पट्ठानपकरण-अनुटीका

गन्थारम्भवण्णना

कामगुणादीहीति कामगुणझानाभिञ्ञाचित्तिस्सरियादीहि. लळन्तीति लळितानुभवनवसेन रमन्ति. तेसूति कामगुणादीसु. विहरन्तीति इरियापथपरिवत्तनादिना वत्तन्ति. पच्चत्थिकेति बाहिरब्भन्तरभेदे अमित्ते. इस्सरियं तत्थ तत्थ आधिपतेय्यं. ठानं सेट्ठिसेनापतियुवराजादिट्ठानन्तरं. आदि-सद्देन परिवारपरिच्छेदादि सङ्गय्हति. पुञ्ञयोगानुभावप्पत्तायाति दानमयादिपुञ्ञानुभावाधिगताय समथविपस्सनाभावनासङ्खातयोगानुभावाधिगताय च. जुतियाति सरीरप्पभाय चेव ञाणप्पभाय च. एत्थ च देव-सद्दो यथा कीळाविजिगिसावोहारजुतिगतिअत्थो, एवं सत्तिअभित्थवकमनत्थोपि होति धातुसद्दानं अनेकत्थभावतोति ‘‘यदिच्छितनिप्फादने सक्कोन्तीति वा’’तिआदि वुत्तं.

इद्धिविधादितामत्तेन भगवतो अभिञ्ञादीनं सावकेहि साधारणतावचनं, सभावतो पन सब्बेपि बुद्धगुणा अनञ्ञसाधारणायेवाति दस्सेन्तो ‘‘निरतिसयाय अभिञ्ञाकीळाय, उत्तमेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेही’’ति आह. चित्तिस्सरियसत्तधनादीनं दानसङ्खातेन सम्मापटिपत्तिअवेच्चप्पसादसक्कारानं गहणसङ्खातेनाति योजना. गहणञ्चेत्थ तेसु उपलब्भमानसम्मापटिपत्तिअवेच्चप्पसादानं तेहि उपनीयमानसक्कारस्स च अभिनन्दनं अनुमोदनं सम्पटिच्छनञ्च वेदितब्बं. धम्मसभावानुरूपानुसासनीवचनेनेव च पन सिक्खापदपञ्ञत्तिपि सङ्गहिताति दट्ठब्बा वीतिक्कमधम्मानुरूपा अनुसासनीति कत्वा. ञाणगति ञाणेन गन्तब्बस्स ञेय्यस्स अवबोधो. समन्नागतत्ताति इदं ‘‘अभिञ्ञाकीळाया’’तिआदीसु पच्चेकं योजेतब्बं, तथा सदेवकेन लोकेनाति इदं ‘‘गमनीयतो’’तिआदीसु. ते देवेति सम्मुतिदेवादिके देवे. तेहि गुणेहीति अभिञ्ञादिगुणेहि. पूजनीयतरो देवोति इदं पूजनीयपरियायो अयं अति-सद्दोति कत्वा वुत्तं. अतिरेकतरोति अधिकतरो. उपपत्तिदेवानन्ति इदं तब्बहुलताय वुत्तं. विसुद्धिदेवापि हि तत्थ विज्जन्तेव, तेसुपि वा लब्भमानं उपपत्तिदेवभावमत्तमेव गहेत्वा तथा वुत्तं. पटिपक्खानं दुस्सील्यमुट्ठस्सच्चविक्खेपानं, सीलविपत्तिअभिज्झादोमनस्सअवसिट्ठनीवरणानं वा.

इसीनं सत्तमो, इसीसु सत्तमोति दुविधम्पि अत्थं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘चतुसच्चावबोधगतिया…पे… वुत्तो’’ति आह. सपरसन्तानेसु सीलादिगुणानं एसनट्ठेन वा इसयो, बुद्धादयो अरिया. इसि च सो सत्तमो चाति इसिसत्तमोति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘नामरूपनिरोध’’न्ति एत्थ यं नामरूपं निरोधेतब्बं, तं दस्सेन्तो ‘‘यतो विञ्ञाणं पच्चुदावत्तती’’ति आह. वट्टपरियापन्नञ्हि नामरूपं निरोधेतब्बं. तस्मिञ्हि निरोधिते सब्बसो नामरूपं निरोधितमेव होति. यथाह ‘‘सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारे ये उप्पज्जेय्युं नामञ्च रूपञ्च, एत्थेते निरुज्झन्ति…पे… अरहतो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायन्तस्स चरिमविञ्ञाणस्स निरोधेन पञ्ञा च सति च नामञ्च रूपञ्च, एत्थेते निरुज्झन्ति वूपसमन्ति अत्थं गच्छन्ति पटिप्पस्सम्भन्ती’’ति (चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ६). अतिगम्भीरनयमण्डितदेसनं सातिसयं पच्चयाकारस्स विभावनतो. सभावतो च पच्चयाकारो गम्भीरो. यथाह ‘‘अधिगतो खो म्यायं धम्मो गम्भीरो’’तिआदि (दी. नि. २.६७; म. नि. १.२८१; २.३३७; सं. नि. १.१७२; महाव. ७, ८), ‘‘गम्भीरो चायं, आनन्द, पटिच्चसमुप्पादो गम्भीरावभासो’’ति (दी. नि. २.९५; सं. नि. २.६०) च आदि. तस्स चायं अनन्तनयपट्ठानदेसना अतिगम्भीराव.

गन्थारम्भवण्णना निट्ठिता.

पच्चयुद्देसवण्णना

समाननेति समाननयने, समाहरणे, समानकरणे वा अट्ठकथाधिप्पायं. तत्थ ‘‘द्वे अनुलोमानि धम्मानुलोमञ्च पच्चयानुलोमञ्चा’’तिआदिना परतो वण्णयिस्सन्ति.

पट्ठाननामत्थोति ‘‘पट्ठान’’न्ति इमस्स नामस्स अत्थो, तं पन यस्मा अवयवद्वारेन समुदाये निरुळ्हं, तस्मा यथा अवयवेसु पतिट्ठितं, तमेव ताव दस्सेतुं ‘‘तिकपट्ठानादीनं तिकपट्ठानादिनामत्थो’’ति वुत्तं. अथ वा अवयवानमेव पट्ठाननामत्थो निद्धारेतब्बो तंसमुदायमत्तत्ता पकरणस्स. न हि समुदायो नाम कोचि अत्थो अत्थीति दस्सेतुं ‘‘पट्ठानं…पे… नामत्थो’’ति वुत्तं. तेनेवाह ‘‘इमस्स पकरणस्स…पे… समोधानता चेत्थ वत्तब्बा’’ति. वचनसमुदायत्थविजाननेन विदितपट्ठानसामञ्ञत्थस्स वित्थारतो पट्ठानकथा वुच्चमाना सुखग्गहणा होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘एवञ्हि…पे… होती’’ति. तत्थाति तासु नामत्थयथावुत्तसमोधानतासु. सब्बसाधारणस्साति सब्बेसं अवयवभूतानं तिकपट्ठानादीनं समुदायस्स च साधारणस्स. अत्थतो आपन्नं नानाविधभावन्ति पकारग्गहणेनेव पकारानं अनेकविधता च गहिताव होन्तीति वुत्तं. पकारेहि ठानन्ति हि पट्ठानं, नानाविधो पच्चयो, तं एत्थ विभजनवसेन अत्थीति पट्ठानं, पकरणं, तदवयवो च. एतस्मिञ्च अत्थनये सद्दतोपि नानाविधभावसिद्धि दस्सिताति वेदितब्बा. तत्थ नानप्पकारा पच्चयता, नानप्पकारानं पच्चयता च नानप्पकारपच्चयताति उभयम्पि सामञ्ञनिद्देसेन एकसेसनयेन वा एकज्झं गहितन्ति दस्सेन्तो ‘‘एकस्सपि…पे… वेदितब्बा’’ति आह. अनेकधम्मभावतोति अनेके धम्मा एतस्साति अनेकधम्मो, तब्भावतोति योजेतब्बं. नानप्पकारपच्चयताति नानप्पकारपच्चयभावो, यो अट्ठकथायं ‘‘नानप्पकारपच्चयट्ठो’’ति वुत्तो.

कामं धम्मसङ्गहादीसुपि अत्थेव पच्चयधम्मविभागो, सो पन तत्थ पच्चयभावो न तथा तप्परभावेन विभत्तो यथा पट्ठानेति दस्सेन्तो ‘‘एतेन…पे… दस्सेती’’ति आह. सातिसयविभागतं इमस्स पकरणस्स तथा तदवयवानं.

सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स यथावुत्तगमनं यदधिकरणं, तं दस्सेतुं ‘‘एत्थाति वचनसेसो’’ति. गमनदेसभावतोति पवत्तिट्ठानभावतो. अञ्ञेहि गतिमन्तेहीति तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणादीहि. तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स.

तिविधेन परिच्छेदेन देसितेसु धम्मेसु तिकवोहारोति आह ‘‘तिकानन्ति तिकवसेन वुत्तधम्मान’’न्ति. तीणि परिमाणानि एतेसन्ति हि तिका. समन्ताति समन्ततो सब्बभागतोति वुत्तं होतीति आह ‘‘अनुलोमादीहि सब्बप्पकारेहिपी’’ति. गतानीति पवत्तानि. समन्तचतुवीसतिपट्ठानानीति समन्ततो अनुलोमादिसब्बभागतो समोधानवसेन चतुवीसति पट्ठानानि. अनुलोमादिसब्बकोट्ठासतोति अनुलोमादिचतुकोट्ठासतो. तिकादिछछभावन्ति तिकादिदुकदुकपरियोसानेहि छछभावं. तेनाति यथावुत्तदस्सनेन. धम्मानुलोमादिसब्बकोट्ठासतोति पच्चनीकादिदुकादिसहजातवारादिपच्चयपच्चनीयादिआरम्मणमूलादीनं गहणं दट्ठब्बं. यथावुत्ततो अञ्ञस्स पकारस्स असम्भवतो ‘‘अनूनेहि नयेहि पवत्तानीति वुत्तं होती’’ति आह. तानि पन यथावुत्तानि समन्तपट्ठानानि. अयञ्च अत्थवण्णना अट्ठकथावचनेन अञ्ञदत्थु संसन्दतीति दस्सेन्तो आह ‘‘तेनेवाह…पे… वसेना’’ति.

हेतुनोति हेतुसभावस्स धम्मस्स. सतिपि हेतुसभावस्स आरम्मणपच्चयादिभावे सविसेसे ताव पच्चये दस्सेन्तेन ‘‘अधिपतिपच्चयादिभूतस्स चा’’ति वुत्तं. ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति वुत्ते धम्मस्स हेतुसभावता निद्धारिता, न पच्चयविसेसोति तस्स अधिपतिपच्चयादिभावो न निवारितोति आह ‘‘एतेनपि सो एव दोसो आपज्जती’’ति. तेनाति हेतुभावग्गहणेन. इधाति ‘‘हेतुपच्चयो’’ति एत्थ. धम्मग्गहणन्ति अलोभादिधम्मग्गहणं. सत्तिविसेसो अत्तनो बलं सत्तिकारणभावो, यो रसोतिपि वुच्चति, स्वायं अनञ्ञसाधारणताय धम्मतो अनञ्ञोपि पच्चयन्तरसमवायेयेव लब्भमानत्ता अञ्ञो विय कत्वा वुत्तो. तस्साति हेतुभावसङ्खातस्स सामत्थियस्स. हेतु हुत्वाति एत्थापि हेतुभाववाचको हेतुसद्दो, न हेतुसभावधम्मवाचकोति आह ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयोति च वुत्त’’न्ति.

एवञ्च कत्वातिआदिना यथावुत्तमत्थं पाळिया समत्थेति. यदि एवं अट्ठकथायं धम्मस्सेव पच्चयतावचनं कथन्ति आह ‘‘अट्ठकथायं पना’’तिआदि. तेनेव चेत्थ अम्हेहिपि ‘‘धम्मतो अनञ्ञोपि अञ्ञो विय कत्वा’’ति च वुत्तं. यदि अट्ठकथायं ‘‘यो हि धम्मो, मूलट्ठेन उपकारको धम्मो’’ति च आदीसु धम्मेन धम्मसत्तिविभावनं कतं, अथ कस्मा इध हेतुभावेन पच्चयोति धम्मसत्तियेव विभाविताति चोदनं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘इधापि वा…पे… दस्सेती’’ति. धम्मसत्तिविभावनं पनेत्थ न सक्का पटिक्खिपितुन्ति दस्सेन्तो ‘‘न ही’’तिआदिमाह. अत्थो एतस्स अत्थीति अत्थो, अत्थाभिधायिवचनन्ति वुत्तं ‘‘एतीति एतस्स अत्थो वत्तती’’ति, तस्मा अत्थोति अत्थवचनन्ति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘तञ्च उप्पत्तिट्ठितीनं साधारणवचन’’न्ति. तञ्चाति हि ‘‘वत्तती’’ति वचनं पच्चामट्ठं. अथ वा एतीति एतस्स अत्थोति ‘‘एती’’ति एतस्स पदस्स अत्थो ‘‘वत्तती’’ति एत्थ वत्तनकिरिया. तञ्चाति तञ्च वत्तनं. एतस्मिं पनत्थे साधारणवचनन्ति एत्थ वचन-सद्दो अत्थपरियायो वेदितब्बो ‘‘वुच्चती’’ति कत्वा. यदग्गेन उप्पत्तिया पच्चयो, तदग्गेन ठितियापि पच्चयोति कोचि आसङ्केय्याति तदासङ्कानिवत्तनत्थं वुत्तं ‘‘कोचि हि…पे… हेतुआदयो’’ति. एत्थ च यथा उप्पज्जनारहानं उप्पत्तिया पच्चये सतियेव उप्पादो, नासति, एवं तिट्ठन्तानम्पि ठितिपच्चयवसेनेव ठानं यथा जीवितिन्द्रियवसेन सहजातधम्मानन्ति दट्ठब्बं. ये पन अरूपधम्मानं ठितिं पटिक्खिपन्ति, यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव.

यथा अधिकरणसाधनो पतिट्ठत्थो हेतु-सद्दो, एवं करणसाधनो पवत्तिअत्थोपि युज्जतीति दस्सेन्तो ‘‘हिनोती’’तिआदिमाह. ‘‘लोभो निदानं कम्मानं समुदयाया’’तिआदिवचनतो हेतूनं कम्मनिदानभावो वेदितब्बो.

एतेनाति हेतुपच्चयतो अञ्ञेनेव कुसलभावसिद्धिवचनेन. एके आचरिया. सभावतोवाति एतेन यथा अञ्ञेसं रूपगतं ओभासेन्तस्स पदीपस्स रूपगतोभासकेन अञ्ञेन पयोजनं नत्थि सयं ओभासनसभावत्ता, एवं अञ्ञेसं कुसलादिभावसाधकानं हेतूनं अञ्ञेन कुसलादिभावसाधकेन पयोजनं नत्थि सयमेव कुसलादिसभावत्ताति दस्सेति. न सभावसिद्धो अलोभादीनं कुसलादिभावो उभयसभावत्ता तंसम्पयुत्तफस्सादीनं वियाति इममत्थं दस्सेति ‘‘यस्मा पना’’तिआदिना. सा पन अञ्ञपटिबद्धा कुसलादिता.

न कोचि धम्मो न होतीति रूपादिभेदेन छब्बिधेसु सङ्खतासङ्खतपञ्ञत्तिधम्मेसु कोचिपि धम्मो आरम्मणपच्चयो न न होति, स्वायं आरम्मणपच्चयभावो हेट्ठा धातुविभङ्गवण्णनायं वुत्तोयेव.

पुरिमाभिसङ्खारूपनिस्सयन्ति ‘‘छन्दवतो’’तिआदिना वुत्ताकारेन पुरिमसिद्धं चित्ताभिसङ्खारकसङ्खातं उपनिस्सयं. चित्तेति चित्तसीसेनायं निद्देसो दट्ठब्बो. न हि चित्तमेव तथाभिसङ्खरीयति, अथ खो तंसम्पयुत्तधम्मापि. साधयमानाति वसे वत्तयमाना. वसवत्तनञ्चेत्थ तदाकारानुविधानं. छन्दादीसु हि हीनेसु मज्झिमेसु पणीतेसु तंतंसम्पयुत्तापि तथा तथा पवत्तन्ति. तेनाह ‘‘हीनादिभावेन तदनुवत्तनतो’’ति. तेनाति अत्तनो वसे वत्तापनेन, तेसं वा वसे वत्तनेन. तेहि छन्दादयो. अधिपतिपच्चया होन्ति अत्ताधीनानं पतिभावेन पवत्तनतो. गरुकातब्बं आरम्मणं महग्गतधम्मलोभनीयधम्मादि.

तदनन्तरुप्पादनियमोति तस्स तस्सेव चित्तस्स अनन्तरं उप्पज्जमानतं. तंतंसहकारीपच्चयविसिट्ठस्साति तेन तेन आरम्मणादिना सहकारीकारणेन तदुप्पादनसमत्थतासङ्खातं विसेसं पत्तस्स. ताययेवाति या वेखादाने पुप्फनसमत्थता वेखापगमे लद्धोकासा, तायमेव.

