग्गहितानं गहणेन. अट्ठ होन्तीति इमिस्सा पाळिया आगता आरम्मणादयो अट्ठ पच्चया होन्ति. तेसूति अट्ठसु पच्चयेसु. तीहीति आरम्मणसहजातउपनिस्सयपच्चयेहि. द्वीहीति आरम्मणपच्चयउपनिस्सयपच्चयेहि. तस्मिं तस्मिं पच्चयेति तस्मिं तस्मिं हेतुआदिके पच्चये. ततो हेतुआदिपच्चयतो. यथायोगं योजेतब्बाति यस्मिं पच्चये पच्चनीयतो ठिते ये पच्चया अनुलोमतो योजनं लभन्ति, ते योजेतब्बाति अत्थो.

द्विन्नन्ति अनन्तरूपनिस्सयस्स पकतूपनिस्सयस्साति इमेसं द्विन्नं. वत्थुपुरेजातस्स वसेन पुरेजातं आरम्मणपुरेजातस्स आरम्मणेन सङ्गहितत्ता. अञ्ञिस्सा चेतनायाति नानाक्खणिककम्मपच्चयभावेनेव पवत्ताय चेतनाय. अरूपाहारा अपरिच्चत्तसहजातभावा एव आहारपच्चयो होन्ति, रूपाहारो ठितिप्पत्तोयेवाति वुत्तं ‘‘सहजाततो अञ्ञस्स कबळीकाराहारस्स वसेन आहारो’’ति. सहजाततो अञ्ञस्साति च इदं अरूपाहारनिवत्तनत्थं वुत्तं, न कबळीकाराहारविसेसनिवत्तनत्थं तादिसस्सेव तस्स अभावतो. न हि रूपाहारो सहजातपच्चयो होति, नापि पुरेजातपच्चयो होति. यथा सहजातानं सहजातपच्चयो न होति, एवं पुरेजातानं पच्छाजातपच्चयो न होति, पच्छाजातानञ्च पुरेजातपच्चयो न होति. कस्मा? तादिसस्स पच्चयलक्खणस्स अभावतो. येसञ्हि यो जनको, न तेहि तस्स सहजातता अत्थि, नापि पुरेजातता पुरेजातपच्चयलक्खणयुत्ता, पच्छाजातपच्चयताय पन वत्तब्बमेव नत्थि रूपधम्मत्ता. उपत्थम्भकत्तेपि एसेव नयो, तस्मा सहजातादिविधुरो एव तस्स पच्चयभावो वेदितब्बो. तेनेव हि ‘‘सहजातं पुरेजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रिय’’न्ति एत्थ रूपजीवितिन्द्रियं विय रूपाहारो विसुं गहितो. तथा चाह ‘‘रूपाहारो…पे… आहारपच्चयोव होती’’ति. सहजाततो पुरेजाततो च अञ्ञस्स रूपजीवितिन्द्रियस्साति एत्थ रूपाहारे वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

एवञ्च कत्वाति पुरिमपुरिमेहि असङ्गहितसङ्गण्हनवसेन पच्छिमपच्छिमानं गहितत्ता तथा रूपाहारस्स जीवितिन्द्रियस्स च वसेन इध आहारिन्द्रियपच्चयानं गहितत्ताति अत्थो, अञ्ञथा ‘‘आहारपच्चयेन पच्चयो, इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो’’ति वत्तब्बं सियाति अधिप्पायो. तेनेवाह ‘‘आरम्मण…पे… इच्चेव वुत्त’’न्ति. तदञ्ञाभावाति ततो आरम्मणादिपच्चयतो अञ्ञस्स इधाधिप्पेतकम्मादिपच्चयस्स कुसले अभावा. तस्माति यस्मा आरम्मणतो अञ्ञेसं द्विन्नं वसेन उपनिस्सयो वुत्तो, तस्मा ‘‘आरम्मणाधिपति आरम्मणपच्चये सङ्गहं गच्छती’’ति वत्तब्बं, न आरम्मणूपनिस्सयेति अधिप्पायो. यदि एवं कस्मा परित्तत्तिकपञ्हावारपच्चनीये आरम्मणं न वुत्तं. उपनिस्सयेन हि असङ्गहितत्ते तं वत्तब्बमेव सियाति चोदनं सन्धायाह ‘‘यं पना’’तिआदि. तत्थ पुरिमेहि असङ्गहितवसेन वुत्तानन्ति पुरिमेहि पच्चयेहि असङ्गहितवसेन वुत्तानं पच्छिमानं पच्चयानं. सङ्गहितविवज्जनाभावतोति अत्तना समानलक्खणताय सङ्गहितस्स पच्चयस्स विवज्जनाभावतो, विवज्जने कारणं नत्थीति अत्थो. उपनिस्सयतो अञ्ञारम्मणाभावतोति अप्पमाणो धम्मो अप्पमाणस्स धम्मस्स आरम्मणं होन्तो आरम्मणूपनिस्सयोव होति आरम्मणाधिपतिभावतोति अत्थो. यथा आरम्मणे गहिते आरम्मणूपनिस्सयो गहितोव होति बलवारम्मणभावतो, एवं आरम्मणूपनिस्सये गहिते आरम्मणं गहितमेव होति तंसभावत्ताति तत्थ तं विसुं न उद्धटन्ति दट्ठब्बं. तेनाह ‘‘न पन आरम्मणूपनिस्सयस्स आरम्मणे असङ्गहितत्ता’’ति.

पच्छाजातआहारानन्ति अत्तनो पच्चयुप्पन्नतो पुरेजातकायतो पच्छाजातानं अरूपाहारानं. ते हि अत्तना सहजातअरूपधम्मानं तंसमुट्ठानरूपधम्मानम्पि सहजातअत्थिपच्चया होन्ति, पुरेजातानं पन वत्थूनं पच्छाजातअत्थिपच्चयो. पच्छाजातिन्द्रियानन्ति पच्छाजातानं अरूपिन्द्रियानं. सेसं आहारे वुत्तनयेन योजेतब्बं. यस्मा एते आहारिन्द्रिया यस्मिं खणे पुरेजातअत्थिपच्चयं लभन्ति, तस्मिंयेव खणे तंतंपच्चयुप्पन्नानं सहजातअत्थिपच्चयो पच्छाजातअत्थिपच्चयो च होन्ति, तस्मा वुत्तं ‘‘सहापि अत्थिअविगतपच्चयभावो होती’’ति. तिण्णन्ति सहजातादीनं तिण्णं. छहि भेदेहीति विसुं गहितेहि सहजातादीहि पञ्चहि यथारहं एकज्झं गहितभेदेन चाति छहि अत्थिपच्चयभेदेहि. एकेकं सङ्गहेत्वाति अत्थिपच्चयलक्खणं अविगतपच्चयलक्खणञ्च विसुं विसुं छहि भेदेहि सङ्गहेत्वा वुत्तं.

