१. चीवरवग्गो
१. पठमकथिनसिक्खापदवण्णना
४५९. समिताविनाति समितपापेन. गोतमके चेतियेति गोतमयक्खस्स चेतियट्ठाने कतविहारो वुच्चति. परिभुञ्जितुं अनुञ्ञातं होतीति भगवता गहपतिचीवरे अनुञ्ञाते बहूनि चीवरानि लभित्वा भण्डिकं कत्वा सीसेपि खन्धेपि कटियापि ठपेत्वा आगच्छन्ते भिक्खू दिस्वा चीवरे सीमं बन्धन्तेन तिचीवरं परिभोगत्थाय अनुञ्ञातं, न पन अधिट्ठानवसेन. नहायन्ति एत्थाति नहानं, नहानतित्थं.
४६०. एको किर ब्राह्मणो चिन्तेसि ‘‘बुद्धरतनस्स च सङ्घरतनस्स च पूजा पञ्ञायति, कथं नु खो धम्मरतनं पूजितं नाम होती’’ति. सो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पुच्छि. भगवा आह ‘‘सचेपि ब्राह्मण धम्मरतनं पूजेतुकामो, एकं बहुस्सुतं पूजेही’’ति. बहुस्सुतं भन्ते आचिक्खथाति. भिक्खुसङ्घं पुच्छाति. सो भिक्खू उपसङ्कमित्वा ‘‘बहुस्सुतं भन्ते आचिक्खथा’’ति आह. आनन्दत्थेरो ब्राह्मणाति. ब्राह्मणो थेरं सहस्सग्घनकेन चीवरेन पूजेसि. तेन वुत्तं ‘‘पटिलाभवसेन उप्पन्न’’न्ति. उप्पन्न-सद्दो निप्फन्नपरियायोपि होतीति तं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘नो निप्फत्तिवसेना’’ति. पठममेव हि तं तन्तवायकम्मेन निप्फन्नं.
थेरस्स सन्तिके उपज्झं गाहापेत्वा सयं अनुस्सावनकम्मं करोतीति एत्थ सारिपुत्तत्थेरोपि तथेव करोतीति दट्ठब्बं. एवं एकमेकेन अत्तनो पत्तचीवरं दत्वा पब्बाजेत्वा उपज्झं गण्हापितानि पञ्च पञ्च भिक्खुसतानि अहेसुं. आयस्मन्तं आनन्दं अतिविय ममायतीति आनन्दत्थेरो ताव ममायतु अखीणासवभावतो, सारिपुत्तत्थेरो कथन्ति? न इदं ममायनं गेहस्सितपेमवसेन, अथ खो गुणसम्भावनावसेनाति नायं दोसो. नवमं वा दिवसं दसमं वाति भुम्मत्थे उपयोगवचनं, नवमे वा दसमे वा दिवसेति अत्थो. सचे भवेय्याति सचे कस्सचि एवं सिया. वुत्तसदिसमेवाति एत्थ ‘‘वुत्तदिवसमेवा’’तिपि पठन्ति. धारेतुन्ति एत्थ ‘‘आहा’’ति पाठसेसो दट्ठब्बो.
४६२-४६३. निट्ठितचीवरस्मिन्ति भुम्मवचनस्स लोपं कत्वा निद्देसोति आह ‘‘निट्ठिते चीवरस्मि’’न्ति, चीवरस्स करणपलिबोधे उपच्छिन्नेति वुत्तं होति. पासपट्टगण्ठिकपट्टपरियोसानं यं किञ्चि कातब्बं, तं कत्वाति योजेतब्बं. सूचिया पटिसामनन्ति इदं सूचिकम्मस्स सम्मा परिनिट्ठितभावदस्सनत्थं वुत्तं, सूचिकम्मनिट्ठानमेवेत्थ पमाणं. एतेसम्पीति विनट्ठादिं परामसति.