उपसग्गवसेनपि अत्थविसेसो होतीति वुत्तं ‘‘सद्दत्थमत्ततो नानाकरण’’न्ति. वचनीयत्थतोति भावत्थतो. भावत्थोपि हि वचनग्गहणानुसारेन विञ्ञेय्यत्ता ‘‘वचनीयो’’ति वुच्चति. निरोधुप्पादन्तराभावतोति पुरिमनिरोधस्स पच्छिमुप्पादस्स च ब्यवधायकाभावतो. निरन्तरुप्पादनसमत्थताति एतेन निरोधानं निरोधसमकालुप्पादवादं निवारेति. सति हि समकालत्ते ब्यवधानासङ्का एव न सिया सण्ठानाभावतो. इदमितो हेट्ठा उद्धं तिरियन्ति विभागाभावा अत्तना एकत्तमिव उपनेत्वाति योजना. सण्ठानाभावेन हि अप्पटिघभावूपलक्खणेन विभागाभावं, तेन एकत्तमिवूपनयनं सुट्ठु अनन्तरभावं साधेति, सहावट्ठानाभावेन पन अनन्तरमेव उप्पादनं.

विभागतो ञाणेन आकरीयतीति आकारो, धम्मानं पवत्तिभेदो. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं निरोधुप्पादानन्तरतायाति योजना. पुरिमचुतीति असञ्ञसत्तुप्पत्तितो पुरिमचुति. यदि कालन्तरता नत्थि, कथमिदं ‘‘सत्ताहं निरोधं समापज्जित्वा पञ्च कप्पसतानि अतिक्कमित्वा’’ति वचनन्ति आह ‘‘न हि तेसं…पे… वुच्चेय्या’’ति. ननु तेसं अन्तरा रूपसन्तानो पवत्ततेवाति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘न च…पे… अञ्ञसन्तानत्ता’’ति. यदि एवं तेसं अञ्ञभिन्नसन्तानं विय अञ्ञमञ्ञूपकारेनपि भवितब्बन्ति चोदनाय वुत्तं ‘‘रूपारूप…पे… होन्ती’’ति. तेनेतं दस्सेति – यदिपि रूपारूपधम्मा एकस्मिं पुग्गले वत्तमाना विसेसतो अञ्ञमञ्ञूपकारकभावेन वत्तन्ति, अञ्ञमञ्ञं पन विसदिससभावताय विसुंयेव सन्तानभावेन पवत्तनतो ब्यवधायका न होन्ति सन्ततिवसेन मिथु अपरियापन्नत्ता, यतो ‘‘अञ्ञमञ्ञं विप्पयुत्ता, विसंसट्ठा’’ति च वुत्तन्ति. उपकारको च नाम अच्चन्तं भिन्नसन्तानानम्पि होतियेवाति न तावता सन्तानाभेदोति भिय्योपि नेसं ब्यवधायकताभावो वेदितब्बो. यथा समानजातिकानं चित्तुप्पादानं निरन्तरता सुट्ठु अनन्तरभावेन पाकटा, न तथा असमानजातिकानन्ति अधिप्पायेन ‘‘जवनानन्तरस्स जवनस्स विय भवङ्गानन्तरस्स भवङ्गस्स विया’’ति वुत्तं.

पच्चयभावो चेत्थाति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेको. सो येन विसेसेनेत्थ उप्पादक्खणं, तं विसेसं जोतेति. अनन्तरपच्चयादीनन्ति आदि-सद्देन समनन्तरपच्चयं सङ्गण्हाति. पुरेपच्छाभावा, तदुपादिका वा उप्पादनिरोधा पुब्बन्तापरन्तपरिच्छेदो, तेन गहितानं खणत्तयपरियापन्नानन्ति अत्थो. तेनाह ‘‘उप्पज्जतीति वचनं अलभन्तान’’न्ति. उप्पादक्खणसमङ्गी हि ‘‘उप्पज्जती’’ति वुच्चति. तथा हि वुत्तं ‘‘उप्पादक्खणे उप्पज्जमानं, नो च उप्पन्नं, भङ्गक्खणे उप्पन्नं नो च उप्पज्जमान’’न्ति (यम. २.चित्तयमक.८१). सोति अनन्तरादिपच्चयभावो. अपरिच्छेदन्ति कालवसेन परिच्छेदरहितं. यतोति पुब्बन्तापरन्तवसेन परिच्छेदाभावतो. तेनेवाति कालवसेन परिच्छिज्ज एव धम्मानं गहणतो.

उप्पत्तिया पच्चयभावेन पाकटेनाति इदं तस्स निदस्सनभावनिदस्सनं. सिद्धञ्हि निदस्सनं. पच्चयुप्पन्नानन्ति पच्चयनिब्बत्तानं, अत्तनो फलभूतानन्ति अधिप्पायो. सहजातभावेनाति सह उप्पन्नभावेन. अत्तना सहुप्पन्नधम्मानञ्हि सहुप्पन्नभावेन उपकारकता सहजातपच्चयता. तेन ठितिक्खणेपि नेसं उपकारकता वेदितब्बा. एवञ्हि ‘‘पकासस्स पदीपो विया’’ति निदस्सनम्पि सुट्ठु युज्जति. पदीपो हि पकासस्स ठितियापि पच्चयोति.

अञ्ञमञ्ञतावसेनेवाति इमिना सहजातादिभावेन अत्तनो उपकारकस्स उपकारकतामत्तं न अञ्ञमञ्ञपच्चयता, अथ खो अञ्ञमञ्ञपच्चयभाववसेनाति लक्खणसङ्कराभावं दस्सेति, न सहजातादिपच्चयेहि विना अञ्ञमञ्ञपच्चयस्स पवत्ति. तेनेवाह ‘‘न सहजाततादिवसेना’’ति. यदिपि अञ्ञमञ्ञपच्चयो सहजातादिपच्चयेहि विना न होति, सहजातादिपच्चया पन तेन विनापि होन्तीति सहजाततादिविधुरेनेव पकारेन अञ्ञमञ्ञपच्चयस्स पवत्तीति दस्सेन्तो ‘‘सहजातादि…पे… न होती’’ति वत्वा तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘न च पुरेजात…पे… होन्ती’’ति आह. सहजाततादीति च आदि-सद्देन निस्सयअत्थिअविगतादीनं गहणं वेदितब्बं.

पथवीधातुयं पतिट्ठाय एव सेसधातुयो उपादारूपानि विय यथासककिच्चं करोन्तीति वुत्तं ‘‘अधिट्ठानाकारेन पथवीधातु सेसधातून’’न्ति. एत्थ अधिट्ठानाकारेनाति आधाराकारेन. आधाराकारो चेत्थ नेसं सातिसयं तदधीनवुत्तिताय वेदितब्बो, यतो भूतानि अनिद्दिसितब्बट्ठानानि वुच्चन्ति. एवञ्च कत्वा चक्खादीनम्पि अधिट्ठानाकारेन उपकारकता सुट्ठु युज्जति. न हि यथावुत्तं तदधीनवुत्तिया विसेसं मुञ्चित्वा अञ्ञो चक्खादीसु अदेसकानं अरूपधम्मानं अधिट्ठानाकारो सम्भवति. यदिपि यं यं धम्मं पटिच्च ये ये धम्मा पवत्तन्ति, तेसं सब्बेसं तदधीनवुत्तिभावो, येन पन पच्चयभावविसेसेन चक्खादीनं पटुमन्दभावेसु चक्खुविञ्ञाणादयो तदनुविधानाकारेनेव पवत्तन्ति, स्वायमिदं तेसं तदधीनवुत्तिया सिद्धो विसेसोति वुत्तो. एवञ्हि पच्चयभावसामञ्ञे सतिपि आरम्मणपच्चयतो निस्सयपच्चयस्स विसेसो सिद्धोति वेदितब्बो. स्वायं धातुविभङ्गे विभावितोयेव. खन्धादयो तंतंनिस्सयानं खन्धादीनन्ति ‘‘उपकारका’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

यं किञ्चि कारणं निस्सयोति वदति, न वुत्तलक्खणूपपन्नमेव. एतेन पच्चयट्ठो इध निस्सयट्ठोति दस्सेति. तत्थाति निद्धारणे भुम्मं. तेन वुत्तं ‘‘निद्धारेती’’ति.

सुट्ठुकततं दीपेति, कस्स? ‘‘अत्तनो’’ति वुत्तस्स पकतसद्देन विसेसियमानस्स पच्चयस्स. केन कतन्ति? अत्तनो कारणेहीति सिद्धोवायमत्थो. तथाति फलस्स उप्पादनसमत्थभावेन. अथ वा तथाति निप्फादनवसेन उपसेवनवसेन च. तत्थ निप्फादनं हेतुपच्चयसमोधानेन फलस्स निब्बत्तनं, तं सुविञ्ञेय्यन्ति अनामसित्वा उपसेवनमेव विभावेन्तो ‘‘उपसेवितो वा’’ति आह. तत्थ अल्लीयापनं परिभोगवसेन वेदितब्बं. तेनाह ‘‘उपभोगूपसेवन’’न्ति. विजाननादिवसेनाति विजाननसञ्जाननानुभवनादिवसेन. तेनाति यथावुत्तउपसेवितस्स पकतभावेन. अनागतानम्पि…पे… वुत्ता होति, पगेव अतीतानं पच्चुप्पन्नानञ्चाति अधिप्पायो. पच्चुप्पन्नस्सपि हि ‘‘पच्चुप्पन्नं उतु भोजनं सेनासनं उपनिस्साय झानं उप्पादेन्ती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. २.१८.८) पकतूपनिस्सयभावे लब्भतीति.

यथा ये धम्मा येसं धम्मानं पच्छाजातपच्चया होन्ति, ते तेसं एकंसेन विप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयापि होन्ति, तथा ये धम्मा येसं धम्मानं पुरेजातपच्चया होन्ति, ते तेसं निस्सयारम्मणपच्चयापि होन्तीति उभयेसु उभयेसं पच्चयाकारानं लक्खणतो सङ्कराभावं दस्सेतुं ‘‘विप्पयुत्ताकारादीहि विसिट्ठा, निस्सयारम्मणाकारादीहि विसिट्ठा’’ति च वुत्तं. यथा हि पच्छाजातपुरेजाताकारा अञ्ञमञ्ञविसिट्ठा, एवं पच्छाजातविप्पयुत्ताकारादयो पुरेजातनिस्सयाकारादयो च अञ्ञमञ्ञविभत्तसभावा एवाति.

मनोसञ्चेतनाहारवसेन पवत्तमानेहीति इमिना चेतनाय सम्पयुत्तधम्मानम्पि तदनुगुणं अत्तनो पच्चयुप्पन्नेसु पवत्तिमाह. तेनेवाति चेतनाहारवसेन उपकारकत्ता एव.

पयोगेन करणीयस्साति एतेन भिन्नजाति यं तादिसं पयोगेन कातुं न सक्का, तं निवत्तेति. अनेकवारं पवत्तिया आसेवनट्ठस्स पाकटभावोति कत्वा वुत्तं ‘‘पुनप्पुनं करण’’न्ति. एकस्स पन पच्चयधम्मस्स एकवारमेव पवत्ति. अत्तसदिसस्साति अरूपधम्मसारम्मणतासुक्ककण्हादिभावेहि अत्तना सदिसस्स. इदं पच्चयुप्पन्नविसेसनं, ‘‘अत्तसदिससभावतापादन’’न्ति इदं पन पच्चयभावविसेसनं, तञ्च भिन्नजातियतादिमेव विसदिससभावतं निवत्तेति, न भूमन्तरतादि. न हि परित्ता धम्मा महग्गतअप्पमाणानं धम्मानं आसेवनपच्चया न होन्तीति. वासनं वासं गाहापनं, इध पन वासनं विय वासनं, भावनन्ति अत्थो. गन्थादीसूति गन्थसिप्पादीसु. विसये चेतं भुम्मं, न निद्धारणे. तेन गन्थसिप्पादिविसया पुरिमसिद्धा अज्झयनादिकिरिया ‘‘गन्थादीसु पुरिमा पुरिमा’’ति वुत्ता, सा पन आसेवनाकारा इध उदाहरणभावेन अधिप्पेताति आह ‘‘पुरिमा पुरिमा आसेवना वियाति अधिप्पायो’’ति. निद्धारणे एव वा एतं भुम्मं. गन्थादिविसया हि आसेवना गन्थादीति वुत्ता यथा रूपविसयज्झानं रूपन्ति वुत्तं ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (म. नि. २.२४८; ३.३१२; पटि. म. १.२०९; ध. स. २४८).

अत्तनो विय सम्पयुत्तधम्मानम्पि किच्चसाधिका चेतना चित्तस्स ब्यापारभावेन लक्खीयतीति आह ‘‘चित्तपयोगो चेतना’’ति. तायाति ताय चेतनाय. उप्पन्नकिरियताविसिट्ठेति चित्तपयोगसङ्खाताय चेतनाकिरियाय उप्पत्तिया विसिट्ठे विसेसं आपन्ने. यस्मिञ्हि सन्ताने कुसलाकुसलचेतना उप्पज्जति, तत्थ यथाबलं तादिसं विसेसाधानं कत्वा निरुज्झति, यतो तत्थेव अवसेसपच्चयसमवाये तस्सा फलभूतानि विपाककटत्तारूपानि निब्बत्तिस्सन्ति. तेनाह ‘‘सेसपच्चय…पे… न अञ्ञथा’’ति. तेसन्ति विपाककटत्तारूपानं. तेनाति चित्तकिरियभावेन. किं वत्तब्बन्ति असहजातानम्पि भावीनं उपकारिका चेतना सहजातानं उपकारिकाति वत्तब्बमेव नत्थीति अत्थो.

निरुस्साहसन्तभावेनाति उस्साहनं उस्साहो, नत्थि एतस्स उस्साहोति निरुस्साहो, सो एव सन्तभावोति निरुस्साहसन्तभावो, तेन. उस्साहोति च किरियमयचित्तुप्पादस्स पवत्तिआकारो वेदितब्बो, यो ब्यापारोति च वुच्चति, न वीरियुस्साहो. स्वायं यथा असमुग्घातितानुसयानं किरियमयचित्तुप्पादेसु सातिसयो लब्भति, न तथा निरनुसयानं. ततो एव ते सन्तसभावा विपाकुप्पादनब्यापाररहिताव होन्ति, किरियमयचित्तुप्पादताय पन सउस्साहा एवाति ततोपि विसेसनत्थं ‘‘निरुस्साहसन्तभावेना’’ति वुत्तं. एतेनाति निरुस्साहसन्तभावग्गहणेन. सारम्मणादिभावेनाति सारम्मणअरूपधम्मचित्तचेतसिकफस्सादिभावेन. विसदिसविपाकभावं दस्सेति यथावुत्तउस्साहमत्तरहितसन्तभावस्स विपक्कभावमापन्नेसु अरूपधम्मेसु एव लब्भनतो. सोति विपाकभावो. विपाकानं पयोगेन असाधेतब्बतायाति ‘‘छन्दवतो किं नामन सिज्झती’’तिआदिना चित्ताभिसङ्खारपयोगेन यथा कुसलाकुसला निप्फादीयन्ति, एवं विपाकानं पयोगेन अनिप्फादेतब्बत्ता. पयोगेनाति कम्मफलुप्पत्तिमूलहेतुभूतेन पुरिमपयोगेन. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘पयोगसम्पत्तिं आगम्म विपच्चन्ती’’तिआदि. अञ्ञथाति पयोगेन विना. सेसपच्चयेसूति कम्मस्स विपाकुप्पादने सहकारीकारणेसु. कम्मस्स कटत्तायेव पयोगे सति असतिपीति वुत्तमेवत्थं अवधारणेन दस्सेन्तो विपाकानं निरुस्साहतं पाकटं करोति. न किलेसवूपसमसन्तभावो यथा तं सन्तानेसु झानसमापत्तीसूति अधिप्पायो. अयञ्च विपाकानं सन्तभावो नानुमानिको, अथ खो पच्चक्खसिद्धोति दस्सेन्तो ‘‘सन्तभावतोयेवा’’तिआदिमाह. तत्थ अभिनिपातग्गहणेन किच्चतो पञ्चविञ्ञाणानि दस्सेति. तेनेवाह ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न किञ्चि धम्मं पटिजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’ति. तप्पच्चयवतन्ति विपाकपच्चयवन्तानं, विपाकपच्चयेन उपकत्तब्बानन्ति अत्थो. अविपाकानं रूपधम्मानं. विपाकानुकुलं पवत्तिन्ति सन्तसभावं पच्चयभावमाह.