अज्झत्तिकबाहिरभेदतोति वत्तब्बं चक्खादीनं जीवितिन्द्रियस्स च अधिप्पेतत्ता, सपरसन्तानिकानञ्च इन्द्रियानं अनधिप्पेतत्ता. निस्सयपुरेजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतानं पुरेजातभूतानन्ति अधिप्पायो. तेसञ्हि पुरेजाते सङ्गहो. तदेकदेसस्साति आरम्मणेकदेसस्स, आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयानन्ति अत्थो. तेसन्ति निस्सयादीनं. उपनिस्सयादीसूति उपनिस्सयपुरेजातपच्चयादीसु. तं पन पुरेजातभूतं आरम्मणं. तत्थाति उपनिस्सयपच्चयसङ्गहे. यथावुत्तनयो चेत्थ एकन्तेन गहेतब्बोति दस्सेतुं ‘‘अथ पना’’तिआदि वुत्तं.

एव-सद्दो आनेत्वा योजेतब्बो, अञ्ञथा तेसु पञ्हेसु एकसभावतोव पच्चयस्स आगमनं वुत्तं सिया. तेनाति ‘‘एकोवा’’ति अवधारणेन अग्गहितेन. तेसूति सहजातपुरेजातपच्चयेसु. उक्कट्ठवसेनाति ‘‘एको द्वे’’तिआदिना वुत्तउक्कंसवसेन. ते ते पच्चये सङ्गहेत्वाति ते हेतुआदिपच्चये सहजातादिपच्चयेहि सङ्गहेत्वा. दस्सितपच्चयपरिच्छेदोति सोळसादिभेदेन सङ्गहेत्वा दस्सितपच्चयपरिच्छेदो.

पभेदपरिहानीसूति सहजातपच्चयादीहि सङ्गहितपच्चयप्पभेदे तंतंपच्चयपटिक्खेपे पञ्हापरिहानियञ्चाति अत्थो. नहेतुपच्चयाति इमिना हेतुपच्चयतो अञ्ञे पच्चया गहिताति कत्वा वुत्तं ‘‘नहेतुपच्चयाति एत्थ लब्भमानपच्चये सन्धाय वुत्त’’न्ति. एवञ्च कत्वाति सब्बपच्चनीयसाधारणलक्खणवसेन वुत्तत्ता एव न वत्तब्बं सिया, न हि हेतुपच्चये पच्चनीयतो ठिते हेतुधम्मो हेतुस्स धम्मस्स सहजातपच्चयेन पच्चयोति सक्का वत्तुं. वीसति पच्चयाति हेतुपच्चयेन सद्धिं वीसति पच्चया. परिहानीयं वित्थारकथं दस्सेन्तोति योजना.

५२८. तेहि तेहि पच्चयेहीति सहजातपच्चयादीहि तेहि तेहि सङ्गाहकभूतेहि पच्चयेहि. ते ते पच्चयाति सङ्गहेतब्बा अञ्ञमञ्ञपच्चयादयो हेतुपच्चयादयो वा ते ते पच्चया. अञ्ञेसं अभावं सन्धाय वुत्तं, न तेसं सब्बेसं सम्भवन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. तत्थ द्वेयेवाति आरम्मणाधिपतिं अपनेत्वा आह. अब्याकतस्सपीति पि-सद्देन न केवलं कुसलस्सेव, अथ खो अब्याकतस्सपीति कुसलं सम्पिण्डेति.

५३०. तेन सद्धिन्ति वत्थुना सद्धिं. सुद्धानन्ति केवलानं वत्थुना विना च गहितानं कुसलक्खन्धानं. यदिपि वत्थुना सद्धिं सहजातट्ठो नत्थि, निस्सयादिभावो पन अत्थेवाति दस्सेन्तो ‘‘वत्थुना पना’’तिआदिमाह.

सहजातपुरेजातपच्छाजातआहारिन्द्रियानं अत्थिपच्चयेन सङ्गहेतब्बत्ता सहजातादीहि सङ्गहेतब्बानं तंसङ्गहो सुकरोति दस्सेतुं उपनिस्सयेन सङ्गहेतब्बानं सङ्गहो वुत्तनयो एवाति वुत्तं ‘‘चतूसु सब्बपच्चये सङ्गण्हित्वा’’ति. कम्मं पन सहजातूपनिस्सयेहि असङ्गहेतब्बतापि अत्थीति सरूपतो गहितं, अञ्ञथा ‘‘तीसु पच्चयेसू’’ति वत्तब्बं सिया. मिस्सकामिस्सकस्साति सहजातपुरेजातादिभावेहि मिस्सकस्स तथा अमिस्सकस्स च. वुत्तमेवत्थं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं. तेनाति अत्थिपच्चयविभागसङ्गाहकानं सहजातादीनं गहणेन. सब्बपच्चयानं…पे… होतीति इमिना ‘‘इमस्मिं पन पच्चयुद्धारे’’तिआदिना वुत्तोपि पच्चयसङ्गहो इध अत्थतो दस्सितोयेवाति इममत्थं दस्सेति.

निस्सयो कस्मा न वुत्तो? सहजातनिस्सयो पुरेजातनिस्सयोति हि सक्का विभजितुन्ति अधिप्पायो. विप्पयुत्तो वा कस्मा न वुत्तो? पुरेजातविप्पयुत्तो पच्छाजातविप्पयुत्तोति विभजितुं सक्काति अत्थो. यं मिस्सकामिस्सकभावं मनसि कत्वा ‘‘अवत्तब्बत्ता’’ति वुत्तं, तं दस्सेन्तो ‘‘निस्सयो तावा’’तिआदिमाह. विसेसितब्बो ‘‘विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’ति अविसेसेन पाळियं वुत्तत्ता. सो वियाति अत्थिपच्चयो विय, निस्सयपच्चयो विय वा अत्थिपच्चयविसेसाभावेन विप्पयुत्तपच्चयो न वत्तब्बोव. द्विन्नं पच्चयानं विय पभेदसब्भावतोति दस्सेन्तो ‘‘सहजातपुरेजातानञ्चा’’तिआदिमाह. तथातिआदिना वुत्तमत्थं पाळिया समत्थेतुं ‘‘वक्खती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ मग्गफलधम्मानं मग्गफलतंसमुट्ठानरूपवसेन सहजातअत्थिपच्चयो तेसंयेव पुरेजातचतुसन्ततिरूपवसेन पच्छाजातअत्थिपच्चयो वुत्तो, न पन विप्पयुत्तपच्चयभावो वक्खतीति योजना. सोति विप्पयुत्तपच्चयो.