कथिने च उब्भतस्मिन्ति यं सङ्घस्स कथिनं अत्थतं, तस्मिं कथिने च उब्भतेति अत्थो. दुतियस्स पलिबोधस्स अभावं दस्सेतीति आवासपलिबोधस्स अभावं दस्सेति. एत्थ च ‘‘निट्ठितचीवरस्मिं उब्भतस्मिं कथिने’’ति इमेहि द्वीहि पदेहि द्विन्नं पलिबोधानं अभावदस्सनेन अत्थतकथिनस्स पञ्चमासब्भन्तरे याव चीवरपलिबोधो आवासपलिबोधो च न उपच्छिज्जति, ताव अनधिट्ठितं अविकप्पितं अतिरेकचीवरं दसाहतो परम्पि ठपेतुं वट्टतीति दीपेति. अत्थतकथिनस्स हि याव कथिनस्स उब्भारा अनामन्तचारो असमादानचारो यावदत्थचीवरं गणभोजनं यो च तत्थ चीवरुप्पादोति इमे पञ्चानिसंसा लब्भन्ति. पक्कमनं अन्तो अस्साति पक्कमनन्तिका. एवं सेसापि वेदितब्बा. वित्थारो पनेत्थ आगतट्ठानेयेव आवि भविस्सति.
खोमन्ति खोमसुत्तेहि वायितं खोमपटचीवरं, तथा सेसानि. साणन्ति साणवाकसुत्तेहि कतचीवरं. भङ्गन्ति खोमसुत्तादीनि सब्बानि एकच्चानि वा मिस्सेत्वा कतचीवरं. भङ्गम्पि वाकमयमेवाति केचि. दुकूलं पट्टुण्णं सोमारपटं चीनपटं इद्धिजं देवदिन्नन्ति इमानि पन छ चीवरानि एतेसंयेव अनुलोमानीति विसुं न वुत्तानि. दुकूलञ्हि साणस्स अनुलोमं वाकमयत्ता. पट्टुण्णदेसे सञ्जातवत्थं पट्टुण्णं. ‘‘पट्टुण्णकोसेय्यविसेसो’’ति हि अभिधानकोसे वुत्तं. सोमारदेसे चीनदेसे च जातवत्थानि सोमारचीनपटानि. पट्टुण्णादीनि तीणि कोसेय्यस्स अनुलोमानि पाणकेहि कतसुत्तमयत्ता. इद्धिजं एहिभिक्खूनं पुञ्ञिद्धिया निब्बत्तचीवरं, तं खोमादीनं अञ्ञतरं होतीति तेसं एव अनुलोमं. देवताहि दिन्नं चीवरं देवदिन्नं, तं कप्परुक्खे निब्बत्तं जालिनिया देवकञ्ञाय अनुरुद्धत्थेरस्स दिन्नवत्थसदिसं, तम्पि खोमादीनंयेव अनुलोमं होति तेसु अञ्ञतरभावतो.
मज्झिमस्स पुरिसस्स विदत्थिं सन्धाय ‘‘द्वे विदत्थियो’’तिआदि वुत्तं. इमिना दीघतो वड्ढकीहत्थप्पमाणं वित्थारतो ततो उपड्ढप्पमाणं विकप्पनुपगन्ति दस्सेति. तथा हि ‘‘सुगतविदत्थि नाम इदानि मज्झिमस्स पुरिसस्स तिस्सो विदत्थियो, वड्ढकीहत्थेन दियड्ढो हत्थो होती’’ति कुटिकारसिक्खापदट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.३४८-३४९) वुत्तं, तस्मा सुगतङ्गुलेन द्वादसङ्गुलं वड्ढकीहत्थेन दियड्ढो हत्थोति सिद्धं. एवञ्च कत्वा सुगतङ्गुलेन अट्ठङ्गुलं वड्ढकीहत्थप्पमाणन्ति इदं आगतमेवाति.
तं अतिक्कामयतोति एत्थ तन्ति चीवरं कालं वा परामसति. तस्स यो अरुणोति तस्स चीवरुप्पाददिवसस्स यो अतिक्कन्तो अरुणो. चीवरुप्पाददिवसेन सद्धिन्ति चीवरुप्पाददिवसस्स अतिक्कन्तअरुणेन सद्धिन्ति अत्थो. दिवससद्देन हि तंदिवसनिस्सितो अरुणो वुत्तो. बन्धित्वाति रज्जुआदीहि बन्धित्वा. वेठेत्वाति वत्थादीति वेठेत्वा.