यथासकं पच्चयेहि निब्बत्तानं पच्चयुप्पन्नानं अनुबलप्पदानं उपत्थम्भकत्तं, तयिदं आहारेसु न नियतं ततो अञ्ञथापि पवत्तनतो. तथा सति तदेव तत्थ कस्मा गहितन्ति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘सतिपि…पे… उपत्थम्भकत्तेना’’ति. तेन पधानाप्पधानेसु पधानेन निद्देसो ञायगतोति दस्सेति. कामञ्चेत्थ ‘‘रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेना’’ति अविसेसतो वुत्तं, सामञ्ञजोतना पन विसेसे अवतिट्ठतीति यथारहं पच्चयभावो निद्धारेतब्बो. स्वायं तेसं उपत्थम्भकत्तस्स पधानभावविभावनेनेव आवि भवतीति तमेव दस्सेन्तो ‘‘उपत्थम्भकत्तञ्ही’’तिआदिमाह. फस्समनोसञ्चेतनाविञ्ञाणानि अत्तना सहजातधम्मानं सहुप्पादनभावेन पच्चया होन्तीति आह ‘‘सतिपि जनकत्ते अरूपीनं आहारान’’न्ति. उपत्थम्भकत्तं होति उप्पादतो परम्पि नेसं पच्चयभावतो. असतिपि जनकत्ते उपत्थम्भियमानस्स रूपस्स अञ्ञेहि यथासकं पच्चयेहि जनितत्ता. तेनाह ‘‘चतुसमुट्ठानिकरूपूपत्थम्भकरूपाहारस्सा’’ति. यदग्गेन रूपारूपाहारा अत्तनो फलस्स उप्पत्तिया पच्चया होन्ति, तदग्गेन ठितियापि पच्चया होन्तियेवाति उपत्थम्भकत्तं जनकत्तं न ब्यभिचरति, तस्मा अनुपत्थम्भकस्स आहारस्स कुतो जनकता. तेनाह ‘‘असति पन…पे… नत्थीति उपत्थम्भकत्तं पधान’’न्ति. यस्मा जनको अजनकोपि हुत्वा आहारो उपत्थम्भको होति, अनुपत्थम्भको पन हुत्वा जनको न होतियेव, तस्मास्स उपत्थम्भकत्तं पधानन्ति अत्थो. इदानि जनकत्तम्पि आहारानं उपत्थम्भनवसेनेव होतीति दस्सेन्तो ‘‘जनयमानोपि ही’’तिआदिमाह. अविच्छेदवसेनाति सन्ततिया घट्टनवसेन.

यदि अधिपतियट्ठो इन्द्रियपच्चयता, एवं सन्ते अधिपतिपच्चयतो इन्द्रियपच्चयस्स किं नानाकरणन्ति चोदनं मनसि कत्वा तं तेसं नानाकरणं दस्सेन्तो ‘‘न अधिपतिपच्चयधम्मानं विया’’तिआदिमाह. तत्थ पवत्तिनिवारकेति अत्तनो अधिपतिपच्चयपवत्तिया निवारके अञ्ञे अधिपतिपच्चयधम्मे. अभिभवित्वा पवत्तनेनाति पुरिमाभिसङ्खारसिद्धेन धोरेय्यभावेन अभिभुय्य पवत्तिया. गरुभावोति जेट्ठकभावो. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – येन जेट्ठकभावेन छन्दादयो अत्तनो पवत्तिविबन्धके तुल्ययोगीधम्मे तदञ्ञधम्मे विय अभिभुय्य पवत्तन्ति, न सो इन्द्रियपच्चयताय अधिपतियट्ठोति अधिप्पेतोति. अथ को चरहीति आह ‘‘अथ खो’’तिआदि. दस्सनादिकिच्चेसु निमित्तभूतेसु चक्खुविञ्ञाणादीहि चक्खादीहि पच्चयेहि चक्खादीनं अनुवत्तनीयताति सम्बन्धो. जीवने अनुपालने जीवन्तेहि सहजातधम्मेहि जीवितस्स, सुखितादीहि सुखितदुक्खितसोमनस्सितदोमनस्सितुपेक्खितेहि सहजातधम्मेहि सुखादीनं अनुवत्तनीयताति योजना. तंतंकिच्चेसूति वुत्तमेव दस्सनादिकिच्चं पच्चामसति. चक्खादयो पच्चया एतेसन्ति चक्खादिपच्चया, चक्खुविञ्ञाणादयो. तेहि चक्खादिपच्चयेहि. चक्खादीनन्ति चक्खादिजीवितसुखादिसद्धादीनं.

तेसु किच्चेसूति दस्सनादिकिच्चेसु. चक्खादीनं इस्सरियं अधिपतियट्ठो, सा इन्द्रियपच्चयताति अत्थो. तप्पच्चयानं चक्खुविञ्ञाणादीनं तदनुवत्तनेन तेसं चक्खादीनं अनुवत्तनेन. तत्थ दस्सनादिकिच्चे. पवत्तीति च इदं तस्स अधिपतियट्ठस्स पाकटकरणं. अनुवत्तकेन हि अनुवत्तनीयो अधिपतियट्ठो पाकटो होति. यथा चक्खादीनं किच्चवसेन अधिपतियट्ठो, न एवं भावद्वयस्स. तस्स पन तादिसेन कारणतामत्तेनाति दस्सेन्तो ‘‘इत्थिपुरिसिन्द्रियानं पना’’तिआदिमाह. पच्चयेहीति कम्मादिपच्चयेहि. ततोति इत्थादिग्गहणपच्चयभावतो. तंसहितसन्तानेति इत्थिन्द्रियादिसहितसन्ताने. ‘‘सुखिन्द्रियदुक्खिन्द्रियानिपि चक्खादिग्गहणेन गहितानी’’ति इदं इन्द्रियपच्चयमेव सन्धाय वुत्तं, पच्छाजातादीहि पन तानि रूपधम्मानम्पि पच्चया होन्तियेव.

लक्खणारम्मणूपनिज्झानभूतानन्ति अनिच्चतादिलक्खणस्स पथवीकसिणादिआरम्मणस्स च उपनिज्झानवसेन पवत्तानं. वितक्कादीनन्ति वितक्कविचारपीतिवेदनाचित्तेकग्गतानं. उपगन्त्वा निज्झानन्ति उपनिकच्च निज्झानज्झानारम्मणस्स झानचक्खुना ब्यत्ततरं ओलोकनं अत्थतो चिन्तनमेव होतीति वुत्तं ‘‘पेक्खनं चिन्तनञ्चा’’ति. तेनेवाह ‘‘वितक्कनादिवसेना’’ति. वितक्कादीनंयेव साधारणो, येन तेयेव ‘‘झानङ्गानी’’ति वुच्चन्ति. सुखदुक्खवेदनाद्वयन्ति सामञ्ञवचनम्पि उपनिज्झायनट्ठस्स अधिकतत्ता अनुपनिज्झानसभावमेव तं बोधेतीति आह ‘‘सुखिन्द्रियदुक्खिन्द्रियद्वय’’न्ति. तञ्हि इधाधिप्पेतब्बं, न सोमनस्सदोमनस्सिन्द्रियं. तेन वुत्तं ‘‘अधिप्पायो’’ति. अझानङ्गा उपेक्खाचित्तेकग्गता पञ्चविञ्ञाणसहगता दट्ठब्बा वितक्कपच्छिमकत्ता झानङ्गानं. यदि एवन्ति झानङ्गवचनेनेव अझानङ्गानं निवत्तनं कतं, एवं सन्ते. एकन्तेन न उपेक्खाय विय अनेकन्तेन. अनेकन्तिकञ्हि उपेक्खाय अझानङ्गत्तं. यदि एकन्तेन अझानङ्गं सुखदुक्खिन्द्रियं, अथ कथं पसङ्गोति आह ‘‘झानङ्गट्ठाने निद्दिट्ठत्ता’’ति. अथ वा यदि एकन्तेन अझानङ्गतं वेदनाद्वयं, कथं झानङ्गवोहारोति आह ‘‘झानङ्गट्ठाने निद्दिट्ठत्ता’’ति. सतिपि…पे… दस्सनत्थं ‘‘ठपेत्वा सुखदुक्खिन्द्रियद्वय’’न्ति वुत्तन्ति योजना. यदि एवं यथावुत्तवेदनाद्वयेन सद्धिं तादिसा उपेक्खाचित्तेकग्गता कस्मा न ठपिताति आह ‘‘उपेक्खा…पे… अत्थी’’ति, पञ्चविञ्ञाणसहगतानं झानपच्चयभावो पन नत्थि, न इतरेसन्ति अधिप्पायो. गहणं कतं उपेक्खाचित्तेकग्गतानन्ति आनेत्वा योजना.

यतो ततो वाति दुग्गतितो वा सुगतितो वा संकिलेसतो वा वोदानतो वा निय्यानट्ठो, स्वायं यथाक्कमं सम्मा मिच्छा वा होतीति आह ‘‘सम्मा वा मिच्छा वाति अत्थो’’ति. अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्तीति एत्थ अहेतुकचित्तेसु एव न लब्भन्तीति एवमवधारणं गहेतब्बं, न अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ति एवाति. तस्मा पुरिमस्मिञ्हि अवधारणे अहेतुकचित्तेसु अलाभो नियतोति सो पतियोगीसु निवत्तितो होति. तेनाह ‘‘सहेतुकचित्तेसु अलाभाभावदस्सनत्थं वुत्त’’न्ति. दुतिये पन अहेतुकचित्तानि अलाभे नियतानीति तेसु अनवसेसतो अलाभेन भवितब्बं. तथा सति यो केसुचि अहेतुकचित्तेसु झानपच्चयो लब्भति, सोपि निवारितो सिया. तेन वुत्तं ‘‘न अहेतुकचित्तेसू’’तिआदि. तत्थ लाभाभावदस्सनत्थन्ति लाभाभावस्सेव दस्सनत्थं न वुत्तन्ति अत्थो. तेन एकच्चालाभो अपटिक्खित्तो होति. तेनेवाह ‘‘कत्थचि कस्सचि लाभो न निवारितो’’ति. एवं अत्थे गय्हमानेति एवं वुत्तनयेन पठमपदावधारणवसेन अत्थे विञ्ञायमाने. एत्तकमेव विञ्ञायेय्याति अहेतुकचित्तेसु केसुचि चित्तेसु झानमग्गपच्चयेसु कस्सचि पच्चयस्स लाभो न निवारितोति एत्तकमेव विञ्ञायेय्य अविसेसेन वुत्तत्ता. किं पनेत्थ उपरि कातब्बन्ति आह ‘‘न सवितक्क…पे… कत’’न्ति. यदिपि न कतं, अत्थतो पन तं कतमेवाति वेदितब्बं.

अहेतुकचित्तेसु वा लाभाभावदस्सनत्थेतिआदि पच्छिमपदावधारणवसेन अत्थदस्सनं. तस्माति यस्मा अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ति एवाति एवं नियमे करियमाने यथावुत्तो अत्थो सम्भवति, तस्मा. अयञ्च अत्थो पाठन्तरेनपि संसन्दतीति दस्सेतुं ‘‘येन अलाभेना’’तिआदि वुत्तं. तं अलाभन्ति तं धम्मसङ्गणियं पकासितं अलाभं. एसाति एस इध पट्ठानवण्णनायं ‘‘अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ती’’ति अलाभो वुत्तो. कीदिसो पन अलाभोति तं दस्सेन्तो ‘‘यथा ही’’तिआदिमाह. तत्थ सहेतुकेसूति सहेतुकचित्तेसु. सङ्कड्ढित्वाति अविसटे कत्वा. एकत्तगतभावकरणन्ति एकभावापादनं. इमस्मिं पन पकरणे झानपच्चयो वुत्तोव यथालाभपच्चयाकारविभावने देसनाय तप्परभावतो.

समन्ति अविसमं, सम्मा, सह वा. पकारेहीति एकवत्थुकतादिप्पकारेहि. युत्ततायाति संसट्ठताय. सा पन संसट्ठता यस्मा सभावतो अनेकेसम्पि सतं एकत्तगमनं विय होति, तस्मा वुत्तं ‘‘एकीभावोपगमनेन विय उपकारकता’’ति. एवं उपकारकता च तेसं बहूनं सहच्च एकत्तकारिताय निदस्सेतब्बा.

युत्तानम्पि सतन्ति वुत्तप्पकारेन संसट्ठताय अञ्ञमञ्ञसम्बन्धताय युत्तानम्पि समानानं. अयञ्च युत्तता न सम्पयुत्तपच्चयताय विय पच्चयधम्मेसु पच्चयुप्पन्नधम्मेसु च वेदितब्बा, केवलं तत्थ अरूपसभावत्ता उभयं समधुरं, इध रूपारूपसभावत्ता विधुरन्ति अयं विसेसो. विप्पयुत्तभावेनाति विसंसट्ठभावेन. तेन वुत्तं ‘‘नानत्तूपगमेना’’ति. इदञ्हेत्थ विप्पयुत्तताय विसेसनं या नानत्तूपगमनसङ्खाता विप्पयुत्तता, न सा ‘‘ञाणविप्पयुत्त’’न्तिआदीसु विय अभावमत्तन्ति, अयञ्च उपकारकता विना संसग्गेन सहावट्ठायिताय किच्चकारितादीहि निदस्सेतब्बा. न हीतिआदि ‘‘युत्तान’’न्ति वुत्तस्स अत्थस्स समत्थनं ‘‘तादिसे योगे सतियेव विप्पयुत्तपच्चयता’’ति. तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि. तस्सत्थो – यथा ‘‘वत्थु खन्धानं, सहजाता कुसला खन्धा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं, पच्छाजाता कुसला खन्धा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. १.१.४३४) वत्थुसहजातपच्छाजातवसेन युत्तानं अत्थि विप्पयुत्तपच्चयता, न एवं अयुत्तानं वत्थुसहजात…पे… अत्थीति. यदि एवं रूपानं रूपेहि कस्मा विप्पयुत्तपच्चयो न वुत्तोति आह ‘‘रूपानं पना’’तिआदि. विप्पयोगोयेव नत्थि सम्पयोगासङ्काय अभावतो. सम्पयुज्जमानानञ्हि अरूपानं रूपेहि, रूपानञ्च तेहि सिया सम्पयोगासङ्का, सम्पयोगलक्खणं पन नत्थीति तेसं विप्पयोगो वुत्तो. तेनाह ‘‘चतूहि सम्पयोगो चतूहि विप्पयोगो’’ति.

अत्थि मे पापकम्मं कतन्ति कतभावविसिट्ठा अत्थिता वुच्चमाना किरियाय सिद्धभावमेव दीपेति, न सिज्झमानतन्ति आह ‘‘निब्बत्ततालक्खणं अत्थिभाव’’न्ति. अत्थतो पन कम्मस्स अनिब्बत्तफलताय एवमेत्थ अत्थिता वेदितब्बा. अत्थि पुग्गलोति पनेत्थ तस्सा पञ्ञत्तिया गहेतब्बता, तदुपादानस्स वा पबन्धाविच्छेदो लब्भतेवाति वुत्तं ‘‘उपलब्भमानतालक्खणं अत्थिभाव’’न्ति. पच्चयधम्मस्स यदिपि उप्पादतो पट्ठाय याव भङ्गा लब्भमानता अत्थिभावो, तथापि तस्स यथा उप्पादक्खणतो ठितिक्खणे सातिसयो ब्यापारो, एवं पच्चयुप्पन्नेपीति वुत्तं ‘‘सतिपि जनकत्ते उपत्थम्भकप्पट्ठाना अत्थिभावेन उपकारकता’’ति. वत्थारम्मणसहजातादीनन्ति आदि-सद्देन पुरेजातपच्छाजातादीनि सङ्गण्हाति. अत्थिभावेनेव न निस्सयादिभावेनाति ‘‘साधारण’’न्ति वुत्तं उपकारकत्तं विभावेति.

फस्सादीनं अनेकेसं सहभावो नत्थीति इदं न एकचित्तुप्पादपरियापन्ने सन्धाय, अथ खो नानाचित्तुप्पादपरियापन्नेति दस्सेन्तो ‘‘एकस्मिं फस्सादिसमुदाये सति दुतियो न होती’’ति आह. स्वायमत्थो ‘‘सहभावो नत्थी’’ति सहभावपटिक्खेपेनेव विञ्ञायति. एत्तावता पन अनवबुज्झन्तानं वसेन विवरित्वा वुत्तो. तेनाति अनेकेसं फस्सादीनं सहभावाभावेन. यदि नत्थितामत्तेन उपकारकता नत्थिपच्चयता, अनानन्तरातीतवसेनपि सियाति चोदनं सन्धायाह ‘‘सतिपी’’तिआदि. तानीति पुरिमतरचित्तानि. ददमानं वियाति कस्मा वुत्तं, ननु ओकासं देतियेव. तथा हि वुत्तं ‘‘पवत्तिओकासदानेन उपकारकता’’ति? सच्चमेतं, एवमज्झासया विय पच्चयधम्मा अभावं गच्छन्तीति दस्सनत्थं विय-सद्दग्गहणं.

नत्थिताविगमानं सतिपि पच्चयस्स धम्मस्स अनुपलद्धितासामञ्ञे नत्थिविगतपच्चयेसु लब्भमानं विसेसमत्थं विभावेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं. अभावमत्तेनाति हुत्वा अभावमत्तेन. तेनेत्थ निरोधानन्तरं पच्चयधम्मस्स उपकारकत्तं आह, यथा तं ‘‘ओकासदान’’न्ति वुत्तं. सभावविगमेनाति एतेन निरोधतो परम्पि यतो ‘‘विगतता निरोधप्पत्तता’’ति वुत्तं. पच्चयधम्मे यासं नत्थिताविगततानं वसेन नत्थिविगतपच्चया वुत्ता, तासं विसेसे दस्सिते नत्थिविगतपच्चयानं विसेसो दस्सितो होतीति ‘‘नत्थिता च निरोधानन्तरसुञ्ञता विगतता निरोधप्पत्तता’’ति वुत्तं, तत्थ निरोधानन्तरा न निरोधसमकालाति अधिप्पायो. तथाति इमिना यथा पच्चयधम्माविसेसेपि नत्थिविगतपच्चयभावविसेसो निद्धारितो, तथा अत्थिअविगतपच्चयभावविसेसोति इममत्थं उपसंहरति. यथा हि निरोधानन्तरनिरोधप्पत्तीहि नत्थिविगततानं भेदो लक्खितो, एवं पच्चयधम्मस्स धरमानतानिरोधानुपगमेहि अत्थिअविगततानन्ति. कथं पनायं धम्माविसेसे पच्चयभावविसेसो दुविञ्ञेय्यरूपेन ठितो सम्मा विभाविस्सतीति आह ‘‘धम्मानञ्ही’’तिआदि. तदभिसमयाय तेसं पच्चयविसेसानं अधिगमत्थं.