हेतुआदीनं सहजातन्तोगधत्ता हेतुआदयो तब्बिसेसा होन्तीति कत्वा वुत्तं ‘‘सहजातपच्चयो च हेतुआदीहि विसेसेतब्बो’’ति. सोति सहजातपच्चयो. विरुद्धपच्चयेहीति सहजातपुरेजातस्स सहजातादिभावेन विरुद्धेहि पच्चयेहि. तेनाह ‘‘उप्पत्तिकालविरुद्धेहि पच्चयेही’’ति.

पच्चनीयुद्धारवण्णना निट्ठिता.

पच्चनीयगणनवण्णना

नहेतुमूलकवण्णना

५३२. अधिपतिपच्चयादिभूतो आरम्मणपच्चयोति आरम्मणआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सये वदति. ते च यस्मा आरम्मणसभावा एव, तस्मा वुत्तं ‘‘परिहायतियेवा’’ति. पन्नरससूति दुतिये सहजातपच्चये ‘‘हेतुपच्चयो’’तिआदिना वुत्तेसु पन्नरससु. एकादसन्नं वसेनाति सहजातपच्चयो, सहजातताविसिट्ठा अधिपतिनिस्सयकम्माहारिन्द्रियत्थिअविगतहेतुझानमग्गा चाति इमेसं एकादसन्नं वसेन. सहजाते अन्तोगधा हेतुआदयो. तस्मिं पटिक्खित्तेति तस्मिं सहजाते पटिक्खित्ते पच्चनीयतो ठिते. अनन्तोगधा सहजाते, के पन तेति आह ‘‘आरम्मणाधिपतिपुरेजातनिस्सयादयो’’ति. आरम्मणादिआकारेनाति आरम्मणपुरेजातनिस्सयनानाक्खणिककम्मादिआकारेन.

तस्मिं पटिक्खित्तेति तस्मिं सहजातपच्चये पटिक्खित्ते. इमे वाराति सहजातं पुरेजातन्ति विस्सज्जितवारा. एते निस्सयादयोति सहजातताविसिट्ठे निस्सयादिके वदति, न इतरे. तेनाह ‘‘यस्मा च…पे… पटिक्खेपेन पटिक्खित्ता’’ति.

निस्सयादिभूतञ्च सहजातपच्चयं ठपेत्वाति एतेन ‘‘ठपेत्वा सहजातपच्चय’’न्ति एत्थ अन्तोगधनिस्सयादिभावोयेव सहजातपच्चयो गहितोति दस्सेति. निस्सयादीति आदि-सद्देन हेतुआदीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मवसेन पवत्तिसब्भावतोति अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मवसेन सहजातादीहि पवत्तिसब्भावतो अञ्ञमञ्ञे पटिक्खित्ते ‘‘कुसलो कुसलाब्याकतस्सा’’ति वारो परिहायति. तेसं तेसं पच्चयुप्पन्नानन्ति इदं सामञ्ञवचनम्पि ‘‘अञ्ञमञ्ञपच्चयसङ्गहं गता’’ति वचनतो अञ्ञमञ्ञपच्चयलाभीनंयेव गहणं सियाति आसङ्कं निवत्तेतुं ‘‘कुसलो च कुसलस्सा’’तिआदि वुत्तं. समुदायभूतोति चतुक्खन्धसमुदायभूतो. एकदेसभूतेहीति तस्सेव एकदेसभूतेहि. ‘‘कुसलो पना’’तिआदि ‘‘नअञ्ञमञ्ञपच्चयेन…पे… परिहायती’’ति इमस्स अट्ठकथावचनस्स समाधानवचनं.

रूपक्खन्धेकदेसोव होन्ति रूपाहाररूपिन्द्रियवसेन, ‘‘एकन्तेन विप्पयुत्तपच्चयधम्मेही’’ति वुत्तधम्मा ‘‘ते’’ति पच्चामट्ठाति आह ‘‘तेति ते विप्पयुत्तपच्चयधम्मा’’ति.

५३३. पच्चनीयगणनं दस्सेतुन्ति वुत्तेपि ननु पच्चयगणनमेव दस्सितं होतीति कस्सचि आसङ्का सियाति तं निवत्तेन्तो आह ‘‘पच्चनीयवारगणना हि दस्सिता’’ति. बलवकम्मं विपाकस्स उपनिस्सयो होति, इतरं कम्मपच्चयो एवाति आह ‘‘विपाकस्सपि पन…पे… कम्मपच्चयो होती’’ति.

नहेतुमूलकवण्णना निट्ठिता.

५३४. परिच्छिन्नगणनानीति इदं न गणनापेक्खं, अथ खो विस्सज्जनापेक्खन्ति आह ‘‘परिच्छिन्नगणनानि विस्सज्जनानी’’ति. पच्चनीयतो ठितोपि हेतु नयानं मूलभावेनेव ठितोति आह ‘‘हेतुमूलके’’ति, अट्ठकथायं पन ‘‘नहेतुमूलक’’मिच्चेव वुत्तं.

५३८. मूलं सङ्खिपित्वाति सत्तमूलकं अट्ठमूलकं नवमूलकञ्च सङ्खिपित्वा. द्वीसूति ‘‘तीणी’’ति वुत्तेसु तीसु विस्सज्जनेसु पुरिमेसु द्वीसु ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति इमेसु. तेनाह ‘‘विपाको पच्चयुप्पन्नो होती’’ति. ततियेति ‘‘अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति इमस्मिं. तेसमुट्ठानिककायोति उतुचित्ताहारानं वसेन तेसमुट्ठानिककायो.

५४५. एतं द्वयं सन्धाय वुत्तं, यथा अरूपं अरूपस्स, एवं रूपम्पि रूपस्स विप्पयुत्तपच्चयो न होतीति. रूपाब्याकतो अरूपाब्याकतस्साति इदं वत्थुखन्धे सन्धाय वुत्तं. अरूपाब्याकतो रूपाब्याकतस्साति इदं पन चित्तसमुट्ठानरूपञ्चाति तेसं एकन्तिको विप्पयुत्तपच्चयभावोति आह ‘‘सहजात…पे… होतियेवा’’ति. सहजाताहारिन्द्रियवसेनाति सहजातअरूपाहारिन्द्रियवसेन.