वचनीयोति सङ्घं अपेक्खित्वा वुत्तं. अञ्ञथापि वत्तब्बन्ति एत्थ ‘‘याय कायचि भासाय पदपटिपाटिया अवत्वापि अत्थमत्ते वुत्ते वट्टती’’ति वदन्ति. तेनाति आपत्तिं पटिग्गण्हन्तेन. पटिग्गाहकेन ‘‘पस्ससी’’ति वुत्ते देसकेन वत्तब्बवचनं दस्सेति ‘‘आम पस्सामी’’ति. पुन पटिग्गाहकेन वत्तब्बवचनमाह ‘‘आयतिं संवरेय्यासी’’ति. एवं वुत्ते पुन देसकेन वत्तब्बवचनं ‘‘साधु सुट्ठु संवरिस्सामी’’ति. इमिना अत्तनो आयतिं संवरे पतिट्ठितभावं दस्सेति. द्वीसु पन सम्बहुलासु वाति द्वीसु सम्बहुलासु वा आपत्तीसु पुरिमनयेनेव वचनभेदो वेदितब्बो. ञत्तियं आपत्तिं सरति विवरतीति एत्थ द्वे आपत्तियोति वा सम्बहुला आपत्तियोति वा वत्तब्बन्ति अधिप्पायो. चीवरदानेपीति निस्सट्ठचीवरस्स दानेपि. वत्थुवसेनाति चीवरगणनाय. गणस्स वुत्ता पाळियेवेत्थ पाळीति द्वीसु इमाहं आयस्मन्तानं निस्सज्जामीति वचने विसेसाभावतो वुत्तं. एवं…पे… वत्तुं वट्टतीति वत्वा तत्थ कारणमाह ‘‘इतो गरुकतरानी’’तिआदि. तत्थ इतोति इतो निस्सट्ठचीवरदानतो. ञत्तिकम्मतो ञत्तिदुतियकम्मं गरुकतरन्ति आह ‘‘इतो गरुकतरानी’’ति. इमाहं चीवरन्ति एत्थ ‘‘इमं चीवर’’न्तिपि पठन्ति.
४६८. न इध सञ्ञा रक्खतीति इदं वेमतिकं अनतिक्कन्तसञ्ञञ्च सन्धाय वुत्तं. योपि एवंसञ्ञी, तस्सपीति न केवलं अतिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञिस्स, अथ खो वेमतिकस्स अनतिक्कन्तसञ्ञिस्सपीति अत्थो. ‘‘न इध सञ्ञा रक्खती’’तिआदिना वुत्तमत्थं सेसत्तिकेपि अतिदिसति. एस नयो सब्बत्थाति एस नयो अविनट्ठादीसुपीति अञ्ञेसं चीवरेसु उपचिकादीहि खायितेसु ‘‘मय्हम्पि चीवरं खायित’’न्ति एवंसञ्ञी होतीतिआदिना योजेतब्बन्ति दस्सेति. अनट्ठतो अविलुत्तस्स विसेसमाह ‘‘पसय्हावहारवसेना’’ति. थेय्यावहारवसेन गहितञ्हि नट्ठन्ति अधिप्पेतं, पसय्हावहारवसेन गहितं विलुत्तन्ति. अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जतीति इदं निसीदनसन्थतं सन्धाय वुत्तं. यं येन हि पुराणसन्थतस्स सामन्ता सुगतविदत्थिं अनादियित्वा अञ्ञं नवं निसीदनसन्थतं कतं, तस्स तं निस्सग्गियं होति. तस्मा ‘‘अनापत्ति अञ्ञेन कतं पटिलभित्वा परिभुञ्जती’’ति इदं परस्स निस्सग्गियं अपरस्स परिभुञ्जितुं वट्टतीति इममत्थं साधेति. परिभोगं सन्धाय वुत्तन्ति अनतिक्कन्ते अतिक्कन्तसञ्ञिस्स वेमतिकस्स च परिभुञ्जन्तस्सेव दुक्कटं, न पन अपरिभुञ्जित्वा ठपेन्तस्साति अधिप्पायो.