चतूसु खन्धेसु एकस्सपि असङ्गहितत्ताभावतो अनन्तरादीहीति विभत्तिं परिणामेत्वा योजना. अञ्ञन्ति सुखुमरूपं. न हि तं पुरेजातपच्चयो होति. ननु च रूपरूपम्पि पुरेजातपच्चयभावेन कुसलत्तिके नागतन्ति आह ‘‘रूपरूपं पना’’तिआदि. अञ्ञत्थ आगतमेवाति यदिपि कुसलत्तिके नागतं, सनिदस्सनत्तिकादीसु पन आगतत्ता न सक्का रूपरूपस्स पुरेजातपच्चयतं पटिक्खिपितुन्ति अत्थो.

पच्चयुद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसो

१. हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना

१. हेतुपच्चयेन पच्चयभावो हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठो, न हेतुपच्चयधम्मोति अत्थो. सोति हेतुभावेन पच्चयो. एत्थ च पठमविकप्पे यो हेतुपच्चयेन पच्चयभावो वुत्तो, यो च दुतियविकप्पे हेतुभावेन पच्चयो वुत्तो, सो यस्मा अत्थतो यथावुत्तस्स पच्चयधम्मस्स यथावुत्तानं पच्चयुप्पन्नानं हेतुपच्चयभावोयेव, तस्मा वुत्तं ‘‘उभयथापि हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयोति उद्दिट्ठोति दस्सितं होती’’ति. यथा चेत्थ, एवं ‘‘आरम्मणपच्चयेन पच्चयभावो, आरम्मणभावेन वा पच्चयो आरम्मणपच्चयो’’तिआदिना आरम्मणपच्चयादीसु अत्थो नेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘एस नयो सेसपच्चयेसुपी’’ति आह. धम्मसभावो एव, न धम्मतो अञ्ञा धम्मसत्ति नाम अत्थीति. उपकारकं धम्मन्ति पच्चयधम्मं आह. उपकारकतन्ति पच्चयतं.

पच्चत्तनिद्दिट्ठोति पच्चत्तवसेन निद्दिट्ठो, पठमाय विभत्तिया निद्दिट्ठोति अत्थो. तेनाति पच्चयधम्मनिद्देसभूतेन पच्चत्तनिद्दिट्ठेन पठमेन हेतुसद्देन. एतस्साति हेतुसद्दाभिधेय्यमत्थमाह. सो हि छब्बिधो नवविधो द्वादसविधोति अनेकभेदेन भिन्नोपि हेतुभावसामञ्ञेन एकज्झं कत्वा एकवचनेन वुत्तो. दुतियो हेतुसद्दोति आनेत्वा योजना. हेतुना सम्पयुत्तानन्ति अधिकतत्ता वुत्तं ‘‘हेतु सम्पयुत्तानं पच्चयो होन्तो हेतुना सम्पयुत्तानमेव पच्चयो होति, न विप्पयुत्तान’’न्ति एवं पदमेतं. न हि सब्बेन सब्बं हेतुविप्पयुत्तधम्मानं हेतुपच्चयो न होतीति. सम्पयुत्तसद्दस्स सम्बन्धीसद्दत्ता ‘‘सम्पयुत्तसद्दस्स सापेक्खत्ता’’ति वुत्तं. सम्पयुत्तोति हि वुत्ते केन सम्पयुत्तोति एकन्ततो सम्बन्धिअन्तरं अपेक्खितब्बं. तेनाह ‘‘अञ्ञस्स…पे… विञ्ञायती’’ति. नायं एकन्तोति य्वायं ‘‘दुतिये हेतुसद्दे अविज्जमाने’’तिआदिना वुत्तो अत्थो, अयमेकन्तो न होति, अञ्ञापेक्खोपि सद्दो अञ्ञस्स विसेसनं होतीति इदं न सब्बत्थेव सम्भवतीति अत्थो. ‘‘पच्चत्तनिद्दिट्ठो’’ति इमिना पठमस्स हेतुसद्दस्स सम्पयुत्तसद्दानपेक्खतं आह. तेन वुत्तं ‘‘हेहुपच्चयेन पच्चयोति एत्थेव ब्यावटो’’ति. अविसिट्ठाति न विसेसिता. एवन्ति यथा हेतुसद्देन अञ्ञत्थ ब्यावटेन सम्पयुत्ता न विसेसियन्ति किच्चन्तरपसुतत्ता, एवं सम्पयुत्तसद्देन हेतुसद्दविसेसनरहितेन तदत्थमत्तब्यावटत्ता अविसेसतो सम्पयुत्तानं गहणं सिया. तेन वुत्तं ‘‘सम्पयुत्तसद्देना’’तिआदि. आहारिन्द्रियासम्पयुत्तस्स अभावतोति आहारेहि इन्द्रियेहि च नसम्पयुत्तस्स धम्मस्स अभावतो. न हि फस्सचेतनाविञ्ञाणवेदनाजीवितविरहितो चित्तुप्पादो अत्थि. तेनाह ‘‘वज्जेतब्बा…पे… तं न कत’’न्ति. वज्जेतब्बं हेतुविप्पयुत्तं.

एवम्पीति दुतियेन हेतुसद्देन गय्हमानेपि नापज्जति. यदिपि हेतवो बहवो, सामञ्ञनिद्देसो चायं, तथापि सामञ्ञजोतनाय विसेसनिद्दिट्ठत्ताति अधिप्पायो. तेन वुत्तं ‘‘पच्चत्त…पे… वुत्तत्ता’’ति. विनापि दुतियेन हेतुसद्देन हेतुसम्पयुत्तभावे सिद्धेपीति इमिना यं वुत्तं ‘‘नायमेकन्तो’’ति, तमेव उल्लिङ्गेति. न पन हेतूनन्ति इदं हेतुस्स पच्चयभावेन गहितत्ता पच्चयुप्पन्नभावेन गहणं न युज्जेय्याति आसङ्कमानं सन्धाय वुत्तं. तेनेवाह ‘‘एवम्पि गहणं सिया’’ति. सोति दुतियो हेतुसद्दो. अपरे पन ‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति एत्थ हेतूनञ्च सम्पयुत्तकानञ्चाति समासं विकप्पेन्ति. पतिट्ठामत्तादिभावेन निरपेक्खाति हेतुझानमग्गधम्मा पतिट्ठानउपनिज्झाननिय्यानमत्तेन अञ्ञधम्मनिरपेक्खा हेतुझानमग्गपच्चयकिच्चं करोन्ति. सापेक्खा एवाति अञ्ञसापेक्खा एव. आहरितब्बइसितब्बा आहारिन्द्रियपच्चयेहि उपकत्तब्बधम्मा. तस्माति यस्मा येहि सापेक्खा, ते अत्तनो पच्चयुप्पन्नधम्मे पच्चयभावेनेव परिच्छिन्दित्वा तिट्ठन्ति, तस्मा. तेनाह ‘‘ते विनापि…पे… न कत’’न्ति. परिच्छिन्दन्ति विसेसेन्ति. तन्ति दुतियं आहारिन्द्रियग्गहणं. तत्थाति आहारिन्द्रियपच्चयनिद्देसे. न केवलञ्च तत्थेव, इध च हेतुपच्चयनिद्देसे दुतियेन हेतुग्गहणेन पच्चयुप्पन्नानं पुन विसेसनकिच्चं नत्थि, कस्मा? पच्चयभूतेनेव हेतुना सम्पयुत्तानं अञ्ञेसञ्च हेतूनं अविच्छिन्नत्ता.

पुरिमवचनापेक्खो वुत्तस्सेव निद्देसोति तं-सद्दस्स पटिनिद्देसभावमाह. पाकटीभूते एव अत्थे पवत्तति, पाकटीभावो च अञ्ञानपेक्खेन सद्देन पकासितत्ता वेदितब्बो. अनपेक्खनीयो अत्थन्तरब्यावटत्ता. अञ्ञोति हेतुसद्दतो अञ्ञो. निद्दिसितब्बपकासको वुत्तो नत्थि, यो तं-सद्देन पटिनिद्देसं लभेय्य.

यदि एवं ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति एत्थ कथन्ति आह ‘‘हेतुसम्पयुत्तकानन्ति इमिना पना’’तिआदि. तत्थ पन-सद्दो सतिपि हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं निद्देसभावे हेतुसम्पयुत्तकसद्दे लब्भमानानं निद्दिसितब्बानं पाकटीकरणसङ्खातं हेतुसद्दतो विसेसं जोतेति. ‘‘हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति इमस्स समासपदस्स उत्तरपदत्थप्पधानत्तमाह ‘‘पच्चयुप्पन्नवचनेना’’ति. तेन च यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स एकदेसोव वुच्चति धम्मानं विसेसनभावतोति आह ‘‘असमत्तेना’’ति. विसेसनं नाम विसेसितब्बापेक्खन्ति आह ‘‘पच्चयुप्पन्नवचनन्तरापेक्खेना’’ति. वुत्तताय विना पटिनिद्देसता नत्थीति ‘‘पुब्बे वुत्तेना’’ति वुत्तं.

तं-सद्देन निद्दिसितब्बन्ति ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति एत्थ तं-सद्देन निद्दिसितब्बं हेतुसम्पयुत्तकसद्दे पाकटीभूतं किं पनाति पुच्छति. ते हेतू चेव…पे… हेतुसम्पयुत्तका च तं-सद्देन निद्दिसितब्बा हेतुसम्पयुत्तकसद्दे पाकटीभूताति सम्बन्धो. अञ्ञथाति ‘‘येहि हेतूही’’तिआदिना वुत्तप्पकारतो अञ्ञथा अञ्ञेन पकारेन. तं अञ्ञं पकारं दस्सेन्तो ‘‘ते हेतू…पे… सम्बन्धे सती’’ति आह. इधाति अनन्तरं वुत्तसम्बन्धनं भुम्मनिद्देसेन परामसति. तेनेवाति पठमेनेव हेतुसद्देन. तं-सद्देन निद्दिसितब्बाति ‘‘तंसमुट्ठानान’’न्ति एत्थ तं-सद्देन निद्दिसितब्बा यथा पाकटा, एवं पुब्बे ‘‘तंसम्पयुत्तकान’’न्ति वुत्तचोदनायम्पि एवमेव तेनेव तं-सद्देन निद्दिसितब्बा पाकटा भवितुं अरहन्ति. तथा च सति निद्दिसितब्बस्स…पे… न युज्जेय्य. दुविधम्पि वा हेतुग्गहणं अपनेत्वाति ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति एत्थ कतं द्विप्पकारहेतुग्गहणं अविचारेत्वा ‘‘तंसम्पयुत्तकानन्ति अवत्वा’’तिआदिना तं-सद्दवचनीयतं चोदेति, ‘‘निद्दिसितब्बस्स अपाकटत्ता’’तिआदिना परिहरति च. हेतू हि पच्चयाति इदं अयं हेतुपच्चयकथाति कत्वा वुत्तं.

तं न वुत्तन्ति चित्तसमुट्ठानवचनं न वुत्तं. तस्साति सहजातपच्चयस्स. कटत्तारूपस्स पच्चयभावो न वुत्तो भवेय्य, वुत्तोव सो ‘‘विपाकाब्याकतो एको खन्धो तिण्णन्नं खन्धानं कटत्ता च रूपानं सहजातपच्चयेन पच्चयो, तयो खन्धा एकस्स खन्धस्स कटत्ता च रूपान’’न्तिआदिना, तस्मा चित्तचेतसिकानं कटत्तारूपपच्चयभावो न सक्का निवारेतुं. तत्थाति सहजातपच्चयनिद्देसे. तत्थ हि ‘‘चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति चित्तसमुट्ठानरूपानि एव निद्दिट्ठानि. इधापीति इमस्मिं हेतुपच्चयनिद्देसेपि. एवं भवितब्बन्ति ‘‘चित्तसमुट्ठानान’’न्ति निद्देसेन भवितब्बं. यदि एवं कस्मा तथा न वुत्तन्ति आह ‘‘चित्तसमुट्ठानानन्ति पना’’तिआदि. विसेसितं होति सब्बचित्तचेतसिकासमुट्ठानभावेन. वचनेनाति यथादस्सितेन सहजातपच्चयनिद्देसवचनेन. चित्तचेतसिकानं पच्चयभावो एव हि तत्थ पच्चयनिद्देसे वुत्तो, न चित्तचेतसिकानं समुट्ठानभावोति अधिप्पायो.

हेतुआदिपटिबद्धतञ्च दस्सेति यदग्गेन तानि चित्तपटिबद्धवुत्तीनि, तदग्गेन तंसम्पयुत्तधम्मपटिबद्धवुत्तीनिपि होन्तीति. आरम्मणमेतं होतीति यदेतं कुसलाकुसलचेतनावसेन मनोद्वारे चेतनं सेसद्वारेसु कायवचीपयोगवसेन सङ्कप्पनं, यञ्च कामरागादीनं सन्ताने अनुसयनं, एतं आरम्मणं एसो पच्चयो कम्मविञ्ञाणस्स ठितिया पतिट्ठानाय. पतिट्ठितेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थतापतिट्ठापत्ते कम्मविञ्ञाणे विरुळ्हेति ततो एव कम्मविञ्ञाणतो पटिसन्धिविञ्ञाणबीजे विरुळ्हे विरुहन्तेति अत्थो. अथ वा पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होतीति किलेसाभिसङ्खारसङ्खाते कम्मविञ्ञाणस्स ठितिया पवत्तिया आरम्मणे पच्चये पटिसिद्धे आयतिपटिसन्धिविञ्ञाणस्स पतिट्ठा होति, तस्मिं पटिसन्धिविञ्ञाणे पुनब्भवाभिनिब्बत्तिवसेन पतिट्ठिते पतिट्ठहन्ते विरुळ्हे बीजभावेन विरुहन्ते नामरूपस्स अवक्कन्ति होतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘पटिसन्धिनामरूपस्स विञ्ञाणपच्चयता वुत्ता’’ति.

पुरिमतरसिद्धायाति खेत्तभावनिब्बत्तिया पुरेतरमेव सिद्धाय पथविया. अत्तलाभोयेव चेत्थ पतिट्ठानं, न पटिलद्धत्तभावानं अवट्ठानन्ति दस्सेन्तो ‘‘पतिट्ठानं कम्मस्स कटत्ता उप्पत्तीति वुत्तं होती’’ति आह.

सेसरूपानन्ति पटिसन्धिक्खणे पथवीधातुआदीनं सेसरूपानं, पवत्ते पन तिसन्ततिरूपानम्पि. सहभवनमत्तं वा दस्सेति. सहभावेनपि हि अत्थि काचि विसेसमत्ता. कत्थचि कत्थचीति पकतिकालभवविसेसादिके. ततियपकतियञ्हि पठमकप्पिककाले च भावकलापो नत्थि, रूपभवे कायकलापोपि. आदि-सद्देन तत्थेव घानजिव्हाकलापा, कामभवे च अन्धादीनं चक्खादिकलापा सङ्गय्हन्ति. कत्थचि अभावाभावतोति नामरूपोकासे कत्थचिपि अभावाभावतो.

तेसन्ति पवत्तियं कटत्तारूपादीनं. न हि हेतु पवत्तियं कटत्तारूपस्स पच्चयो होति, उतुआहारजानं पन सम्भवोयेव नत्थि. तेन वुत्तं ‘‘पच्चयभावप्पसङ्गोयेव नत्थी’’ति. न पन लब्भति पच्चयपच्चनीये तादिसस्स वारस्स अनुद्धटत्ता. इदन्ति ‘‘पवत्तियं कटत्तारूपादीनं पच्चयभावपटिबाहनतो’’ति इदं ‘‘हेतू सहजातान’’न्ति अदेसनाय परिहारवचनं, ईदिसी पन चोदना अनोकासा एवाति दस्सेतुं ‘‘भगवा पना’’तिआदि वुत्तं. यो हि धम्मो यथा भगवता देसितो, सो तथेव गहेतब्बोति.

हेतुपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२. आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना

२. उप्पज्जनक्खणेयेवाति एत्थ उप्पादतो पट्ठाय याव भङ्गा उद्धं पज्जनं गमनं पवत्तनं उप्पज्जनं, तस्स खणो, तस्मिं उप्पज्जनक्खणेति एवं वा अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि सति उप्पज्जनसद्देन उप्पन्नसद्देन विय सब्बे पवत्तमानभावा सङ्गहिता होन्ति, न उप्पादमत्तं. तेनाति चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्तमानक्खणेयेव रूपादीनं आरम्मणपच्चयत्तेन. अनालम्बियमानानन्ति सब्बेन सब्बं नालम्बियमानानन्ति अत्थो. अञ्ञथा हि यथावुत्तानं रूपादीनं यदा आरम्मणपच्चयत्ताभावो, तदा अनालम्बियमानतावाति. सब्बरूपानीति सब्बानि रूपायतनानि, यत्तकानि तानि आपाथगतानि योग्यदेसे ठितानि, तानि सब्बानीति अत्थो. सह न होन्तीति एकज्झं आरम्मणं न होन्ति. सतिपि हि अनेकेसं एकज्झं आपाथगमने यत्थ यत्थ पुब्बाभोगो, तं तंयेव आरम्मणं होति, न सब्बं. नीलादिसङ्घातवसेन चेतं वुत्तं, न पच्चेकं नीलादिरूपायतनमत्तवसेन. समुदितानियेव हि रूपायतनानि चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणं, न विसुं विसुन्ति धातुविभङ्गवण्णनायं दस्सितोयं नयो. यं पन अट्ठकथायं ‘‘ते ते विसुं विसुं आरम्मणपच्चयो होन्ती’’तिपि वुत्तं, तम्पि यथावुत्तमेवत्थं सन्धाय वुत्तं. अञ्ञथा रूपायतनं मनिन्द्रियगोचरं नाम न सिया. सद्दादीसुपि एसेव नयो. तेनेवाह ‘‘तथा सद्दादयोपी’’ति. ‘‘सह न होन्ती’’ति वुत्तमत्थं पाळिया विभावेतुं ‘‘यं यन्ति हि वचनं रूपादीनि भिन्दती’’ति आह.

‘‘ये एते’’तिआदिको पुरिमो अत्थो, ‘‘न एकतो होन्ती’’तिआदिको पन पच्छिमो, ‘‘सब्बारम्मणतादिवसेन वा इधापि अत्थो गहेतब्बो’’ति कस्मा वुत्तं. न हि ‘‘यं यं वा पनारब्भा’’ति इमिस्सा पाळिया विय ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति इमस्स पाठस्स पुरतो मनोविञ्ञाणस्स सब्बारम्मणता नागता. वुत्तञ्हि ‘‘सब्बे धम्मा मनोविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति. न हि अनन्तरमेव पाळियं सरूपतो आगतमत्थं गहेत्वा पदन्तरं संवण्णेतब्बं. तत्थ हि ‘‘रूपारम्मणं वा’’तिआदिना नियमवसेन छ आरम्मणानि वत्वा ‘‘यं यं वा पनारब्भा’’ति वचनं सब्बारम्मणतादिदस्सनन्ति युत्तमेवेतन्ति, इध पन सब्बारम्मणतं वत्वा पुन ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति वुच्चमानं सब्बारम्मणतादस्सनन्ति कथमिदं युज्जेय्य? कमाभावोपि ‘‘सब्बे धम्मा’’ति अविसेसवचनेनेव सिद्धो आरम्मणानुपुब्बियाव अग्गहितत्ता. न हि मनोधातुया विय मनोविञ्ञाणधातुया इध आरम्मणानि अनुपुब्बतो गहितानि, तत्थ विय वा एतेनेव नियमाभावोपि संवण्णितोति वेदितब्बो. तस्मा अट्ठकथायं वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो गहेतब्बो.

पवत्तन्ति पवत्तनं. नदिया सन्दनं पब्बतस्स ठानन्ति हि वुत्ता अविरतमविच्छेदनायं तथापवत्तिकिरियाव. तेनाह ‘‘अविरतं अविच्छिन्नं सन्दन्ती’’ति. एवन्ति यथा ‘‘सन्दन्ती’’ति वत्तमानवचनं वुत्तं, एवं ‘‘ये ये धम्मा उप्पज्जन्ती’’ति सब्बसङ्गहवसेन उप्पज्जनस्स गहितत्ता आरम्मणपवग्गतो ‘‘उप्पज्जन्ती’’ति वत्तमानवचनं वुत्तन्ति अत्थो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘सब्बकालसङ्गहवसेना’’तिआदि. तथा च वुत्तं ‘‘अतीतानागत…पे… अधिप्पायो’’ति, अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं चित्तचेतसिकानन्ति अत्थो. समुदायवसेनाति चित्तेन रासीकरणवसेन. अधिप्पायोति इमिना वत्तमानुपचारेन विनाव ‘‘ये ये धम्मा उप्पज्जन्ती’’ति एत्थ वत्तमानत्थं सक्का योजेतुन्ति इममत्थं उल्लिङ्गेति. तेनाह ‘‘इमे पना’’तिआदि. यदिपि पच्चयधम्मा केचि अतीता अनागतापि होन्ति, पच्चयुप्पन्नधम्मो पन पच्चुप्पन्नो एवाति आह ‘‘अतीतानागतानं न होन्ती’’ति. उप्पादे वा हि पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयेन भवितब्बं ठितियं वाति. तस्माति यस्मा अतीतानागता परमत्थतो नत्थि, तस्मा. तेसूति पच्चयुप्पन्नेसु. तंतंपच्चयाति तं तं रूपादिआरम्मणं पच्चयो एतेसन्ति तंतंपच्चया. अयमत्थो दस्सितो होति समानसभावत्ता. न हि अत्थाभेदेन सभावभेदो अत्थि. न पन तंतंपच्चयवन्तता दस्सिता होति अतीतानागतेसु निप्परियायेन तदभावतो. यस्मा पच्चयवन्तो पच्चयुप्पन्नायेव, ते च पच्चुप्पन्नायेवाति.

यं यं धम्मं ते ते धम्माति यंनिमित्तायंवचनभेदो, तं दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि आरद्धं. रूपारूपधम्मा हि कलापतो पवत्तमानापि चित्तचेतसिकानं कदाचि विसुं विसुं आरम्मणं होन्ति, कदाचि एकज्झं, न एत्थ नियमो अत्थि, पुरिमाभोगोयेव पन तथागहणे कारणं. तयिमं दीपेतुं भगवता यंवचनभेदो कतोति च सक्का वत्तुं, यस्मा पन एककलापपरियापन्नानम्पि धम्मानं एकज्झं गहणे न समुदायो गय्हति तदाभोगाभावतो, अथ खो समुदिता धम्मा एवाति सहग्गहणम्पि विसुंगहणगतिकं, तस्मा विसुंगहणसब्भावदीपनत्थं ‘‘यं य’’न्ति वत्वा सतिपि विसुंगहणे ते सब्बे एकज्झं आरम्मणपच्चयो होन्तीति दस्सनत्थं ‘‘ते ते’’ति वुत्तन्ति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘चत्तारो हि खन्धा’’तिआदिमाह. तत्थ वेदनादीसूति वेदनादीसु चतूसु खन्धेसु अभिन्दित्वा गहणवसेन, भिन्दित्वा पन गहणवसेन फस्सादीसु. यो च रूपादिकोति इदं विञ्ञाणन्तरस्स साधारणारम्मणवसेन वुत्तं, ये च अनेके फस्सादयोति इदं असाधारणारम्मणवसेन. ते सब्बेति ते साधारणासाधारणप्पभेदे सब्बेपि आरम्मणधम्मे. एकेकमेव आरब्भ उप्पज्जन्तीति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. रूपारम्मणधम्मा च अनेके नीलादिभेदतो. तथाति अनेके. तेन भेरिसद्दादिके, मूलगन्धादिके, मूलरसादिके, कथिनसम्फस्सादिके, वेदनादिके च सङ्गण्हाति. अनेकेति हि इमिना अनेककलापगतानंयेव वण्णादीनं इन्द्रियविञ्ञाणारम्मणभावमाह. सामञ्ञतो हि वुत्तं यथारहं भिन्दित्वा निदस्सितब्बं होतीति.

कुसलविपाकस्साति कुसलस्स विपाकस्स च. न हि निब्बानं पुब्बे निवुत्थन्ति इदं ‘‘दिट्ठनिब्बानोयेवा’’तिआदिना वक्खमानमेव अत्थं हदये ठपेत्वा वुत्तं. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन हि निब्बानविभावनं अदिट्ठसच्चस्स वा सिया दिट्ठसच्चस्सपि वा. तत्थ अदिट्ठसच्चेन ताव तं विभावेतुमेव न सक्का अप्पटिविद्धत्ता, इतरस्स पन पगेव विभूतमेवाति तं तेन विभावितं नाम होतीति अधिप्पायो. एत्थ च ‘‘न च तं वुत्त’’न्ति इमिना पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स निब्बानारम्मणकरणाभावं आगमतो दस्सेत्वा ‘‘न हि निब्बान’’न्तिआदिना युत्तितो दस्सेति. तत्थ ‘‘न पुब्बे निवुत्थं असङ्खतत्ता’’ति कस्मा वुत्तं? गोचरासेवनाय आसेवितस्सपि निवुत्थन्ति इच्छितत्ता. दिट्ठसच्चोयेव हि पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणेन निब्बानं विभावेति, न अदिट्ठसच्चो. तं पन ञाणं खन्धे विय खन्धपटिबद्धेपि विभावेतीति निब्बानारम्मणखन्धविभावने निब्बानम्पि विभावेतीति सक्का विञ्ञातुं. एतेन पयोजनाभावचोदना पटिक्खित्ताति दट्ठब्बा. एवं अनागतंसञाणेपि योजेतब्बन्ति यथा पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणस्स निब्बानारम्मणता दस्सिता, एवं अनागतंसञाणेपि यथारहं योजेतब्बं. तत्थ पन ‘‘खन्धपटिबद्धविभावनकाले’’तिआदिना योजना वेदितब्बा. तेन वुत्तं ‘‘यथारह’’न्ति. कस्सचि अभिञ्ञाप्पत्तस्सपि रूपावचरस्स, पगेव इतरस्स.

आरम्मणपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

३. अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना

३. धुरसहचरियतो धोरेय्यो ‘‘धुर’’न्ति वुत्तोति आह ‘‘धुरन्ति धुरग्गाह’’न्ति. छन्दस्स पुब्बङ्गमतासिद्धं पासंसभावं उपादाय अट्ठकथायं ‘‘जेट्ठक’’न्ति वुत्तन्ति तमेवत्थं दीपेन्तो ‘‘सेट्ठ’’न्ति आह. तथा हि वुत्तं अट्ठसालिनियं ‘‘छन्दं पुब्बङ्गमं कत्वा आयूहित’’न्ति. पुरिमछन्दस्साति ‘‘छन्दाधिपती’’ति पुरिमस्मिं पदे निद्देसवसेन वुत्तस्स छन्दसद्दस्स समानरूपेन सदिसाकारेन. तदनन्तरं निद्दिट्ठेनाति तस्स पुरिमस्स छन्दसद्दस्स अनन्तरं निद्देसवसेन वुत्तेन. ततो एव च तंसमानत्थताय च तंसम्बन्धेन ‘‘छन्दसम्पयुत्तकान’’न्ति एत्थ छन्दसद्देनेव अधिपतिसद्दरहितेनाति अत्थो. पच्चयभूतस्साति अधिपतिपच्चयभूतस्स. सम्पयुत्तकविसेसनभावोति अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं सो एव अधिपतिपच्चयतासङ्खातो विसेसनभावो. एस नयोति इमिना ‘‘वीरियाधिपति वीरियसम्पयुत्तकानन्तिआदीसु पुरिमवीरियस्स समानरूपेना’’तिआदिना वत्तब्बं अत्थवचनं अतिदिसति.

कुसलाब्याकतानं पवत्तिन्ति कुसलाब्याकतानं अधिपतीनं पवत्तनाकारं. अलद्धं आरम्मणं लद्धब्बं लब्भनीयं, लद्धुं वा सक्कुणेय्यं, दुतिये पन अत्थे लाभमरहतीति लद्धब्बं. अवञ्ञातन्ति पगेव अनवञ्ञातन्ति अत्थो.

अप्पनाप्पत्ता कुसलकिरियधम्मा महाबला साधिपतिका एव होन्ति, तथा मिच्छत्तनियतापीति आह ‘‘अप्पनासदिसा…पे… नुप्पज्जन्ती’’ति. अप्पनासदिसाति अप्पनाप्पत्तसदिसा. कम्मकिलेसावरणभूता च तेति ते मिच्छत्तनियतधम्मा कम्मावरणभूता, ये आनन्तरियप्पकारा किलेसावरणभूता, ये नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा, सम्पयुत्तचेतनाय पनेत्थ किलेसावरणपक्खिकता दट्ठब्बा आनन्तरियचेतनासम्पयुत्तस्स पटिघस्स कम्मावरणपक्खिकता विय. पच्चक्खगति अनन्तरताय विना भाविनीति वुत्तं ‘‘पच्चक्खसग्गानं कामावचरदेवानम्पी’’ति. तेन तेसु आनन्तरिया विय असम्भाविनो अहेतुकाभिनिवेसादयोपीति दस्सेति.

तिविधोपि किरियारम्मणाधिपतीति एत्थ अयं किरियारम्मणाधिपतीति अज्झत्तारम्मणो अधिप्पेतो, उदाहु बहिद्धारम्मणोति उभयथापि न सम्भवो एवाति दस्सेन्तो ‘‘कामावचरादिभेदतो पना’’तिआदिमाह. तत्थ परसन्तानगतानं सारम्मणधम्मानं अधिपतिपच्चयता नत्थीति सम्बन्धो. अभावतोति अवचनतो. अवचनञ्हि नाम यथाधम्मसासने अभिधम्मे अभावो एवाति एतेनेव अनुद्धटतापि अवुत्ततो वेदितब्बा. अज्झत्तारम्मणबहिद्धारम्मणद्वयविनिमुत्तस्स सारम्मणधम्मस्स अभावतो नत्थीति विञ्ञायतीति वत्तब्बे तमेव विञ्ञायमानतं सम्भावेन्तो ‘‘नत्थीति विञ्ञायमानेपी’’ति आह. तेन वुत्तं ‘‘बहिद्धा खन्धे’’तिआदि. रूपे एव भवितुं अरहति एदिसेसु ठानेसु अरूपे असम्भवतोति अधिप्पायो. असम्भवतो च यथावुत्तपाळिअनुसारतोति वेदितब्बन्ति. ‘‘विचारित’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु ‘‘अतीतारम्मणे अनागते खन्धे गरुं कत्वा अस्सादेती’’तिआदिवचनतो अरूपेपि एदिसेसु ठानेसु खन्धसद्दो पवत्ततेव. आवज्जनकिरियसब्भावतो पनाति इदं यथादस्सितपाळिया विरोधपरिहरणाधिप्पायेन वुत्तं, अवचनं पन कत्थचि विनेय्यज्झासयेन, कत्थचि नयदस्सनेन होतीति कुतो विरोधावसरो.

अधिपतिपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

४. अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना

४. यथावुत्ता निरोधानन्तरसुञ्ञता निरोधप्पत्तता ओकासदानविसेसो, अत्तनो अनुरूपचित्तुप्पादनसमत्थता चित्तनियमहेतुता, तत्थ अनन्तरुप्पादनसमत्थता च सण्ठानाभावतो सुट्ठुतरं निरन्तरुप्पादनसमत्थता च चित्तनियमहेतुविसेसो दट्ठब्बो. धातुवसेनाति विञ्ञाणधातुमनोधातुमनोविञ्ञाणधातुवसेन. एत्तका एव हि धातुयो भिन्नसभावा अनन्तरपच्चयताय नियमेत्वा वत्तब्बा, अभिन्नसभावा पन विसेसाभावतो पुरिमतामत्तंयेव विसेसं पुरक्खत्वा वत्तब्बाति ता कुसलादिभेदेन तथा वुत्ता. तेनाह ‘‘कुसलादिवसेन चा’’ति. या पन मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुवसेन अनन्तरपच्चयता वत्तब्बा, तत्थ मनोविञ्ञाणधातु मनोधातुया अनन्तरपच्चयेन पच्चयोति वुच्चमानो सम्मोहो सिया, पुरे मनोधातुया अनन्तरपच्चयभावेन वुत्ता, इदानि मनोविञ्ञाणधातु मनोधातुयाति पच्चयपच्चयुप्पन्नविसेसा न विञ्ञायेय्य, मनोधातुया पन चक्खुविञ्ञाणादिधातूनं अनन्तरपच्चयभावे वुच्चमाने नियमो नत्थि. तेनाह ‘‘मनोधातु चक्खुविञ्ञाणधातुयाति चा’’ति. तथेवाति नियमाभावतो एवाति अत्थो. तस्माति यस्मा इतो अञ्ञथा देसनाय पच्चयपच्चयुप्पन्नानं विसेसाभावो चित्तविसेसदस्सनविच्छेदो नियमाभावो चाति इमे दोसा आपज्जन्ति, तस्मा. निदस्सनेनाति धातुवसेन निदस्सनेन. नयं दस्सेत्वाति ‘‘मनोविञ्ञाणधातु तंसम्पयुत्तका च धम्मा मनोधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति एवमादिकस्स अनन्तरपच्चयताग्गहणस्स नयं दस्सेत्वा. निरवसेसदस्सनत्थन्ति निरवसेसस्स अनन्तरपच्चयभाविनो चित्तुप्पादस्स दस्सनत्थं.