५४६. एकमूलकेकावसाना अनन्तरपकतूपनिस्सयवसेन लब्भन्तीति इदं यथारहवसेन वुत्तन्ति तं यथारहं पटिक्खेपापटिक्खेपवसेनपि दस्सेतब्बन्ति ‘‘अत्थिपच्चये पना’’तिआदि वुत्तं. पुरिमेसूति नारम्मणादीसु. नवाति एकमूलकावसाना नव. द्वेयेवाति ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति इमे द्वेयेव.

पच्चनीयवण्णना निट्ठिता.

अनुलोमपच्चनीयवण्णना

५५०. इमेहेवाति ‘‘कुसलो कुसलस्स, अकुसलो अकुसलस्सा’’ति इमेहि एव समाना होन्ति कुसलादितासामञ्ञेन. तेन वुत्तं ‘‘अत्थाभावतो पन न अनुरूपा’’ति. ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’तिआदिना सतिपि उद्देसतो सामञ्ञे येभुय्येन सिया विभङ्गे विसेसोति आह ‘‘यथायोगं निद्देसतो चा’’ति.

५५१. हेतुनामन्ति हेतु च तं नामञ्चाति हेतुनामं. पच्चयन्ति तमेव पच्चयभूतं सन्धायाति योजना.

५५२. द्विन्नम्पि अधिपतीनन्ति सहजातारम्मणाधिपतीनं वसेन, तं ‘‘कुसलं कुसलस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो चा’’तिआदिना अट्ठकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. नारम्मणे सत्ताति सहजाताधिपतिस्स वसेन वुत्तं, न सहजाते सत्ताति आरम्मणाधिपतिस्स वसेन वुत्तन्ति योजना. एवन्ति यथा अधिपतिम्हि वुत्तं, एवं सब्बत्थ सब्बपच्चयेसु. ‘‘तस्मिं तस्मिं…पे… उद्धरितब्बा’’ति वत्वा तस्स गणनुद्धारस्स सुकरतं उपायञ्च दस्सेन्तो ‘‘अनुलोमे…पे… विञ्ञातु’’न्ति आह.

अनुलोमपच्चनीयवण्णना निट्ठिता.

पच्चनीयानुलोमवण्णना

६३१. परिहापनगणनायाति परिहापेतब्बगणनाय समानत्तञ्च न एकन्तिकं ऊनतमभावस्सपि सम्भवतोति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘नहेतुनारम्मणदुकस्सा’’तिआदि. तत्थ सद्धिं योजियमानेन ऊनतरगणनेन अधिपतिपच्चयेन परिहीनापीति योजना. सद्धिं परिहीनापीति वा इमस्मिं पक्खे ‘‘अधिपतिपच्चयेना’’ति इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं. एतन्ति लक्खणं.

अट्ठानन्ति अनुलोमतो अट्ठानं अतिट्ठनं. तिट्ठन्तीति अनुलोमतोति योजना. तेसन्ति हेतुआदीनं. इतरेसूति यादिसा अधिप्पेता, ते दस्सेतुं ‘‘अधिपती’’तिआदि वुत्तं. इमानि द्वेति ‘‘कुसलाब्याकता अब्याकतस्स, अकुसलाअब्याकता अब्याकतस्सा’’ति इमानि च द्वे.

नहेतुमूलकवण्णना निट्ठिता.

६३६. हेतुया वुत्तेहि तीहीति हेतुपच्चया वुत्तेहि तीहि विस्सज्जनेहि सद्धिं. वारसामञ्ञमेव वदति, न अत्थसामञ्ञन्ति अधिप्पायो. तथा कम्मे तीणीति हेतुया वुत्तानेवाति चाति ‘‘कम्मे तीणी’’ति एत्थ ‘‘हेतुया वुत्तानेवा’’ति इमस्मिं अत्थवचनेपि तथा वारसामञ्ञमेव सन्धाय वदतीति अत्थो.

६४४. एकेकमेवाति एकेकमेव विस्सज्जनं.

६५०. सकट्ठानेति अत्तना ठितट्ठाने. ततो परेतराति ततो अग्गहितपच्चयतो परेतरा पच्चनीयतो. नाहारे…पे… लाभो होतीति आहारपच्चये पच्चनीयतो ठिते इन्द्रियपच्चयं, अनुलोमतो इन्द्रियपच्चये च पच्चनीयतो ठिते आहारपच्चयं अनुलोमतो योजेत्वा यथा पञ्हो लब्भतीति अत्थो. तेसूति आहारिन्द्रियेसु. द्विधा भिन्नानि पच्चनीयतो अनुलोमतो च योजेतब्बभावेन.

पच्चनीयानुलोमवण्णना निट्ठिता.

कुसलत्तिकवण्णना निट्ठिता.

२. वेदनात्तिकवण्णना

१. वेदनात्तिके पटिच्चादिनियमन्ति तिकपदसम्बन्धवसेन पटिच्चवारादीसु वत्तब्बं पटिच्चसहजातट्ठादिनियमनं न लभन्ति वेदनारूपनिब्बानानि. कस्मा? तिकमुत्तकत्ता. तथा पच्चयुप्पन्नवचनं. न हि सक्का वत्तुं वेदनं रूपं निब्बानञ्च सन्धाय ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं धम्मं पटिच्च सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तो उप्पज्जती’’ति. तिकधम्मानन्ति वेदनात्तिकधम्मानं. तत्थाति हेतुपच्चयादीसु. यथानुरूपतोति वेदनादीसु यो यस्स वेदनाय सम्पयुत्तधम्मस्स आरम्मणादिपच्चयो भवितुं युत्तो, तदनुरूपतो. आरम्मणादीति आदि-सद्देन आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयादिके सङ्गण्हाति.

१०. कुसलत्तिकेपि परिहीनन्ति इदं पच्चनीयं सन्धाय वुत्तं. रूपारूपधम्मपरिग्गाहकत्ताति इदं अनादिभूतस्सपि सहजातस्स आदिम्हि ठपने कारणवचनं. आदि-सद्देनाति ‘‘सहजातादयो’’ति एत्थ आदि-सद्देन. यथारहं आरब्भ उप्पत्तिवसेन सब्बे अरूपधम्मा आरम्मणादीनं पच्चयुप्पन्ना होन्तीति वुत्तं ‘‘पच्चयुप्पन्नवसेन सब्बारूपधम्मपरिग्गाहकानं आरम्मणादीन’’न्ति. आदि-सद्देन आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयादिके सङ्गण्हाति. तेनाति ‘‘सब्बारूपधम्मपरिग्गाहका पना’’तिआदिवचनेन. सब्बट्ठानिकानं…पे… दस्सिता होति सहजातदस्सनेनाति अत्थो. एकदेसपरिहानिदस्सनेनेव हि समुदायपरिहानि दस्सिता होतीति. सहजातादयोति वा आदि-सद्देन सब्बट्ठानिका चत्तारोपि दस्सिता होन्तीति. सहजातमूलकाति सहजातपच्चये सति भवन्ता न सहजातं पुरतो कत्वा पाळियं आगता. तेनाह ‘‘सहजातनिबन्धना…पे… वुत्तं होती’’ति. सो पच्छाजातो कस्मा पन न परिहायतीति सम्बन्धो. तत्थाति यथावुत्ताय परिहानियं अपरिहानियञ्च. सहजातनिबन्धनेहीति सहजातधम्मनिमित्तेहि पच्चयभावेहि इध पच्चयधम्महेतुको वुत्तो. एत्थेवाति परिहानियंयेव. सा हि इध अधिकता. सहजातनिबन्धनानमेव परिहानीति वुत्ते ‘‘किं सब्बेसंयेव नेसं परिहानी’’ति आसङ्काय आह ‘‘सहजात…पे… दस्सितमेत’’न्ति.