४६९. तिचीवरं अधिट्ठातुन्ति नामं वत्वा अधिट्ठातुं. न विकप्पेतुन्ति नामं वत्वा न विकप्पेतुं. एस नयो सब्बत्थ. तस्मा तिचीवरादीनि अधिट्ठहन्तेन ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नामं वत्वा अधिट्ठातब्बं. विकप्पेन्तेन पन ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्तिआदिना तस्स तस्स चीवरस्स नामं अग्गहेत्वाव ‘‘इमं चीवरं तुय्हं विकप्पेमी’’ति विकप्पेतब्बं. तिचीवरं वा होतु अञ्ञं वा, यदि तं तं नामं गहेत्वा विकप्पेति, अविकप्पितं होति, अतिरेकचीवरट्ठानेयेव तिट्ठति. ततो परं विकप्पेतुन्ति ‘‘चतुमासतो परं विकप्पेत्वा परिभुञ्जितुं अनुञ्ञात’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘ततो परं विकप्पेत्वा याव आगामिसंवच्छरे वस्सानं चातुमासं, ताव ठपेतुं अनुञ्ञात’’न्तिपि वदन्ति. ‘‘ततो परं विकप्पेतुं अनुजानामीति एत्तावता वस्सिकसाटिकं कण्डुप्पटिच्छादिञ्च तं तं नामं गहेत्वा विकप्पेतुं अनुञ्ञातन्ति एवमत्थो न गहेतब्बो ततो परं वस्सिकसाटिकादिनामस्सेव अभावतो. तस्मा ततो परं विकप्पेन्तेनपि नामं गहेत्वा न विकप्पेतब्बं. उभिन्नम्पि ततो परं विकप्पेत्वा परिभोगस्स अनुञ्ञातत्ता तथा विकप्पितं अञ्ञनामेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितब्ब’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं.
पच्चुद्धरामीति ठपेमि, परिच्चजामीति वा अत्थो. इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामीति एत्थ ‘‘इमं चीवरं सङ्घाटिं अधिट्ठामीति एवम्पि वत्तुं वट्टती’’ति गण्ठिपदेसु वुत्तं, तम्पि ‘‘इमं चीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठामी’’ति इमिना समेति. कायविकारं करोन्तेनाति हत्थेन चीवरं परामसन्तेन वा चालेन्तेन वा. दुविधन्ति सम्मुखपरम्मुखभेदेसु दुविधं. हत्थपासेति इदं द्वादसहत्थं सन्धाय वुत्तं, तस्मा द्वादसहत्थब्भन्तरे ठितं ‘‘इम’’न्ति वत्वा अधिट्ठातब्बं. ततो परं ‘‘एत’’न्ति वत्वा अधिट्ठातब्बन्ति केचि वदन्ति. गण्ठिपदेसु पनेत्थ न किञ्चि वुत्तं. पाळियं अट्ठकथायञ्च सब्बत्थ ‘‘हत्थपासो’’ति अड्ढतेय्यहत्थो वुच्चति, तस्मा इध विसेसविकप्पनाय कारणं गवेसितब्बं. सामन्तविहारो नाम यत्थ तदहेव गन्त्वा निवत्तितुं सक्का. ‘‘सामन्तविहारे’’ति इदं देसनासीसमत्तं, तस्मा ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वा दूरे ठितम्पि अधिट्ठातब्बन्ति वदन्ति. ठपितट्ठानं सल्लक्खेत्वाति च इदं ठपितट्ठानसल्लक्खणं अनुच्छविकन्ति कत्वा वुत्तं, चीवरसल्लक्खणमेवेत्थ पमाणं.
अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहीति परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठहित्वा ठपितवत्थेहि. अधिट्ठानतो पुब्बे सङ्घाटिआदिवोहारस्स अभावतो ‘‘इमं पच्चुद्धरामी’’ति परिक्खारचोळस्स विसुं पच्चुद्धारविधिं दस्सेति. परिक्खारचोळनामेन पन अधिट्ठितत्ता ‘‘इमं परिक्खारचोळं पच्चुद्धरामी’’ति वुत्तेपि नेवत्थि दोसोति विञ्ञायति. पच्चुद्धरित्वा पुन अधिट्ठातब्बानीति इदञ्च सङ्घाटिआदिचीवरनामेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुकामं सन्धाय वुत्तं. परिक्खारचोळनामेनेव अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जन्तस्स पन पुब्बेकतअधिट्ठानमेव अधिट्ठानं. अधिट्ठानकिच्चं नत्थीति इमिना कप्पबिन्दुदानकिच्चम्पि नत्थीति दस्सेति. मुट्ठिपञ्चकादितिचीवरप्पमाणयुत्तं सन्धाय ‘‘तिचीवरं पना’’तिआदि वुत्तं. परिक्खारचोळं अधिट्ठातुन्ति परिक्खारचोळं कत्वा अधिट्ठातुं. बद्धसीमायं अविप्पवाससीमासम्मुतिसब्भावतो चीवरविप्पवासेपि नेवत्थि दोसोति न तत्थ दुप्परिहारताति आह ‘‘अबद्धसीमायं दुप्परिहार’’न्ति.