सदिसकुसलानन्ति समानकुसलानं, समानता चेत्थ एकवीथिपरियापन्नताय वेदितब्बा. तेनेवाह ‘‘भूमिभिन्नानम्पि पच्चयभावो वुत्तो होती’’ति. समानवीथिता च यस्मा समानवेदना समानहेतुका च होन्ति, तस्मा ‘‘वेदनाय वा हेतूहि वा सदिसकुसलान’’न्ति आह. वा-सद्दो चेत्थ अनियमत्थो. तेन ञाणसङ्खारादिभेदस्सपि विकप्पनवसेन सङ्गहो दट्ठब्बो. चुतिपि गहिता तंसभावत्ता. भवङ्गचित्तमेव हि परियोसाने ‘‘चुती’’ति वुच्चति. कुसलाकुसलानन्तरञ्च कदाचि सा उप्पज्जतीति तदारम्मणम्पि गहितन्ति दट्ठब्बं, किरियजवनानन्तरं तदारम्मणुप्पत्तियन्ति अधिप्पायो.

कामावचरकिरियाय आवज्जनस्साति अयमेत्थ अत्थो अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘आवज्जनग्गहणेन कामावचरकिरियं विसेसेती’’ति आह. तमेव हि अत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कामावचरविपाको’’तिआदि वुत्तं. वोट्ठब्बनम्पि गहितं सन्तीरणानन्तरत्ताति अधिप्पायो.

अनन्तरपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

६. सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना

६. पोराणपाठोति पुरातनो अट्ठकथापाठो. इमस्साति इमस्स पदस्स. अवुत्तस्साति पाळियं अवुत्तस्स. यदिपि सहगतसद्दस्स अत्थसंवण्णनायं संसट्ठसद्दस्स विय समानत्थस्सपि कत्थचि सद्दन्तरस्स अत्थो वुच्चति परियायविसेसबोधनत्थं, तथापि न मूलसद्दस्स अत्थो विभावितो होतीति दस्सेन्तो आह ‘‘न च…पे… होती’’ति. ‘‘अञ्ञमञ्ञ’’न्ति च ‘‘अञ्ञअञ्ञ’’न्ति वत्तब्बे म-कारागमं कत्वा निद्देसो, कम्मब्यतिहारे चेतं पदं, तस्मा इतरेतरन्ति वुत्तं होति. पच्चयपच्चयुप्पन्नानं एकस्मिंयेव खणे पच्चयुप्पन्नपच्चयभावस्स इच्छितत्ता यो हि यस्स पच्चयो यस्मिं खणे, तस्मिंयेव खणे सोपि तस्स पच्चयोति अयमेत्थ अञ्ञमञ्ञपच्चयता. तथा हि अट्ठकथायं ‘‘अञ्ञो अञ्ञस्सा’’ति वत्वा ‘‘इमिना…पे… दीपेती’’ति वुत्तं. ओक्कमनं पविसनन्ति अत्थो. आसनक्खणे हि धम्मा पुरिमभवतो इमं भवं पविसन्ता विय होन्ति. तेन वुत्तं ‘‘परलोकतो इमं लोकं आगन्त्वा पविसन्तं विय उप्पज्जती’’ति. तस्मा अविसेसेन पटिसन्धि ओक्कन्तिसद्दाभिधेय्याति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘ओक्कन्ति…पे… अधिप्पायेनाहा’’ति. तंनिवारणत्थन्ति तस्स खणन्तरे रूपीनं सहजातपच्चयभावस्स ‘‘कञ्चि काले न सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति निवारणत्थं. तेन पदद्वयेन समानेसु पच्चयपच्चयुप्पन्नधम्मेसु पुरिमतो पच्छिमस्स विसेसमत्थं दस्सेति.

एवञ्च ‘‘कञ्चि काले’’ति पदस्स ‘‘केचि कालेति वा, किस्मिञ्चि काले’’ति वा विभत्तिविपल्लासेन अत्थो गहेतब्बोति अधिप्पायेन पठमविकप्पं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेन दस्सेतुं ‘‘कञ्चि कालेति केचि किस्मिञ्चि कालेति वा अत्थो’’ति आह. तेन ‘‘कञ्ची’’ति अयं सामञ्ञनिद्देसोति दस्सेति. यो हि अयं ‘‘केची’’ति पच्चत्तबहुवचनाभिधेय्यो अत्थो, यो च ‘‘किस्मिञ्ची’’ति भुम्मेकवचनाभिधेय्यो, तदुभयं सति कालवन्तकालताविभागे किं-सद्दस्स वचनीयतासामञ्ञेन पन एकज्झं कत्वा ‘‘कञ्ची’’ति पाळियं वुत्तन्ति तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘केचि किस्मिञ्ची’’ति वुत्तं. अट्ठकथायं पन ‘‘किस्मिञ्ची’’ति भुम्मवसेनेव वुत्तं. तेन यथावुत्तअत्थविभागेन पदेन. वत्थुभूताति वत्थुसभावा. हदयरूपमेव सन्धाय वदति. रूपन्तरानन्ति हदयवत्थुतो अञ्ञरूपानं. अरूपीनं सहजातपच्चयतं पुब्बे ‘‘ओक्कन्तिक्खणे नामरूप’’न्ति एत्थ अनिवारितं निवारेतीति योजना, तथा वत्थुस्स च कालन्तरे पटिसन्धिकालतो अञ्ञस्मिं काले अरूपीनं निवारेतीति. एवञ्च कत्वातिआदिना यथावुत्तअत्थवण्णनाय पाळियं विभत्तिनिद्देसस्स रूपकभावमाह. पुनपि पुरिमतो पच्छिमस्स उपचयेन विसेसं दस्सेतुं ‘‘पुरिमेन चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पुरिमेनाति ‘‘ओक्कन्तिक्खणे नामरूप’’न्ति इमिना पच्चयनिद्देसवचनेन. ‘‘एको खन्धो वत्थु च तिण्णं खन्धान’’न्तिआदिना पटिच्चवारादिपाठेन. अत्थविवरणञ्हि पच्चयनिद्देसपाळिया सब्बेपि सत्त महावारा. वत्थुस्स वत्तब्बत्ते आपन्ने किन्ति पच्चयोति तस्स नामस्साति योजना. एतेनाति ‘‘रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मान’’न्ति एतेन वचनेन. केवलस्साति नामरहितस्स वत्थुस्स. तथाति नामस्स पच्चयभावेन.

कत्थचीति ‘‘रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं कञ्चि कालं सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति एतस्मिं निद्देसे. एत्थ हि अञ्ञमञ्ञसहजातपच्चयभावो लब्भति. वचनेनाति ‘‘अञ्ञमञ्ञ’’न्ति इमिना वचनेन पाळियं सहजातपच्चयभावस्स असङ्गहितत्ता, अत्थतो पन लब्भतेवाति. तेनाह ‘‘लब्भमानेपी’’ति. तस्साति अञ्ञमञ्ञपच्चयत्तस्स. एवन्ति ‘‘न अञ्ञमञ्ञवसेना’’ति इमिना पकारेन. समुदायेकदेसवसेन सामिवचनन्ति अवयवावयविसम्बन्धे अवयविनि सामिवचनन्ति अत्थो, निद्धारणे वा ‘‘कण्हा गावीन’’न्तिआदीसु विय.

सहजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

८. निस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना

८. किस्मिञ्चि कालेति इदं न लब्भति सब्बदापि निस्सयपच्चयताय लब्भमानत्ता. सहजं पुरेजन्ति हि विभागं अनामसित्वा निस्सयतामत्तमेव निस्सयपच्चयता. वत्थुरूपं पञ्चवोकारभवेति वत्थुरूपं पञ्चवोकारभवे चाति च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो दट्ठब्बो. तस्साति आरुप्पविपाकट्ठपनस्स. पकासेतब्बत्ताति इमिना अपाकटं पाकटं कत्वा वचनेन चोदना अनोकासाति दस्सेति.

निस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

९. उपनिस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना

९. उपनिस्सये तयोति अनन्तरारम्मणपकतूपनिस्सयप्पभेदे तयो उपनिस्सये. अनेकसङ्गाहकतायाति अनेकेसं पच्चयधम्मानं सङ्गहणतो. एकन्तेनेव होन्ति चित्तनियमहेतुभावेन पवत्तिनियमतो. येसु पदेसूति येसु कुसलादिपदेसु. सङ्गहितोति सङ्गहं गतो, कुसलादिपदेसु येसं पदानंयेव अनन्तरूपनिस्सयो लब्भतीति अत्थो. तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति न वुत्तं. कस्मा? न सक्का वत्तुं एकन्तेनेव उपलब्भनतो. तेसूति कुसलाकुसलपदेसु. न हि कुसलो अकुसलस्स अनन्तरूपनिस्सयो होति, अकुसलो वा कुसलस्स, आरम्मणपकतूपनिस्सया पन अनेकन्तिका, तस्मा तत्थ ‘‘केसञ्ची’’ति वुत्तं. सिद्धानं पच्चयधम्मानन्ति पच्चयभावेन पुरिमनिप्फन्नानं कुसलादीनं कुसलस्स अकुसलस्स वाति अत्थो. अकुसलादीहीति यथासङ्ख्यं अकुसलेन कुसलेन वा. अविसेसेनाति यथावुत्तविसेसे नियमं अग्गहेत्वा अकुसलादीसु अकुसलकुसलानं ‘‘केसञ्ची’’तिआदिना.

अनारम्मणत्ता आरम्मणूपनिस्सयं पुब्बापरनियमेन अप्पवत्तितो अनन्तरूपनिस्सयं न लभतीति योजना. पकतस्साति निप्फादितस्स, उपसेवितस्स वा. न हि रूपसन्तानस्स सद्धादिनिप्फादनं अत्थि, उतुभोजनादिउपसेवनं वा सम्भवति. तेनाह ‘‘यथा हि…पे… रूपसन्तानेना’’ति. ननु च रूपसन्ताने पुब्बेनापरं विसेसो लब्भति, सो च न विना समानजातियेन कारणेनाति स्वायं पकतूपनिस्सयलाभोति कदाचि आसङ्केय्याति आह ‘‘यस्मिञ्चा’’तिआदि. तत्थ तन्ति उतुबीजादिकं कम्मादि च तेन रूपेन पुरिमनिप्फन्नेन. उप्पादनं साभिसन्धिकं दट्ठब्बं. अधिपतीसु पुब्बाभिसङ्खारो विय पकप्पनं संविदहनं. पकरणं वुत्तलक्खणेन कारणभावेन अवट्ठानं, यतो कारणविसेसो ‘‘पकती’’ति वुच्चति. यदि एवं कस्मा रूपस्सेव तं पटिक्खिपीयतीति आह ‘‘यथा च…पे… दट्ठब्बा’’ति. एवम्पि उतुबीजादीनं अङ्कुरादीसु कथं पच्चयविसेसभावोति आह ‘‘उतुबीजादयो पन…पे… भावतो’’ति. उपनिस्सयोति च यस्मा बलवताकारणं अधिप्पेतं, तस्मा न एत्थ एकन्तेन पुरिमनिप्फत्ति इच्छितब्बा. यदि एवं पाळियं कथं पुरिमग्गहणन्ति आह ‘‘पुरिमपुरिमानंयेव पना’’तिआदि. तेपि वा परिकप्पनवसेन पुरिमनिप्फन्नायेव नाम होन्ति. न हि असंविदिताकारे वत्थुस्मिं पत्थनापवत्तीति. तेनाह ‘‘तंसमानलक्खणताया’’ति.

धम्मेति पुग्गलसेनासनपञ्ञत्तीनं उपादानभूते धम्मे. अयं नयोति पञ्ञत्तिमुखेन पञ्ञपेतब्बा तदुपादानभूता धम्मा गय्हन्तीति यथावुत्तो नयो. एत्थेवाति ‘‘सेनासनम्पि उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति एतस्मिंयेव वचने. कथं पच्चुप्पन्नस्स पकतूपनिस्सयभावोति चोदनाय ‘‘वक्खती’’तिआदिना आगमं दस्सेत्वा युत्तिं दस्सेतुं ‘‘पच्चुप्पन्नानम्पिच तादिसानं पुब्बे पकतत्ता’’ति वुत्तं. तादिसानन्ति यादिसा उतुआदयो पच्चुपट्ठिता, तादिसानं ततो पुब्बे पुरेतरं पकतत्ता पकतूपनिस्सययोग्यताय आपादितत्ता.

कसिणादीनम्पि आरम्मणूपनिस्सयता सम्भवतीति कत्वा वुत्तं ‘‘इमिना अधिप्पायेन ‘एकच्चाया’ति आहा’’ति. तथा हि ‘‘कसिणमण्डलं दिस्वा’’तिआदिना तस्स उपनिस्सयभावो अट्ठकथायं वुत्तो.

अरूपावचरकुसलम्पि उपनिस्सयो होति, पगेव कामावचररूपावचरकुसलन्ति अधिप्पायो. तं पन यथा उपनिस्सयो होति, तं दस्सेतुं ‘‘यस्मिं कसिणादिम्ही’’तिआदि वुत्तं. अनुप्पन्नझानुप्पादनेति रूपावचरज्झानं सन्धायाह, अरूपावचरज्झाने पन वत्तब्बमेव नत्थि. तदुप्पादककुसलानन्ति तस्स रूपावचरविपाकस्स उप्पादककुसलानं, रूपावचरकुसलानन्ति अत्थो. पटिसन्धिनियामकस्साति रूपावचरपटिसन्धिनियामकस्स. चुतितोति रूपावचरपटिसन्धिया अनन्तरपच्चयभूताय चुतिया. पुरिमजवनस्स वसेनाति चुतिया आसन्नजवनभावेन. रूपावचरकुसलं अरूपावचरविपाकस्साति एत्थापि ‘‘तदुप्पादककुसलान’’न्तिआदिना आनेत्वा योजेतब्बं. यथा च ‘‘रूपावचरकुसलं अरूपावचरविपाकस्स उपनिस्सयो’’ति वुत्तं, एवं ‘‘कामावचरकुसलम्पि तदुप्पादककुसलान’’न्तिआदिना योजेतब्बं. लोकुत्तरविपाकस्स तेभूमककुसलानम्पि पादकादिवसेन उपनिस्सयभावो पाकटोयेव, तथा तंतंभूमककुसलानं तंतंभूमककिरियानं, कामावचरकुसलस्स रूपारूपावचरकिरियानं, रूपावचरकुसलस्स अरूपावचरकिरियाय उपनिस्सयभावोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘एवं पच्चेकं…पे… वेदितब्बो’’ति आह. ‘‘सद्धं उपनिस्साय दानं देती’’तिआदिना पकतूपनिस्सयो उद्देसवसेनेव पाठो आगतो, न विभजनवसेनाति आह ‘‘पाळियम्पि…पे… विस्सज्जितो’’ति. कुसलत्तिकादीसु अनुलोमादिभेदभिन्नत्ता पञ्हावारेसूति बहुवचननिद्देसो.

लोकुत्तरनिब्बत्तनं उपनिस्साय परस्स सिनेहुप्पादने लोकुत्तरधम्मा उपनिस्सयो विय होन्तीति अयमेत्थ लेसो, भाविनो पन लोकुत्तरस्स अकुसलानं उपनिस्सयता सम्भवतीति आह ‘‘न इदं सारतो दट्ठब्बन्ति अधिप्पायो’’ति. रूपावचरादिकुसलानन्ति रूपारूपावचरलोकुत्तरकुसलानं उप्पादियमानस्स रूपावचरकुसलस्साति योजना. रूपावचरकिरियस्स च अरूपावचरविपाको उपनिस्सयो कथन्ति आह ‘‘पुब्बे निवुत्थादीसु…पे… अरहतो’’ति. तं तं विपाकं पत्थेन्तो तस्स तस्स विपाकस्स हेतुभूतं कुसलं निब्बत्तेतीति विपाकानं कुसलूपनिस्सयताति आह ‘‘चतुभूमका…पे… उपनिस्सयो’’ति. लोकियकुसलानं पन लोकुत्तरविपाका उपनिस्सयो न होन्तीति दस्सेन्तो ‘‘यदिपी’’तिआदिमाह. तेनेव हि ‘‘तथा तेभूमकविपाको’’ति तेभूमकग्गहणं कतं. तत्थ तेनाति अनागामिना. तन्ति अरहत्तफलं. तस्माति अदिट्ठपुब्बत्ता. तानि वियाति सोतापत्तिफलानि विय. तेसन्ति पुथुज्जनादीनं. इमस्साति अनागामिनो. इदं वुत्तं होति – यथा पुथुज्जनादीनं सन्ताने झानादीनं सोतापत्तिफलादीनं न उपनिस्सयपच्चयो अनुपलद्धपुब्बत्ता, एवं अनागामिनो झानादीनं अग्गफलं उपनिस्सयपच्चयो अदिट्ठपुब्बत्ता. तेनाह ‘‘उपलद्धपुब्बसदिसमेव हि अनागतम्पि उपनिस्सयो’’ति. अट्ठकथायं पन हेट्ठिमफलानं कुसलूपनिस्सयता वुत्ता एव.