१७. नयदस्सनमेव करोतीति यथा अहेतुककिरियचेतनं सन्धाय ‘‘नहेतुपच्चया नकम्मपच्चया’’ति वत्तुं लब्भा, एवं नविपाकपच्चयातिपि लब्भा. अहेतुकमोहं पन सन्धाय ‘‘नहेतुपच्चया नविपाकपच्चया’’ति लब्भा, न ‘‘नकम्मपच्चया’’ति. तेनाह ‘‘न च पच्चयपच्चयुप्पन्नधम्मसामञ्ञदस्सन’’न्तिआदि.

२५-३७. यथा कुसलत्तिकं, एवं गणेतब्बन्ति इदं यं सन्धाय पाळियं निक्खित्तं, तं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘हेतुमूलकानं…पे… नगणनसामञ्ञ’’न्ति. न हि कुसलत्तिके अनुलोमपच्चनीये गणनाहि वेदनात्तिके ता समाना. परिवत्तेत्वापि योजिताति एत्थ ‘‘नहेतुपच्चया नपुरेजातपच्चया आरम्मणे एक’’न्ति आरम्मणं पठमं वत्वा वत्तब्बम्पि पुरेजातं परिवत्तेत्वा पठमं वुत्तन्ति वदन्ति. तथा नहेतुपच्चया कम्मे तीणीति इदमेव पदं परिवत्तेत्वा ‘‘नकम्मपच्चया हेतुया तीणीति वुत्त’’न्तिपि वदन्ति.

३९. तंसम्पयुत्तेति तेन दोमनस्सेन सम्पयुत्ते. दोमनस्ससीसेन सम्पयुत्तधम्मा वुत्ता. सद्धापञ्चकेसूति सद्धासीलसुतचागपञ्ञासु. कत्तब्बन्ति वा योजना कातब्बाति अत्थो. अवसेसेसूति रागादीसु. पाळिगतिदस्सनत्थन्ति ‘‘एवं पाळि पवत्ता’’ति पाळिया पवत्तिदस्सनत्थं. रागादीहि उपनिस्सयभूतेहि. अनुप्पत्तितोति न उप्पज्जनतो. तं पाळिगतिं तिकन्तरपाळिया दस्सेन्तो ‘‘कुसलत्तिकेपिही’’तिआदिमाह. इधापीति इमस्मिं वेदनात्तिकेपि.

६२. अनञ्ञत्तन्ति अभेदं. सुखवेदनासम्पयुत्तो हि धम्मो सुखवेदनासम्पयुत्तस्सेव धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो, न इतरेसं. एस नयो सेसपदेसु सेसेसु च ‘‘तीणी’’ति आगतट्ठानेसु. तेन वुत्तं ‘‘सब्बानि तीणि सुद्धानं तिण्णं पदानं वसेन वेदितब्बानी’’ति. ‘‘पच्छाजाता अरूपधम्मानं पच्चयो न होन्ती’’ति युत्तमेतं, पुरेजाता पन अरूपधम्मानं पच्चया न होन्तीति कथमिदं गहेतब्बन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘पुरेजाता’’तिआदि, पुरेजाता हुत्वा पच्चयो न होन्तीति अत्थो. पुरिमतरं उप्पज्जित्वा ठिता हि रूपधम्मा पच्छा उप्पन्नानं अरूपधम्मानं पुरेजातपच्चयो होन्ति, न चायं नयो अरूपधम्मेसु लब्भति. तेन वुत्तं ‘‘पुरेजातत्ताभावतो’’ति. तथा पच्छाजातत्ताभावतोति यथा इमस्मिं तिके कस्सचि धम्मस्स पुरेजातत्ताभावतो पुरेजातपच्चयो न होन्तीति वुत्तं, तथा पच्छाजातत्ताभावतो पच्छाजाता हुत्वा पच्चयो न होन्ति, पच्छाजातपच्चयो न होन्तीति अत्थो. न हि एकस्मिं सन्ताने केसुचि अरूपधम्मेसु पठमतरं उप्पज्जित्वा ठितेसु पच्छा केचि अरूपधम्मा उप्पज्जन्ति, यतो ते तेसं पच्छाजातपच्चयो भवेय्युं.

८३-८७. अवसेसेसु अट्ठसूति ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तो धम्मो’’तिआदिना एकमूलकेकावसाना ये नव नव वारा आरम्मणपच्चयादीसु लब्भन्ति, तेसु यथावुत्तमेकं वज्जेत्वा सेसेसु अट्ठसु. तीस्वेवाति सुद्धेसु तीस्वेव सहजातकम्मपच्चयो लब्भति.

वेदनात्तिकवण्णना निट्ठिता.

३. विपाकत्तिकवण्णना

१-२३. सोयेवाति अकतसमासेहि पदेहि यो अत्थो वुच्चति, सोयेव अत्थो वुत्तो होति.

२४-५२. तन्ति तं वचनं, तं वा कटत्तारूपं. यस्मा चित्तसमुट्ठानस्स उपादारूपस्स यथा खन्धे पटिच्च उप्पत्ति, तथा महाभूते च पटिच्च उप्पत्ति. न हि तस्स तदुभयं विना उप्पत्ति अत्थि, न एवं कटत्तारूपस्स. तञ्हि कम्मस्स कटत्ता उप्पज्जमानं महाभूते पटिच्च उप्पज्जति, तस्मा चित्तसमुट्ठानं रूपं उपादारूपस्स तं विसेसं दस्सेतुं तदेव वुत्तं, न कटत्तारूपं वुत्तन्ति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘खन्धे पटिच्चा’’तिआदिमाह. यदिपि कटत्तारूपं ‘‘महाभूते पटिच्च चित्तसमुट्ठानं रूपं उपादारूप’’न्ति एत्थ न गहितं, वचनन्तरेन पन गहितमेवाति दस्सेन्तो ‘‘पवत्तियं पना’’तिआदिमाह. एवञ्च कत्वाति खन्धे पटिच्च उप्पत्तिया अभावतोयेव. नाहारपच्चयेति आहारपच्चये पच्चनीयतो ठिते. तम्पीति कटत्तारूपम्पि. ठितिक्खणे कटत्तारूपस्स आहारो उपत्थम्भको होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘उप्पादक्खणे’’ति.

