२. सानुसयवारवण्णना
६६-१३१. ‘‘सानुसयो, पजहति, परिजानाती’’ति पुग्गलो वुत्तोति ‘‘कामरागेन सानुसयो, कामरागं पजहति, कामरागं परिजानाती’’तिआदीसु अनुसयसमङ्गिभावेन पहानपरिञ्ञाकिरियाय कत्तुभावेन च पुग्गलो वुत्तो, न धम्मो. भवविसेसेन वाति केवलेन भवविसेसेन वा. इतरेसूति पटिघानुसयादीसु. भवानुसयविसेसेन वाति कामभवादिभवविसिट्ठानुसयविसेसेन वा. सानुसयतानिरनुसयतादिकाति एत्थ आदि-सद्देन पहानापहानपरिञ्ञापरिञ्ञा सङ्गय्हन्ति. ननु च भवविसेसे केसञ्चि अनुसयानं अप्पहानन्ति? न तं अनुसयकतं, अथ खो पच्चयवेकल्लतो अनोकासताय चाति नायं विरोधो. द्वीसु वेदनासूति सुखउपेक्खासु वेदनासु दुक्खाय वेदनाय कामरागानुसयेन निरनुसयोति योजेतब्बं. इदम्पि नत्थि पुग्गलवसेन वुच्चमानत्ता. तेनाह ‘‘न हि पुग्गलस्स…पे… अनुसयान’’न्ति. यदिपि पुग्गलस्स अनुसयनोकासो अनोकासो, तस्स पन सानुसयतादिहेतु होतीति दस्सेन्तो ‘‘अनुसयस्स पना’’तिआदिमाह. निरनुसयतादीनन्ति आदि-सद्देन अप्पहानापरिञ्ञा सङ्गण्हाति. परिजाननं समतिक्कमनन्ति परिञ्ञावारेपि ‘‘अपादाने निस्सक्कवचन’’न्ति वुत्तं.
अनुसयनट्ठानतोति अनुसयनट्ठानहेतु. ‘‘अननुसयनट्ठानतो’’ति एत्थापि एसेव नयो. निमित्तापादानभावदस्सनत्थन्ति सानुसयवारे निमित्तभावदस्सनत्थं, पजहनपरिञ्ञावारेसु अपादानभावदस्सनत्थञ्चाति योजेतब्बं. पजहतीति एत्थ ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया ततो मानानुसयं पजहती’’ति पाळिपदं आहरित्वा योजेतब्बं, न पजहतीति एत्थ पन ‘‘दुक्खाय वेदनाय ततो कामरागानुसयं नप्पजहती’’ति. एवमादीसूति आदि-सद्देन परिञ्ञावारम्पि सङ्गण्हाति. भुम्मनिद्देसेनेव हेतुअत्थेनेव निद्दिट्ठाति अत्थो.
चतुत्थपञ्हविस्सज्जनेनाति ‘‘यतो वा पन मानानुसयेन सानुसयो, ततो कामरागानुसयेन सानुसयो’’ति एतस्स पञ्हस्स विस्सज्जनेन. तत्थ हि ‘‘रूपधातुया अरूपधातुया’’तिआदिना सरूपतो अनुसयनट्ठानानि दस्सितानि. तदत्थेति तं अनुसयनट्ठानदस्सनं अत्थो एतस्साति तदत्थो, तस्मिं तदत्थे. ‘‘अनुसयस्स उप्पत्तिट्ठानदस्सनत्थं अयं वारो आरद्धो’’तिआदिना ‘‘यतो’’ति एतेन अनुसयनट्ठानं वुत्तन्ति इममत्थं विभावेत्वा. पमादलिखितं विय दिस्सति उप्पन्न-सद्देन वत्तमानुप्पन्ने वुच्चमाने. यथा पन उप्पज्जनवारे उप्पज्जति-सद्देन उप्पत्तियोगदीपकत्ता उप्पत्तिरहा वुच्चन्ति, एवमिधापि उप्पत्तिअरहे वुच्चमाने न कोचि विरोधो. यं पन वक्खति ‘‘न हि अपरियापन्नानं अनुसयुप्पत्तिरहट्ठानता’’ति, सोपि न दोसो. यत्थ यत्थ हि अनुसया उप्पत्तिरहा, तदेव एकज्झं गहेत्वा ‘‘सब्बत्था’’ति वुत्तन्ति. तथेव दिस्सतीति तं पमादलिखितं विय दिस्सतीति अत्थो.
यतो उप्पन्नेन भवितब्बन्ति यतो अनुसयनट्ठानतो कामगारानुसयेन उप्पन्नेन भवितब्बं, तेन कामरागानुसयेन उप्पत्तिरहट्ठाने निस्सक्कवचनं कतं ‘‘यतो’’ति. तथाति एत्थ तथा-सद्दो यथा ‘‘यतो उप्पन्नेना’’ति एत्थ उप्पत्तिरहट्ठानतो अनुसयस्स उप्पत्तिरहता वुत्ता, तथा ‘‘उप्पज्जनकेना’’ति एत्थापि सा एव वुच्चतीति दीपेतीति आह ‘‘सब्बधम्मेसु…पे… आपन्नेना’’ति. तत्थ ‘‘उप्पज्जनको’’ति वुत्ते अनुप्पज्जनको न होतीति अयमत्थो विञ्ञायति, तथा च सति तेन अनुप्पत्ति निच्छिताति उप्पन्नसभावता च पकासिता होतीति. तेनाह ‘‘सब्बधम्मेसु…पे… अपनेती’’ति. ‘‘यो यतो कामरागानुसयेन निरनुसयो, सो ततो मानानुसयेन निरनुसयो’’ति पुच्छाय ‘‘यतो ततो’’ति आगतत्ता विस्सज्जने ‘‘सब्बत्था’’ति पदस्स निस्सक्कवसेनेव सक्का योजेतुन्ति दस्सेन्तो ‘‘सब्बत्थाति…पे… न न सम्भवती’’ति आह. भुम्मतो अञ्ञत्थापि सद्दविदू इच्छन्ति, यतो सब्बेसं पादकं ‘‘सब्बत्थपादक’’न्ति वुच्चति, इध पन निस्सक्कवसेन वेदितब्बं.
सानुसयवारवण्णना निट्ठिता.