अनतिरित्तप्पमाणाति सुगतविदत्थिया दीघसो छ विदत्थियो तिरियं अड्ढतेय्यविदत्थिञ्च अनतिक्कन्तप्पमाणाति अत्थो. ननु च वस्सिकसाटिका वस्सानातिक्कमेन, कण्डुप्पटिच्छादि आबाधवूपसमेन अधिट्ठानं विजहति. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. कथिनसिक्खापदवण्णना) ‘‘वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेनपि, कण्डुप्पटिच्छादि आबाधवूपसमेनपि अधिट्ठानं विजहती’’ति वुत्तं. तस्मा ‘‘ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’’ति कस्मा वुत्तं. सति हि अधिट्ठाने पच्चुद्धारो युत्तोति? एत्थ ताव तीसुपि गण्ठिपदेसु इदं वुत्तं ‘‘पच्चुद्धरित्वाति इदं पच्चुद्धरणं सन्धाय न वुत्तं, पच्चुद्धरित्वाति पन वस्सिकसाटिकभावतो अपनेत्वाति एवमत्थो गहेतब्बो. तस्मा हेमन्तस्स पठमदिवसतो पट्ठाय अन्तोदसाहे वस्सिकसाटिकभावतो अपनेत्वा विकप्पेतब्बाति इममत्थं दस्सेतुं ‘ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’ति वुत्त’’न्ति.
केचि पन ‘‘यथा कथिनमासब्भन्तरे उप्पन्नचीवरं कथिनमासातिक्कमे निस्सग्गियं होति, एवमयं वस्सिकसाटिकापि वस्सानमासातिक्कमे निस्सग्गिया होति, तस्मा कत्तिकपुण्णमदिवसे पच्चुद्धरित्वा ततो परं हेमन्तस्स पठमदिवसे विकप्पेतब्बाति एवमत्थो गहेतब्बो. पच्चुद्धरित्वा ततो परं विकप्पेतब्बाति पदयोजना वेदितब्बा’’ति च वदन्ति, तं न युत्तं. कथिनमासे उप्पन्नञ्हि चीवरं अतिरेकचीवरट्ठाने ठितत्ता अवसानदिवसे अनधिट्ठितं कथिनमासातिक्कमे निस्सग्गियं होति. अयं पन वस्सिकसाटिका अधिट्ठहित्वा ठपितत्ता न तेन सदिसाति वस्सानातिक्कमे कथं निस्सग्गिया होति. अनधिट्ठितअविकप्पितमेव हि तंतंकालातिक्कमे निस्सग्गियं होति, तस्मा हेमन्तेपि वस्सिकसाटिका दसाहं परिहारं लभतियेव. एवं कण्डुप्पटिच्छादिपि आबाधवूपसमेन अधिट्ठानं विजहति, तस्मा ततो परं दसाहं परिहारं लभति, दसाहं पन अनतिक्कमित्वा विकप्पेतब्बाति.
केचि पन ‘‘अधिट्ठानभेदलक्खणे अवुत्तत्ता वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेपि, कण्डुप्पटिच्छादि आबाधे वूपसन्तेपि अधिट्ठानं न विजहति, तस्मा ‘ततो परं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बा’ति इदं वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं मातिकाट्ठकथाय न समेति, समन्तपासादिकाय पन समेति. तथा हि ‘‘वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेनपि, कण्डुप्पटिच्छादि आबाधवूपसमेनपि अधिट्ठानं विजहती’’ति इदं समन्तपासादिकायं नत्थि, परिवारट्ठकथायञ्च ‘‘अत्थापत्ति हेमन्ते आपज्जति, नो गिम्हे’’ति एत्थ इदं वुत्तं ‘‘कत्तिकपुण्णमासिया पच्छिमे पाटिपददिवसे विकप्पेत्वा ठपितं वस्सिकसाटिकं निवासेन्तो हेमन्ते आपज्जति. कुरुन्दियं पन ‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा हेमन्ते आपज्जती’ति वुत्तं, तम्पि सुवुत्तं. चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतुन्ति हि वुत्त’’न्ति (परि. अट्ठ. ३२३).