विपाकत्तिकवण्णना निट्ठिता.

४. उपादिन्नत्तिकवण्णना

५१. अधिपतिधम्मोयेव लोकुत्तरधम्मेसु नाधिपतिपच्चया उप्पज्जतीति आह ‘‘नाधिपतिपच्चयाति सयं अधिपतिभूतत्ता’’ति. ननु अधिपतिधम्मोपि आरम्मणाधिपतिवसेन अधिपतिपच्चयेन उप्पज्जतीति चोदनं सन्धायाह ‘‘अविरहिता…पे… दस्सेती’’ति. अविरहितारम्मणाधिपतीसूति लोकुत्तरे सन्धायाह. ते हि निब्बानारम्मणत्ता एवं वुच्चति. पि-सद्देन को पन वादो विरहितारम्मणाधिपतिअनेकन्तारम्मणाधिपतीसूति दस्सेति.

७२. अनुपालनुपत्थम्भनवसेनाति जीवितिन्द्रियं विय कटत्तारूपानं अनुपालनवसेन ओजा तस्सेव कम्मजकायस्स उपत्थम्भनवसेन पच्चयो होति, न जनकवसेनाति योजना. एतस्मिं पन अत्थे सतीति कम्मजकलापे ओजा तस्सेव कम्मजकायस्स उपत्थम्भकवसेन पच्चयो होतीति एतस्मिं अत्थे लब्भमाने. आहारन्तिपि वत्तब्बन्ति यथा जीवितिन्द्रियवसेन ‘‘उपादिन्नुपादानियो धम्मो उपादिन्नुपादानियस्स धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति वुत्तं, एवं यथावुत्तआहारस्सपि वसेन वत्तब्बन्ति अत्थो. एत्थ च यस्मिं कलापे कम्मजा ओजा कदाचि तस्सेव उपत्थम्भनपच्चयो होतीति अयमत्थो अट्ठकथायं दस्सितो. यदि कम्मजा ओजा एकंसतो सकलापरूपूपत्थम्भनवसेनेव पवत्तति, तथा सति इमाय पाळिया विरोधो सियाति दस्सेन्तो ‘‘यदि च…पे… होती’’ति अट्ठकथावचनं उद्धरित्वा तत्थ दोसं विभावेन्तो ‘‘एवं सती’’ति आह. तत्थ तन्ति तं वचनं. अनज्झोहटाय अत्तनो पच्चयतो निब्बत्ताय, पच्चयो चेत्थ कम्मंयेव. तेनाह ‘‘ससन्तानगताय उपादिन्नोजाया’’ति.

अयम्पि पञ्हो, न केवलं पुब्बे वुत्तआहारोयेवाति अधिप्पायो. उद्धरितब्बो सिया, न च उद्धटो. तस्माति एतस्स ‘‘वादो बलवतरो’’ति एतेन सम्बन्धो. कस्मा पन यथावुत्तेसु द्वीसु पञ्हेसु आहारो न उद्धटोति आह ‘‘अज्झोहटस्सा’’तिआदि. तत्थ दुतियपञ्होति दुकमूलके दुतियपञ्होति योजना. दुतियपञ्हो च न उद्धटोति एत्थापि ‘‘अज्झोहटस्स…पे… अभावतो’’ति इदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. इतरस्साति अनज्झोहटस्स. अज्झोहटमेव न अनज्झोहटं, यथावुत्तोजन्ति अधिप्पायो. ‘‘बलवतरो’’ति वत्वा तस्स बलवतरभावं दस्सेन्तो ‘‘न ही’’तिआदिमाह. कतिपयालोपे अज्झोहरित्वा वसित्वा ठितस्स विय अज्झोहटमत्ताहि मण्डूकादीहि अज्झोहारकस्स सरीरे विसेसाधानं वेदितब्बं.

इध वुत्तेहीति इमस्मिं उपादिन्नत्तिके वुत्तेहि. एकमूलकदुकतिकावसानपञ्हविस्सज्जनेहीति एकपदमूलकेहि दुकावसानेहि तिकावसानेहि च पञ्हविस्सज्जनेहि. ते पन ‘‘अनुपादिन्नुपादानियो धम्मो उपादिन्नुपादानियस्स अनुपादिन्नुपादानियस्स च धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो, अनुपादिन्नअनुपादानियो धम्मो उपादिन्नुपादानियस्स अनुपादिन्नुपादानियस्स अनुपादिन्नअनुपादानियस्स च धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं वेदितब्बो. इधाति इमस्मिं उपादिन्नत्तिके. दुतियदुकावसाने वियाति दुतियदुकावसाने पञ्हविस्सज्जने विय, ‘‘अनुपादिन्नुपादानियो धम्मो उपादिन्नुपादानियस्स अनुपादिन्नुपादानियस्स च धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो, सहजातं पच्छाजात’’न्ति एतस्स विस्सज्जने वियाति अत्थो. अयञ्च अत्थो ततियपदमूलकेसु दुकतिकावसानपञ्हेसुपि लब्भतेव. यदि पन ते पञ्हा कुसलत्तिकेपि लब्भन्ति, अथ कस्मा तत्थ न उद्धटाति आह ‘‘सुखावबोधनत्थं पन तत्थ सहजातवसेनेव विस्सज्जनं कत’’न्ति. सहजातवसेनेवाति सहजातअत्थिपच्चयवसेनेव. एकमूलकदुकावसानाति ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स चा’’ति एवंपकारा पञ्हा. तत्थ कुसलत्तिके उद्धटा. इध पन इमस्मिं उपादिन्नत्तिके. एतेहि यथावुत्तेहि विस्सज्जनेहि. एको धम्मोति एको वेदनादिको पच्चयधम्मो. अनेकेहीति सहजातपच्छाजातादीहि अनेकेहि अत्थिपच्चयविसेसेहि. अनेकेसं धम्मानन्ति अनेकेसं पच्चयुप्पन्नधम्मानं. एको अत्थिपच्चयोति इदं अत्थिपच्चयतासामञ्ञतो वुत्तं.