यथा विपाका कुसलानं, एवं किरियापि तेसं उपनिस्सयो होतीति तं नयं दस्सेतुं ‘‘किरियं अत्थपटिसम्भिदादि’’न्तिआदि वुत्तं. योनिसोमनसिकारे वत्तब्बमेव नत्थीति चतुभूमककुसलस्सपि योनिसोमनसिकारो उपनिस्सयो होतीति एत्थ वत्तब्बमेव नत्थि, तदत्थं योनिसोमनसिकारं पवत्तेन्तस्साति अत्थो. तन्ति योनिसोमनसिकारं. अकुसलस्स च चतुभूमकविपाकस्स उपनिस्सयो योनिसोमनसिकारोति योजना. एवं किरियस्सपीति यथा कुसलस्स योनिसोमनसिकारस्स वसेन उपनिस्सयो वुत्तो, एवं किरियस्सपि योनिसोमनसिकारस्स वसेन योजेतब्बन्ति अत्थो. सो हि तं उपनिस्साय रागादिउप्पादने अकुसलस्स वुत्तनयेन कुसलाकुसलूपनिस्सयभावमुखेन चतुभूमकविपाकस्स उपनिस्सयो होतियेव. यदि किरियसङ्खातो…पे… होतियेव, अथ कस्मा पकतूपनिस्सयविभजने किरिया न गहिता, उतुभोजनसेनासनानियेव गहितानीति आह ‘‘नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मेसु…पे… नयदस्सनमत्तमेवा’’ति. एवमादिकन्ति आदि-सद्देन ‘‘कुसलं धम्मं सहजातो अब्याकतो धम्मो उप्पज्जति न उपनिस्सयपच्चया’’ति एवमादिकं सङ्गण्हाति. उपनिस्सयपरियायो उपनिससद्दोति कत्वा वुत्तं ‘‘विञ्ञाणूपनिसं नामरूपं, नामरूपूपनिसञ्च सळायतनन्तिआदिकेना’’ति. एत्थ हि विञ्ञाणस्स नामरूपानं फस्सरूपादीनं चक्खायतनादीनञ्च उपनिस्सयभावो वुत्तोति.

उपनिस्सयपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१०. पुरेजातपच्चयनिद्देसवण्णना

१०. दस्सितमेव नयदस्सनवसेनाति योजना. यदि दस्सितमेव, कस्मा वुत्तं ‘‘सावसेसवसेन देसना कता’’ति आह ‘‘सरूपेन अदस्सितत्ता’’ति. ‘‘यं यं धम्मं पुरेजातं आरब्भ ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति चित्तचेतसिका धम्मा, ते ते धम्मा तेसं तेसं धम्मानं पुरेजातपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं सरूपेन पाळियं अदस्सितत्ता. इद्धिविधाभिञ्ञाय चाति च-सद्देन चुतूपपातञाणस्सपि सङ्गहो दट्ठब्बो. तस्सपि हि रूपधम्मारम्मणकाले अट्ठारससु यं किञ्चि आरम्मणपुरेजातं होति पच्चुप्पन्नारम्मणत्ता. ‘‘चवमाने उपपज्जमाने’’ति हि वुत्तं. दिब्बचक्खुदिब्बसोतञाणेसु च वत्तब्बमेव नत्थि.

इतरस्सपि अभावाति आरम्मणपुरेजातस्सपि अभावा अग्गहणं पटिसन्धिभाविनोति योजना. सतिपि कस्सचि पटिसन्धिभाविनो आरम्मणपुरेजाते विभूतं पन कत्वा आरम्मणकरणाभावतो अविज्जमानसदिसन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘इतरस्सपि अभावा’’ति. तेनेवाह ‘‘पटिसन्धिया विय अपरिब्यत्तस्स आरम्मणस्स आरम्मणमत्तभावतो’’ति. सन्तीरणभाविनो मनोविञ्ञाणधातुयापि एकन्तेनेव पुरेजातपच्चयो रूपादीनि पञ्चारम्मणानीति योजना. एत्थ च ‘‘मनोधातूनञ्चा’’तिआदि ‘‘तदारम्मणभाविनो’’ति पदस्स पुरतो वत्तब्बो, उप्पटिपाटिया लिखितं.

पुरेजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

११. पच्छाजातपच्चयनिद्देसवण्णना

११. निरवसेसदस्सितपुरेजातदस्सनवसेनाति ‘‘चतुसमुट्ठानिकतिसमुट्ठानिकरूपकायस्सा’’ति एवं निरवसेसतो दस्सितस्स पुरेजातस्स पच्चयुप्पन्नस्स दस्सनवसेन. पच्चया हि इध कामावचररूपावचरविपाका, तेसु कामावचरविपाको च चतुसमुट्ठानिकरूपकायस्स पच्चयो, न इतरो. तेनेवाह ‘‘रूपावचरविपाको पन आहारसमुट्ठानस्स न होती’’ति, तस्मा ‘‘तस्सेवा’’ति वुत्तेपि यथारहमत्थो वेदितब्बो.

पच्छाजातपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१२. आसेवनपच्चयनिद्देसवण्णना

१२. पकारेहि गुणितं पगुणं, बहुक्खत्तुं पवत्तिया भावितन्ति अत्थो. अतिसयेन पगुणं पगुणतरं, ततोयेव बलवतरं. तस्स भावो, तेन पगुणतरबलवतरभावेन विसिट्ठं विसेसप्पत्तं. स्वायं विसेसो विपाके नत्थीति आह ‘‘एतेन विपाकाब्याकततो विसेसेती’’ति.

आसेवनपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१३. कम्मपच्चयनिद्देसवण्णना

१३. एवंसभावाति कम्मपच्चयेन उपकारकसभावा. समत्थताति आनुभावो. तस्साति विपाकक्खन्धकटत्तारूपसङ्खातस्स फलस्स. कम्मपच्चयभावो वुत्तोति कम्मपच्चयेन पच्चयभावो वुत्तो. एकवोकारे रूपम्पीति एकवोकारेपि रूपं न जनेति, पगेव चतुवोकारेति अत्थो.

कम्मपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१४. विपाकपच्चयनिद्देसवण्णना

१४. यथा हि रूपभवे सञ्ञीनं तंनिब्बत्तितपुञ्ञाभिसङ्खारेनेव रूपुप्पत्ति, एवं असञ्ञीनम्पीति तत्थ कामावचरकम्मुना यथा विपाकानुरूपानं पच्चयो होन्तो केसञ्चियेव होति, न सब्बेसं, कत्थचियेव होति, न सब्बत्थ, न एवं विपाकानन्ति आह ‘‘एकन्तेना’’ति. तेसं वसेनाति तेसं विपाकपच्चयलाभीनं विपाकक्खन्धानं वसेन. न हीतिआदिना ‘‘एकन्तेना’’ति वुत्तमत्थं ब्यतिरेकतो विभावेति. भूमिद्वयविपाकोति कामावचररूपावचरविपाको आरुप्पे रूपस्स न हि पच्चयोति योजना.

विपाकपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१५. आहारपच्चयनिद्देसवण्णना

१५. केवलाय ओजाय अज्झोहरणस्स अभावा ‘‘असितपीतादिवत्थूहि सह अज्झोहरितोवा’’ति वुत्तं. खादनीयभोजनीयप्पभेदे असिते ताव कबळीकारता होतु, पातब्बादिके पन कथन्ति आह ‘‘पातब्ब…पे… होन्ती’’ति. येभुय्यवसेन वा एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

अनुपालकोति उपत्थम्भको. चित्तसमुट्ठानस्स कायस्स आहारपच्चयभावो कबळीकाराहारस्स विचारेत्वा गहेतब्बो. कस्माति चे? एत्थ कारणमाह ‘‘न ही’’तिआदिना. सति हि पच्चयभावे ‘‘चित्तसमुट्ठानो कबळीकाराहारो चित्तसमुट्ठानस्स कायस्स आहारपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि वत्तब्बं सिया, न पन वुत्तं, नोचित्तसमुट्ठानस्स पन वुत्तं. तेनाह ‘‘तिविधोपि…पे… वुत्तो’’ति.

आहारपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१६. इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना

१६. ‘‘मिस्सकत्ता’’ति इदं इन्द्रियताय रूपारूपजीवितिन्द्रियानं एकज्झं कत्वा देसिततं सन्धाय वुत्तं, तस्मा मिस्सकत्ताति रूपजीवितिन्द्रियमिस्सकत्ताति अत्थो. जीवितिन्द्रियन्ति अरूपजीवितिन्द्रियं. न सब्बेन सब्बं वज्जितब्बन्ति यथा पञ्हापुच्छके अरूपजीवितिन्द्रियं मिस्सकत्ता न गहितं, न एवमिध अरूपजीवितिन्द्रियं अग्गहितन्ति अत्थो.

अरूपानं चक्खुविञ्ञाणादीनं पच्चयन्तरापेक्खानि आवज्जनारम्मणादिअञ्ञपच्चयसापेक्खानि इन्द्रियपच्चया सियुं चक्खादीनं रूपारूपानं अञ्ञमञ्ञं कदाचिपि अविनिब्भुत्तभावस्स अभावतो, पच्चयन्तरसमोधानापेक्खताय च. यो पन निरपेक्खोति यथा चक्खादीनि पच्चयन्तरेसु सापेक्खानि, एवं सापेक्खो अहुत्वा यो तत्थ निरपेक्खो इन्द्रियपच्चयो होति अविनिब्भुत्तधम्मानं यथा दुविधम्पि जीवितिन्द्रियं, सो अत्तनो…पे… नत्थीति योजना. अविनिब्भुत्तानं तेसम्पि लिङ्गादीनं सियुं विनिब्भुत्तानं पच्चयुप्पन्नानं इन्द्रियपच्चयताभावस्स अदिट्ठत्ता. ननु चक्खादीनं विनिब्भुत्तानं इन्द्रियपच्चयभावो दिट्ठोति? सच्चं दिट्ठो, न पन सो समानजातियाति दस्सेन्तो ‘‘न ही’’तिआदिमाह. सति चेवन्ति एवं वुत्तप्पकारे समानजातियंयेव अविनिब्भुत्तस्स इन्द्रियपच्चयभावे सति इत्थिपुरिसिन्द्रियेहि सद्धिं. सहयोगे हि इदं करणवचनं. यदिपि इत्थिपुरिसिन्द्रियानि लिङ्गादीनं कललादिकाले इन्द्रियपच्चयतं न फरेय्युं तेसं तदा अभावतो. ये पन रूपधम्मा तदा सन्ति, तेहि अविनिब्भुत्ताव, तेसं कस्मा न फरन्तीति आह ‘‘अञ्ञेसं पना’’तिआदि. अबीजभावतो अनिमित्तभावतो. तदनुरूपानन्ति कललादिअवत्थानुरूपानं अत्थितं इच्छन्ति, यतो ‘‘इत्थी, पुरिसो’’ति पकतिविभागो विञ्ञायतीति तेसं अधिप्पायो.

कुसलजातियन्ति निद्धारणे भुम्मं. ये पन ‘‘कुसलजातिक’’न्ति पठन्ति, तेसं पच्चत्तेकवचनं. विसुं एकजाति वा भूमि वा न होति तदेकदेसभावतो. हेतुआदीसुपीति आदि-सद्देन ‘‘अकुसलाहारेसुपि एसेव नयो’’ति एवमादिकं सङ्गण्हाति. एस नयोति य्वायं ‘‘भूमिवसेन वुत्तेसू’’तिआदिना अरूपे अलब्भमानस्स इन्द्रियपच्चयस्स अट्ठपने अत्थनयो वुत्तो, एस नयो योजेतब्बोति. तथा अपरियापन्नकुसलहेतु, तथा अकुसलहेतूति एत्थापि पठमापरियापन्नकुसलहेतु दोमनस्ससहगताकुसलहेतु च विसुं एकजाति भूमि वा न होन्तीति आरुप्पे अलब्भमानापि विसुं न ठपिताति योजेतब्बो. एस नयो ‘‘अकुसलाहारेसुपि एसेव नयो’’ति एवमादीसु.

सति सहजातपच्चयत्ते उप्पादक्खणेपि इन्द्रियपच्चयता सियाति कत्वा वुत्तं ‘‘सहजातपच्चयत्ताभावं सन्धाया’’ति. वुत्तञ्हि ‘‘उप्पज्जमानो सह उप्पज्जमानभावेन उपकारको धम्मो सहजातपच्चयो’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना). तस्स पन सहजातपच्चयत्ताभावो यदिपि अट्ठकथायं ‘‘सहजातपच्चयता पन तस्स नत्थी’’ति सरूपेनेव दस्सितो, तथापि तं अननुजानन्तो ‘‘उप्पाद…पे… निवारेतु’’न्ति वत्वा ‘‘वक्खती’’तिआदिना तमत्थं समत्थेति. कम्मपच्चयसदिसन्ति हि एतेन तस्स उप्पादक्खणे पच्चयभावो पकासितो. पवत्तेचाति च-सद्देन पटिसन्धियञ्च कटत्तारूपस्स रूपजीवितिन्द्रियतो अञ्ञो इन्द्रियपच्चयो न हि अत्थीति योजना. पटिच्चवारादयो सम्पयुत्तवारपरियोसाना छ वारा उप्पादक्खणमेव गहेत्वा पवत्ता ‘‘कुसलं धम्मं पटिच्च कुसलो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चया’’तिआदिना, न ठितिक्खणन्ति अधिप्पायो. एवञ्च कत्वाति उप्पादक्खणमेव गहेत्वा पवत्तत्ता. एतेसूति यथावुत्तेसु छसु वारेसु. केचि पन ‘‘रूपजीवितिन्द्रियस्स अनुपालनं उप्पादक्खणे न पाकटं बलवञ्च यथा ठितिक्खणे पच्छाजातादिपच्चयलाभतो थिरभावप्पत्तियास्स तं पाकटं बलवञ्च, तस्मा ‘ठितिक्खणे’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति.

इन्द्रियपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१७. झानपच्चयनिद्देसवण्णना

१७. सोमनस्सदोमनस्ससङ्खातानीति सोमनस्सदोमनस्सपरियायेन वुत्तानि, झानङ्गभावविसेसनतो वा सोमनस्सदोमनस्सभूतानेव सुखदुक्खानि झानङ्गानि, न इतरसुखदुक्खानीति झानङ्गभूतानंयेव सुखदुक्खानं झानङ्गभावदस्सनत्थं सोमनस्सदोमनस्सग्गहणं कतं. इदानि यथावुत्तमेव ‘‘द्विपञ्चविञ्ञाणेसू’’तिआदिना वित्थारतो विभावेति, तं सुविञ्ञेय्यमेव. तेनाति विसेसनभूतेन सोमनस्सदोमनस्सग्गहणेन.

अभिनिपातमत्तत्ताति आरम्मणकरणमत्तभावतो. चिन्तनापवत्तिया उपनिज्झायनपवत्तिया. यथावुत्तेनेव कारणेनाति ‘‘उपनिज्झानाकारस्स अभावतो’’ति एतेन कारणेन. पुब्बेतिआदितो. चत्तारि अङ्गानि वज्जितानीति सत्तसु अङ्गेसु दस्सियमानेसु चत्तारि अङ्गानि वज्जितानि. अट्ठकथा हेसाति लेसेन अपकासेतब्बताय कारणमाह. तीसुपि एकमेव वत्तब्बं सिया, तंसमानलक्खणताय इतरेसं तिण्णम्पि गहणं होतीति. तिण्णं पन वचनेनाति उपेक्खासुखदुक्खानं अझानङ्गतादस्सनत्थेन वचनेन. ततो उपेक्खादितो अञ्ञस्स धम्मस्स चित्तेकग्गताय झानङ्गन्ति उद्धटभावो आपज्जति अझानङ्गेसु अग्गहितत्ता. यथावुत्तकारणतोति ‘‘उपनिज्झानाकारस्स अभावतो’’ति वुत्तकारणतो अञ्ञेन कारणेन अनुद्धटभावो वा आपज्जति अनुपनिज्झायनसभावेहि सद्धिं अग्गहितत्ता उपनिज्झायनाकारभावतो अञ्ञेनेव कारणेन चित्तेकग्गताय पाळियं अनुद्धटभावो आपज्जति. तंदोसपरिहरणत्थन्ति यथावुत्तदोसविनिमोचनत्थं.

ये पनातिआदि पदकारमत्तदस्सनं. सोमनस्सादीहीति सोमनस्सदोमनस्सझानङ्गुपेक्खाहि. अविभूतभावो उपेक्खनं. उपेक्खा हि अविभूतकिच्चा वुत्ता. समानानं केसं? सुखादीनं, केहि? सोमनस्सादीहि, कथं? सुख…पे… युत्तताति योजना. न चित्तेकग्गतायाति सुखादीहि, तदञ्ञेहि अभिनिरोपनादीहि च अनिन्द्रियकिच्चताय च अनुपनिज्झायनकिच्चताय च असमानताय पञ्चविञ्ञाणेसु चित्तेकग्गताय झानङ्गन्ति अनुद्धटभावे कारणं न वत्तब्बन्ति. साति चित्तेकग्गता. एत्थाति ‘‘उपेक्खासुखदुक्खानी’’ति एतस्मिं अट्ठकथावचने न गहिता. विचिकिच्छायुत्तमनोधातुआदीसूति विचिकिच्छासम्पयुत्तचित्ते मनोधातुया सम्पटिच्छनादीसु च. तस्सापि चित्तेकग्गतायपि.

झानपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

१८. मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना

१८. दुविधम्पि सङ्कप्पन्ति सम्मासङ्कप्पो मिच्छासङ्कप्पोति च एवं अनवज्जसावज्जभेदेन दुविधम्पि. वीरियं समाधिन्ति एत्थापि एसेव नयो. सङ्गण्हित्वा वितक्कादिभावसामञ्ञेन सह गहेत्वा, एकेकमेव कत्वा गहेत्वाति अत्थो. तेहि मिच्छावाचाकम्मन्ताजीवेहि. इधाति इमस्मिं मग्गपच्चयनिद्देसे लब्भमानानि च मग्गपच्चयभावतो, च-सद्देन अलब्भमानानि च मग्गपच्चयत्ताभावा. यदि एवं कस्मा वुत्तानीति आह ‘‘मग्गङ्गवचनसामञ्ञेना’’ति. एवं परियायनिद्देसो इध किमत्थियोति चोदनं सन्धायाह ‘‘एवञ्हि सुत्तवोहारोपि दस्सितो होती’’ति. एवं पन दस्सेन्तेनाति परमत्थतो अमग्गङ्गानिपि सुत्ते मग्गङ्गवोहारसिद्धिया इध मग्गङ्गेहि सह दस्सेन्तेन. उद्धरित्वाति पदुद्धारं कत्वा. इदानि मिच्छावाचादीहि सद्धिं द्वादसङ्गानि न दस्सेतब्बानि, कस्माति चेति आह ‘‘न हि पाळियं…पे… वत्तब्बो’’ति. तप्पटिपक्खभावतोयेव मिच्छामग्गङ्गानि, न मिच्छादिट्ठिआदयो विय सभावतोति अधिप्पायो.

परियायनिप्परियायमग्गङ्गदस्सनत्थेपि अत्थवचने एवं न वत्तब्बमेवाति दस्सेन्तो ‘‘परियाय…पे… अधिकरणानी’’ति आह. तस्सत्थो – यथा ‘‘अञ्ञभागियस्स अधिकरणस्सा’’ति एत्थ पाळिगतअधिकरणसद्दपतिरूपको अञ्ञो अधिकरणसद्दो पाळिगततदञ्ञसाधारणताय उभयपदत्थो उद्धटो ‘‘अधिकरणं नाम चत्तारि अधिकरणानी’’ति, एवमिधापि निप्परियायं इतरञ्च मग्गङ्गं दस्सेतुकामेन पाळिगततदञ्ञसाधारणो मग्गङ्गसद्दो उद्धरितब्बो सिया, तथा न कतन्ति. तस्माति यस्मा पाळिगतोयेव मग्गङ्गसद्दो उद्धटो, न तदञ्ञसाधारणो, न च अत्थुद्धारमुखेन अधिप्पेतत्थो नियमितो, तस्मा. तेसूति अहेतुकचित्तुप्पादेसु. ‘‘सम्मादिट्ठि…पे… समाधयो’’ति एत्थ सङ्कप्पवायामसमाधयो सम्मामिच्छासद्देहि विसेसेत्वा वुत्ताति आह ‘‘सम्मादिट्ठिआदयो यथावुत्ता सन्ती’’ति. सङ्कप्पवायामसमाधिप्पत्ता पन तत्थ केचि सन्तियेवाति. अथ वा सम्मादिट्ठिआदयोति वुत्तप्पकारे सम्मादिट्ठिआदिके अनवसेसे सन्धाय वुत्तं. तेनाह ‘‘यथावुत्ता’’ति. उप्पत्तिट्ठाननियमनत्थत्ता न विसेसनत्थत्ताति अधिप्पायो.

मग्गपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२०. विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना

२०. सम्पयोगासङ्कावत्थुभूतोति सम्पयोगासङ्काय अधिट्ठानभूतो. तेनाह अट्ठकथायं ‘‘अरूपिनो हि खन्धा चक्खादीनं वत्थूनं अब्भन्तरतो निक्खमन्ता विय उप्पज्जन्ती’’ति.

विप्पयुत्तपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२१. अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना

२१. यस्मिं सति यं होति, असति च न होति, सो तस्स पच्चयोति यदिदं समासतो पच्चयलक्खणं यं सन्धाय सुत्ते वुत्तं ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्मिं असति इदं न होती’’ति, तयिदं अत्थिपच्चये योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘यो ही’’तिआदिं वत्वा अयञ्च नयो निब्बाने न लब्भति, तस्मा निब्बानं अत्थिपच्चयभावेन न उद्धटन्ति दस्सेतुं ‘‘निब्बानञ्च…पे… उपकारकं होती’’ति आह. तेन पच्चयधम्मानं पच्चयभावो विसेसतो ब्यतिरेकमुखेन पाकटो होतीति दस्सेति. नत्थिभावोपकारकताविरुद्धोति नत्थिपच्चयभावविरुद्धो. विगताविगतपच्चया विय हि अञ्ञमञ्ञं उजुपच्चनीकभावेन ठिता नत्थिअत्थिपच्चया. न निब्बानं अत्थिपच्चयो नत्थिभावोपकारकताअविरोधतो. ये हि अत्थिपच्चयधम्मा, ते नत्थिभावोपकारकताविरुद्धा एव दिट्ठाति अधिप्पायो.

सति च उप्पन्नत्तेति सम्बन्धो. येसं पच्चया होन्ति आहारिन्द्रियाति योजना. एकतोति सह. सहजातादिपच्चयत्ताभावतोति सहजातपुरेजातपच्छाजातपच्चयत्ताभावतो. तदभावोति सहजातादिपच्चयत्ताभावो. एतेसन्ति अत्थिपच्चयतावसेन पवत्तमानानं आहारिन्द्रियानं. धम्मसभाववसेनाति धम्मतावसेन. धम्मता हेसा, यदिदं पच्चयुप्पन्नेहि सह पुरेतरं पच्छा च लब्भमाना आहारिन्द्रिया तेसं अत्थिपच्चया होन्ति, न सहजातादिपच्चयाति. यथा वा चक्खादिद्वारानं रूपादिआरम्मणानं सतिपि नियतवुत्तिताय द्वारारम्मणतो विञ्ञाणस्स छब्बिधभावे आरम्मणमनामसित्वा, द्वारतो द्वारमनामसित्वा आरम्मणतो छब्बिधता वुच्चति, एवमिधापि आहारिन्द्रियानं पच्चयुप्पन्नेहि सतिपि सहजातादिभावे अरूपक्खन्धादिवसेन सहजातादिभेदभिन्नस्स अत्थिपच्चयस्स दस्सितत्ता पञ्हावारे आहारिन्द्रियानं वसेन आगते चतुत्थपञ्चमकोट्ठासभूते अत्थिपच्चयविसेसे सहजातादिभेदं आमसितुं न लब्भतीति दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘‘आहारो इन्द्रियञ्च सहजातादिभेदं न लभती’’ति वुत्तं, न पन आहारिन्द्रियेसु सहजातादिभावस्स अभावतो. एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

अत्थिपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२२-२३-२४. नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना

२२-२३. एत्थाति नत्थिपच्चये. नानन्ति नानत्तं. एतेनाति अनन्तरपच्चयतो नत्थिपच्चयस्स विसेसमत्तदीपनेन ‘‘पच्चयलक्खणमेव हेत्थ नान’’न्ति इमिना वचनेन. अत्थोति धम्मो. ब्यञ्जनसङ्गहितेति ‘‘नत्थिपच्चयो विगतपच्चयो’’ति एवमादिब्यञ्जनेन सङ्गहिते. पच्चयलक्खणमत्तेति एत्थ पवत्तिओकासदानेन उपकारका अरूपधम्मा, विगतभावेन उपकारकाति एवमादिके पच्चयानं लक्खणमत्ते.

नत्थिविगतअविगतपच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना

आदिमपाठोति पुरिमपाठो. तथा च सतीति दोसस्सपि सत्तरसहि पच्चयेहि पच्चयभावे सति. अधिपतिपच्चयभावोपिस्स अनुञ्ञातो होतीति आह ‘‘दोसस्सपि गरुकरणं पाळियं वत्तब्बं सिया’’ति. ‘‘सेसान’’न्ति वचनेनेव निवारितोति कदाचि आसङ्केय्याति तंनिवत्तनत्थमाह ‘‘न च सेसान’’न्तिआदि. पुरेजातादीहीति पुरेजातकम्माहारझानिन्द्रियमग्गविपाकपच्चयेहि. तन्निवारणत्थन्ति तस्स यथावुत्तदोसस्स निवारणत्थं. विसुञ्च अग्गहेत्वाति लोभमोहा विपाकपच्चयापि न होन्ति, तथा दोसोति एवं विसुञ्च अग्गहेत्वा. फोट्ठब्बायतनं कायविञ्ञाणधातुया आरम्मणादिपच्चयो होन्तंयेव पथवीआदिसभावत्ता अत्तना सहजातानं सहजातादिपच्चया होन्तियेवाति वुत्तं ‘‘फोट्ठब्बायतनस्स सहजातादिपच्चयभावं दस्सेती’’ति. ‘‘सब्बधम्मान’’न्ति ‘‘सब्बे धम्मा मनोविञ्ञाणधातुया तंसम्पयुत्तकानञ्च धम्मानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थ वुत्ते सब्बधम्मे सन्धायाह ‘‘सब्बधम्मानं यथायोगं हेतादिपच्चयभावं दस्सेती’’ति. न हि एतं…पे… भावदस्सनं, अथ खो एकधम्मस्स अनेकपच्चयभावदस्सनं, तस्मा ‘‘एतेन फोट्ठब्बायतनस्सा’’तिआदि वुत्तन्ति अधिप्पायो. रूपादीनन्ति रूपायतनादीनं.

भेदाति विसेसा. भेदं अनामसित्वाति चक्खुविञ्ञाणधातुआदिविसेसं अग्गहेत्वा. ते एवाति यथावुत्तविसेसानं सामञ्ञभूते खन्धे एव. यं सन्धाय ‘‘एवं न सक्का वत्तु’’न्ति वुत्तं, तं विभावेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं. पट्ठानसंवण्णना हेसाति एतेन सुत्ते वुत्तपरियायमग्गभावेनेत्थ न सक्का मिच्छावाचादीनं मग्गपच्चयं वत्तुन्ति दस्सेति. सेसपच्चयभावोति मग्गपच्चयं ठपेत्वा यथावुत्तेहि सेसेहि अट्ठारसहि पच्चयेहि पच्चयभावो. अधिपतिपच्चयो न होतीति आरम्मणाधिपतिपच्चयो न होति. तन्ति विचिकिच्छं. तत्थाति यथावुत्तेसु अहिरिकादीसु.

दसधा पच्चया होन्ति, पुन तथा हदयवत्थुन्ति इदं अत्थमत्तवचनं. पाठो पन ‘‘हदयवत्थु तेसञ्चेव विप्पयुत्तस्स च वसेन दसधा पच्चयो होती’’ति वेदितब्बो. रूपसद्दगन्धरसायतनमत्तमेवाति इदं रूपादीनं सहजातपच्चयताय विय निस्सयपच्चयताय च अभावतो, पुरेजातपच्चयताय च भावतो वुत्तं. एतानीति यथावुत्तानि रूपसद्दगन्धरसारम्मणानि. सब्बातिक्कन्तपच्चयापेक्खाति ‘‘एकधम्मस्स अनेकपच्चयभावतो’’ति एतस्मिं विचारे हेतुआदिअतिक्कन्तपच्चयापेक्खा एतेसं रूपादीनं अपुब्बता नत्थि, अथ खो आरम्मणआरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयपच्चयापेक्खा. न हि रूपादीनि हेतुसहजाताधिपतिआदिवसेन पच्चया होन्तीति. तस्साति रूपजीवितिन्द्रियस्स पुरेजातपच्चयभावतो अपुब्बता, तस्मा तं एकूनवीसतिविधो पच्चयो होतीति वुत्तं होति. सत्तधा पच्चयभावो योजेतब्बो, न हि ओजा पुरेजातपच्चयो न होतीति.

अत्थोति वा हेतुआदिधम्मानं सभावो वेदितब्बो. सो हि अत्तनो पच्चयुप्पन्नेहि अरणीयतो उपगन्तब्बतो, ञाणेन वा ञातब्बतो ‘‘अत्थो’’ति वुच्चति. आकारोति तस्सेव पवत्तिआकारो, येन अत्तनो पच्चयुप्पन्नानं पच्चयभावं उपगच्छतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तं पन विप्पयुत्तं. ‘‘सत्तहाकारेही’’ति पठानस्स कारणमाह ‘‘उक्कट्ठपरिच्छेदो ही’’तिआदिना.

यं कम्मपच्चयो…पे… दट्ठब्बं आसेवनकम्मपच्चयानं पच्चयुप्पन्नस्स अनन्तरट्ठानताय. सहजातम्पि हि अनन्तरमेवाति. कोचि पनेत्थाति एत्थ एतस्मिं पकतूपनिस्सयसमुदाये कोचि तदेकदेसभूतो कम्मसभावो पकतूपनिस्सयोति अत्थो. तत्थाति ‘‘यदिदं आरम्मणपुरेजाते पनेत्थ इन्द्रियविप्पयुत्तपच्चयता न लब्भती’’ति वुत्तं, तस्मिं, तस्मिं वा आरम्मणपुरेजातग्गहणे. वत्थुस्स विप्पयुत्तपच्चयता लब्भतीति न वत्तब्बा. न हि आरम्मणभूतं वत्थु विप्पयुत्तपच्चयो होति, अथ खो निस्सयभूतमेवाति. इतो उत्तरीति एत्थ ‘‘इतो’’ति इदं पच्चामसनं पुरेजातं वा सन्धाय आरम्मणपुरेजातं वा. तत्थ पठमनयं अपेक्खित्वा वुत्तं ‘‘पुरेजाततो परतोपी’’ति. तेन कम्मादिपच्चयेसुपि वक्खमानेसु लब्भमानालब्भमानं वेदितब्बन्ति वुत्तं होति. दुतियं पन नयं अनपेक्खित्वा अट्ठकथायं आगतवसेन वुत्तं ‘‘इतो वा इन्द्रियविप्पयुत्ततो’’ति, अत्तना वुत्तनयेन पन ‘‘निस्सयिन्द्रियविप्पयुत्ततो वा’’ति. तत्थ वत्तब्बं सयमेवाह ‘‘आरम्मणाधिपती’’तिआदि. कम्मादीसु लब्भमानालब्भमानं न वक्खति ‘‘इतो उत्तरी’’तिआदिना पगेव अतिदेसस्स कतत्ता, तस्मा पुरिमोयेव पुरेजाततोपीति वुत्तअत्थोयेव अधिप्पेतो.

‘‘मग्गपच्चयतं अविजहन्तोवा’’ति इमिना च मग्गपच्चयो वुत्तोति ‘‘मग्गवज्जानं नवन्न’’न्ति वुत्तं पच्छिमपाठे, पुरिमपाठे पन ‘‘मग्गपच्चयतं अविजहन्तोवा’’ति वुत्तत्ता एव मग्गपच्चयेन सद्धिं सहजातादिपच्चया गहेतब्बाति ‘‘दसन्न’’न्ति वुत्तं. तत्थ पच्छिमपाठे ‘‘एकादसहाकारेही’’ति वत्तब्बं, पुरिमपाठे ‘‘द्वादसही’’ति.

समनन्तरनिरुद्धताय आरम्मणभावेन चाति विज्जमानम्पि विसेसमनामसित्वा केवलं समनन्तरनिरुद्धताय आरम्मणभावेन, न च समनन्तरनिरुद्धताआरम्मणभावसामञ्ञेनाति अत्थो. ‘‘इमिना उपायेना’’ति पच्चयसभागतादस्सनेन पच्चयविसभागतादस्सनेन च वुत्तं पदद्वयं एकज्झं कत्वा पदुद्धारो कतोति दस्सेन्तो ‘‘हेतुआदीनं सहजातानं…पे… योजेतब्बा’’ति आह. हेतुआरम्मणादीनं सहजातासहजातभावेन अञ्ञमञ्ञविसभागताति योजना. एवमादिनाति आदि-सद्देन पुरेजातानं चक्खादीनं रूपादीनञ्च पुरेजातभावेन सभागता, पवत्तियं वत्थुखन्धादीनं पुरेजातपच्छाजातानं पुरेजातपच्छाजातभावेन विसभागताति एवमादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. हेतुनहेतुआदिभावतोपि चेत्थ युगळकतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो. हेतुपच्चयो हि हेतुभावेन पच्चयो, इतरे तदञ्ञभावेन. एवमितरेसुपि यथारहं युगळकतो वेदितब्बो.

उभयप्पधानताति जननोपत्थम्भनप्पधानता. ठानन्ति पदस्स अत्थवचनं कारणभावोति विनापि भावपच्चयं भावपच्चयस्स अत्थो ञायतीति. उपनिस्सयं भिन्दन्तेनाति अनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सयविभागेन विभजन्तेन. तयोपि उपनिस्सया वत्तब्बा उपनिस्सयविभागभावतो. उपनिस्सयग्गहणमेव कातब्बं सामञ्ञरूपेन. तत्थाति एवमवट्ठिते अनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सयोति भिन्दनं विभागकरणं यदि पकतूपनिस्सयस्स रूपानं पच्चयत्ताभावदस्सनत्थं, ननु आरम्मणूपनिस्सयअनन्तरूपनिस्सयापि रूपानं पच्चया न होन्तियेवाति? सच्चं न होन्ति, ते पन दस्सितनयाति तदेकदेसेन इतरम्पि दस्सितमेव होतीति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘आरम्मणं…पे… दट्ठब्ब’’न्ति आह. तंसमानगतिकत्ताति तेहि अनन्तरादीहि समानगतिकत्ता अरूपानंयेव पच्चयभावतो. तन्ति पुरेजातपच्चयं. तत्थाति अनन्तरादीसु पठित्वा.

पच्चयनिद्देसपकिण्णकविनिच्छयकथावण्णना निट्ठिता.