तत्थ महाअट्ठकथायं निवासनपच्चया दुक्कटं वुत्तं, कुरुन्दट्ठकथायं पन अपच्चुद्धारपच्चया. तस्मा कुरुन्दियं वुत्तनयेनेव वस्सिकसाटिका वस्सानमासातिक्कमेपि अधिट्ठानं न विजहतीति पञ्ञायति. कुरुन्दियञ्हि ‘‘वस्सानं चातुमासं अधिट्ठातुं, ततो परं विकप्पेतु’’न्ति वचनतो यदि कत्तिकपुण्णमायं न पच्चुद्धरेय्य, अविजहिताधिट्ठाना वस्सिकसाटिका हेमन्तं सम्पत्ता विकप्पनक्खेत्ते अधिट्ठानसब्भावतो दुक्कटं जनेति, तस्मा कत्तिकपुण्णमायं एव पच्चुद्धरित्वा हेमन्ते विकप्पेतब्बाति इमिना अधिप्पायेन ‘‘कत्तिकपुण्णमदिवसे अपच्चुद्धरित्वा हेमन्ते आपज्जती’’ति वुत्तं, तस्मा वीमंसित्वा युत्ततरं गहेतब्बं.
नहानत्थाय अनुञ्ञातत्ता ‘‘वण्णभेदमत्तरत्तापि चेसा वट्टती’’ति वुत्तं. द्वे पन न वट्टन्तीति द्विन्नं अधिट्ठानाभावतो वुत्तं. ‘‘सचे वस्साने अपरा वस्सिकसाटिका उप्पन्ना होति, पुरिमवस्सिकसाटिकं पच्चुद्धरित्वा विकप्पेत्वा च अधिट्ठातब्बा’’ति वदन्ति. पमाणयुत्तन्ति दीघसो सुगतविदत्थिया द्वे विदत्थियो, वित्थारतो दियड्ढा, दसा विदत्थीति इमिना पमाणेन युत्तं. पमाणिकाति सुगतविदत्थिया दीघसो चतस्सो विदत्थियो, तिरियं द्वे विदत्थियोति एवं वुत्तप्पमाणयुत्ता. पच्चुद्धरित्वा विकप्पेतब्बाति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. ‘‘सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेव होति, पुन न पच्चुद्धरीयति कालपरिच्छेदाभावतो’’ति वदन्ति. अपरे पन ‘‘एकवचनेनपि वट्टतीति दस्सनत्थं ‘सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेवा’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. उभयत्थापि अस्स वचनस्स इध वचने अपुब्बं पयोजनं न दिस्सति, तेनेव मातिकाट्ठकथायं इमस्मिं ठाने ‘‘सकिं अधिट्ठितं अधिट्ठितमेव होती’’ति इदं पदं न वुत्तं.
‘‘अत्तनो सन्तकभावतो मोचेत्वा ठपितं सन्धाय महापच्चरियं अनापत्ति वुत्ता’’ति वदन्ति. इमिना भेसज्जं चेतापेस्सामि, इदं मातुया दस्सामीति ठपेन्तेन अधिट्ठातब्बं, इदं भेसज्जस्स, इदं मातुयाति विस्सज्जेत्वा सकसन्तकभावतो मोचिते अधिट्ठानकिच्चं नत्थीति अधिप्पायो. सेनासनपरिक्खारत्थाय दिन्नपच्चत्थरणेति एत्थ ‘‘अनिवासेत्वा अपारुपित्वा च केवलं मञ्चपीठेसुयेव अत्थरित्वा परिभुञ्जियमानं पच्चत्थरणं अत्तनो सन्तकम्पि अनधिट्ठातुं वट्टती’’ति वदन्ति. हेट्ठा पन ‘‘पच्चत्थरणम्पि अधिट्ठातब्बमेवा’’ति अविसेसेन वुत्तत्ता अत्तनो सन्तकं अधिट्ठातब्बमेवाति अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं.