इदानि यथावुत्तं अवुत्तञ्च अत्थिपच्चये लब्भमानं विसेसं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘एको ही’’तिआदिमाह. तत्थ एकोति अत्थिपच्चयविसेसेसु एको. एकस्साति तादिसस्सेव एकस्स. अञ्ञथा हि एको धम्मो एकस्स धम्मस्स पच्चयो नाम नत्थि. एकेनेवाति सहजातअत्थिपच्चयेनेव यथा ओक्कन्तिक्खणे वत्थु. तञ्हि अत्तना सहजातस्स नामस्स सहजातअत्थिपच्चयेनेव पच्चयो होति, न पुरेजातादिना. एको सहजातअरूपक्खन्धो अनेकेसं अत्तना सहजातानं अरूपक्खन्धानं एकेन सहजातअत्थिपच्चयेन, अनेकेहि सहजातपच्छाजातअत्थिपच्चयेहि यथाक्कमं अत्तना सहजातानं चित्तसमुट्ठानरूपानं पुरेजातानं तेसमुट्ठानिकरूपानं. अनेको पुरेजातवत्थुरूपञ्चेव सहजातअरूपक्खन्धा च एकस्स अरूपक्खन्धस्स यथाक्कमं पुरेजातसहजातअत्थिपच्चयेहि. अनेको अरूपधम्मो अनेकेसं सहजातअरूपधम्मानं पुरेजातरूपधम्मानञ्च सहजातपच्छाजातअत्थिपच्चयेहि. अनेको वा आहारिन्द्रियप्पकारो अनेकेसं रूपधम्मानं यथारहं सहजातपुरेजातपच्छाजाताहारिन्द्रियवसेन अत्थिपच्चयेन पच्चयो होति. एवं पच्चयुप्पन्नानं असमानत्तेपि अयमत्थो सम्भवति, समानत्ते पन वत्तब्बमेव नत्थि. तेनाह ‘‘समानत्ते पच्चयुप्पन्नधम्मान’’न्ति. सहजातं पुरेजातेनेव सह अत्थिपच्चयो होतीति सहजातअत्थिपच्चयधम्मो पुरेजातअत्थिपच्चयधम्मेन सहेव अत्थिपच्चयो होति. यथा वत्थुना पुरेजातअत्थिपच्चयं लभन्ता एव कुसलादिधम्मा सहजातानं खन्धानं चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानं सहजातअत्थिपच्चयो होन्ति, तथा ते पुरेजातस्स कायस्स पच्छाजातपच्चयोपि होन्तियेव. तेनाह ‘‘पच्छाजातेन चा’’ति. अत्थिपच्चयो होतीति सम्बन्धो. अयं सहजातपच्छाजातानं अत्थिपच्चयभावो पच्चयधम्मानं अभेदे एव इच्छितो, न भेदे. तेनाह ‘‘अनञ्ञधम्मत्तेन…पे… नानाधम्मत्ते’’ति.

इदानि तस्स नानाधम्मत्ते अभावं पाळिया विभावेन्तो ‘‘यदि सिया’’तिआदिमाह. तत्थ एको अत्थिपच्चयभावो नत्थीति एकस्सेव पच्चयधम्मस्स वसेन लब्भमानो एको अत्थिपच्चयभावो नत्थि. कस्मा? विरोधतो. तेन वुत्तं ‘‘सहजात…पे… न वुत्त’’न्ति. एवञ्च कत्वाति सहजातपच्छाजातानं एकधम्मवसेन सह अलाभतो एव. एकधम्मवसेनाति एकस्सेव पच्चयधम्मस्स वसेन. तेनाह ‘‘नानाधम्मानं विरुद्धसभावत्ता’’ति. विरुद्धसभावता च सहजातपच्छाजातवसेन वेदितब्बा, इध पन लोकियलोकुत्तरादिभावतोति. अञ्ञथाति तेसं सहजातपच्छाजातानं एकज्झं लाभे. इन्द्रियपटिक्खेपेपीति इन्द्रियपच्चये पच्चनीकतो ठितेपि. तस्स पञ्हस्स लाभतोति ‘‘उपादिन्नुपादानियो च अनुपादिन्नुपादानियो च धम्मा उपादिन्नुपादानियस्स धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति एतस्स पञ्हस्स लाभतो. बावीसाति एकमूलकावसाना नव, एकमूलकदुकावसाना पञ्च, एकमूलकतिकावसानमेकं, दुकमूलकेकावसाना चत्तारो, दुकमूलकावसाना द्वे, दुकमूलकतिकावसानमेकन्ति एवं बावीसति. यथा पुब्बे सहजातं पुरेजातेन सहेव अत्थिपच्चयो होतीति वुत्तं, एवं पुरेजातम्पि तेनाति दस्सेन्तो आह ‘‘पुरेजातं सहजातेनेव सह अत्थिपच्चयो होती’’ति. तत्थ सहजातेनेव सहाति सहजातेन सहेव. अट्ठानप्पयुत्तो हि अयं एव-सद्दो, सहजातेन न विना पुरेजातअत्थिपच्चयोति अत्थो. इतरेसु पन अत्थिपच्चयधम्मेसु नियमो नत्थि तेहि सहापि विनापि भावतो. तेनाह ‘‘न इतरेही’’ति. तम्पि वत्थु तंसहितपुरेजातमेवाति यं ‘‘पुरेजातं सहजातेनेव सह अत्थिपच्चयो होती’’ति वुत्तं, तम्पि वत्थुपुरेजातञ्चेव तंसहितारम्मणपुरेजातमेव च, न केवलं आरम्मणपुरेजातं. तेनाह ‘‘न इतर’’न्ति.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाठन्तरेन विभावेतुं ‘‘कुसलत्तिके ही’’तिआदि वुत्तं. यदि पुरेजातं तंसहजातेन विनापि अत्थिपच्चयो सिया, ‘‘नविप्पयुत्तपच्चया अत्थिया पञ्चा’’ति वत्तुं न सक्का, वुत्तञ्चेतं, तस्मा विञ्ञायति ‘‘पुरेजातं सहजातेन सहेव अत्थिपच्चयो होती’’ति. नविप्पयुत्ते बावीसाति एत्थापि एसेव नयो. तत्थाति सनिदस्सनत्तिके. अत्थिविभङ्गेति अत्थिपच्चयस्स विभजने. तिकमूलकेकावसानन्ति ‘‘सनिदस्सनसप्पटिघो च अनिदस्सनसप्पटिघो च अनिदस्सनअप्पटिघो च धम्मा अनिदस्सनसप्पटिघस्स धम्मस्स अत्थिपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं तिकमूलको एकावसानो पञ्हो उद्धटो. पच्चयुद्धारेति च तत्थेव पच्चयुद्धारे. तथा च सो पञ्हो उद्धटो. तयिदं कथं, यदि पुरेजातं सहजातेनेव सह अत्थिपच्चयो होतीति चोदनायं आह ‘‘तं वत्थुसहितस्स…पे… पच्चयभावतो’’ति. तस्सत्थो – यदिपि तत्थ सनिदस्सनसप्पटिघग्गहणेन आरम्मणपुरेजातस्स अत्थिपच्चयभावो वुत्तो, तथापि अनिदस्सनअप्पटिघग्गहणतो वत्थुम्पि गहितन्ति वत्थुसहितस्स आरम्मणपुरेजातस्स सहजातेन सहेव अत्थिपच्चयभावो वुत्तोति. पच्छाजातं आहारिन्द्रियेहेव सह अत्थिपच्चयो होति, न पुरेजातेनाति अधिप्पायो. अनञ्ञधम्मत्तेति पच्चयधम्मस्स अनञ्ञत्ते. सहजातेन सह अत्थिपच्चयो होतीति योजना. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. तत्थापि पटियोगिपुरेजातंयेव दट्ठब्बं. ‘‘अत्थिपच्चयविसेसेसु पना’’तिआदिना अत्तना दस्सितं विचारं ‘‘एवमेत’’न्ति निगमनवसेन पच्चामसति.

उपादिन्नत्तिकवण्णना निट्ठिता.

६. वितक्कत्तिकवण्णना

२२. वितक्कत्तिके सत्तसु मूलकेसूति ‘‘सवितक्कसविचारं धम्मं पटिच्चा’’तिआदिना आगतानि तीणि एककानि, तीणि दुकानि, एकं तिकन्ति एवं एकमूलकानि यानि सत्तमूलकानि, तेसु. यथाक्कमन्ति पाळियं आगतानुक्कमेन. सत्ताति पठमे एकके सत्त. पञ्चाति दुतिये पञ्च. तानिमानि हेतुपच्चये वुत्तनयेन वेदितब्बानि. इध पन पवत्तिवसेनेव योजेतब्बं. तीणीतिआदीसु ततिये तीणि, चतुत्थे एकं, पञ्चमे तीणि, छट्ठेपि तीणि, सत्तमे एकं. तानि पन यथाक्कमं ततियपदं पटिच्च ततियपददुतियपदतदुभयवसेन, पठमपदततियपदानि पटिच्च ततियपदवसेन, पठमपददुतियपदानि पटिच्च पठमपदततियपदतदुभयवसेन, दुतियपदततियपदानि पटिच्च पठमपदततियपदतदुभयवसेन, पठमदुतियततियपदानि पटिच्च ततियपदवसेनेव वेदितब्बानि. अञ्ञमञ्ञे अट्ठवीसातिआदीसुपि इमिनाव नयेन गणना वेदितब्बा. एवन्ति यथावुत्तं गणनं पच्चामसति. दुतियततियमूलकेसु एकं एकन्ति दुतियमूलके एकं, ततियमूलके एकन्ति योजेतब्बं. तथा आसेवनेति यथा पुरेजाते एकादस, तथा आसेवनेति अत्थो. अञ्ञानीति अधिपतिअञ्ञमञ्ञपुरेजातासेवनतो अञ्ञेसु पच्चयेसु गणनानि. हेतुआरम्मणसदिसानीति हेतुआरम्मणपच्चयेसु गणनासदिसानि.

३१. अविसेसेनाति ‘‘विपाक’’न्ति विसेसनं अकत्वा न पन विस्सज्जनं कतन्ति योजना. तत्थ कारणं वत्तुं ‘‘कस्मा’’तिआदिमाह. इतरेसन्ति लोकियविपाकानं. ते विसुं निद्धारेत्वा वुत्ताति ते यथावुत्तलोकियविपाका अवितक्कविचारमत्तसामञ्ञतो विसुं नीहरित्वा वुत्ता. ‘‘अवितक्कविचारमत्ते खन्धे पटिच्च अवितक्कविचारमत्ता अधिपती’’ति वुत्तरासि पुरिमकोट्ठासो.

३८. एतन्ति ‘‘अवितक्कविचारमत्तं अवितक्क…पे… सह गच्छन्तेना’’ति आगतपाळिपदं. तस्स अत्थं दस्सेतुं ‘‘मूलं…पे… वुत्तं होती’’ति आह. तत्थ अवितक्क…पे… योजेन्तेनाति अवितक्केहि अवितक्कपरियायेन वुत्तेहि अवितक्कविचारमत्तअवितक्कअविचारपदेहि सह मूलपदं, आसेवनमूलकमेव वा गच्छन्तेन योजेन्तेन नपुरेजातसदिसं नासेवने पाळिगमनं कातब्बं, पठितब्बन्ति अत्थो. पोत्थकेसु पन ‘‘अवितक्कविचारमत्तं विपाकेन सह गच्छन्तेना’’ति दिस्सति, विपाकेन विसेसनभूतेन सह योजेन्तेनाति अत्थो. तेनेवाह ‘‘विपाकं अवितक्कविचारमत्तन्तिआदि योजेतब्ब’’न्ति.

एकमूलके पाळियं योजितमेवाति ‘‘दुमूलकेसु पठमे’’ति वुत्तं.

४९. मूलपदमेव अवसानभावेनाति ‘‘सवितक्कसविचारं धम्मं पच्चया सवितक्कसविचारो धम्मो उप्पज्जति नहेतुपच्चया’’तिआदिना मूलपदमेव अवसानभावेन योजितं. सत्त मोहा उद्धरितब्बाति इदं नहेतुपच्चयं सन्धाय वुत्तं. पटिच्चवारे हि अहेतुकमोहो तिक्खत्तुमेव आगतो. इध पन ‘‘वत्थुं पच्चया’’तिआदिना चतूसुपि मूलकेसु आगतो, तस्मा सत्तक्खत्तुं आगमनं सन्धाय ‘‘सत्त मोहा’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं.

उपनिस्सयेन सङ्गहितत्ताति उपनिस्सयपच्चयेनेव कम्मपच्चयस्स सङ्गहितत्ता. सब्बस्सपि रूपारूपावचरकम्मस्स बलवभावतो उपनिस्सयत्ताभावो नत्थि, यतो तं ‘‘गरू’’ति वुच्चति, कम्मक्खयकरस्स पन कम्मस्स बलवभावे वत्तब्बमेव नत्थीति इममत्थं पाळिया एव विभावेतुं वुत्तं ‘‘उपादिन्नत्तिकपञ्हावारपच्चनीये हि…पे… विञ्ञायती’’ति.

वितक्कत्तिकवण्णना निट्ठिता.