‘‘हीनायावत्तनेनाति सिक्खं अप्पच्चक्खाय गिहिभावूपगमनेना’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं, तं युत्तं अञ्ञस्स दाने विय चीवरे निरालयभावेनेव परिच्चत्तत्ता. केचि पन ‘‘हीनायावत्तनेनाति भिक्खुनिया गिहिभावूपगमनेना’’ति एवमत्थं गहेत्वा ‘‘भिक्खु पन विब्भमन्तोपि याव सिक्खं न पच्चक्खाति, ताव भिक्खुयेवाति अधिट्ठानं न विजहती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं ‘‘भिक्खुनिया हीनायावत्तनेना’’ति विसेसेत्वा अवुत्तत्ता. भिक्खुनिया हि गिहिभावूपगमने अधिट्ठानविजहनं विसुं वत्तब्बं नत्थि तस्सा विब्भमनेनेव अस्समणीभावतो. सिक्खापच्चक्खानेनाति पन इदं सचे भिक्खुलिङ्गे ठितोव सिक्खं पच्चक्खाति, तस्स कायलग्गम्पि चीवरं अधिट्ठानं विजहतीति दस्सनत्थं वुत्तं. कनिट्ठङ्गुलिनखवसेनाति हेट्ठिमपरिच्छेदं दस्सेति. पमाणचीवरस्साति पच्छिमप्पमाणं सन्धाय वुत्तं. द्वे चीवरानि पारुपन्तस्साति अन्तरघरप्पवेसनत्थाय सुप्पटिच्छन्नसिक्खापदे वुत्तनयेन सङ्घाटिं उत्तरासङ्गञ्च एकतो कत्वा पारुपन्तस्स. सङ्घरितट्ठानेति द्वीसुपि अन्तेसु सङ्घरितट्ठाने. एस नयोति इमिना पमाणयुत्तेसु यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं विजहति, महन्तेसु पन ततो परेन छिद्दं अधिट्ठानं न विजहतीति अयमत्थो दस्सितो. सब्बेसूति तिचीवरादिभेदेसु सब्बचीवरेसु.
अञ्ञं पच्छिमप्पमाणं नाम नत्थीति सुत्ते आगतं नत्थीति अधिप्पायो. इदानि तमेव विभावेतुं ‘‘यञ्ही’’तिआदि वुत्तं. ‘‘तं अतिक्कमयतो छेदनकं पाचित्तिय’’न्ति वुत्तत्ता आह ‘‘ततो उत्तरि पटिसिद्धत्ता’’ति. तं न समेतीति परिक्खारचोळस्स विकप्पनुपगपच्छिमं पच्छिमप्पमाणन्ति गहेत्वा इतरेसं तिचीवरादीनं मुट्ठिपञ्चकादिभेदं पच्छिमप्पमाणं सन्धाय ‘‘एस नयो’’तिआदिवचनं न समेति तादिसस्स पच्छिमप्पमाणस्स सुत्ते अभावतोति अधिप्पायो. अन्धकट्ठकथायं वुत्तवचनं न समेतीति इमिनाव पटिक्खेपेन विकप्पनुपगपच्छिमस्स अन्तो यत्थ कत्थचि छिद्दं अधिट्ठानं विजहतीति अयम्पि नयो पटिक्खित्तोयेवाति दट्ठब्बं. तिचीवरञ्हि ठपेत्वा सेसचीवरेसु छिद्देन अधिट्ठानविजहनं नाम नत्थि, तस्मा अधिट्ठहित्वा ठपितेसु सेसचीवरेसु विकप्पनुपगपच्छिमं अप्पहोन्तं कत्वा खण्डाखण्डिकं छिन्नेसुपि अधिट्ठानविजहनं नत्थि. सचे पन अधिट्ठानतो पुब्बेयेव तादिसं होति, अचीवरत्ता अधिट्ठानकिच्चं नत्थि. खुद्दकं चीवरन्ति मुट्ठिपञ्चकादिभेदप्पमाणतो अनूनमेव खुद्दकचीवरं. महन्तं वा खुद्दकं करोतीति एत्थ तिण्णं चीवरानं चतूसु पस्सेसु यस्मिं पदेसे छिद्दं अधिट्ठानं न विजहति, तस्मिं पदेसे समन्ततो छिन्दित्वा खुद्दकं करोन्तस्स अधिट्ठानं न विजहतीति अधिप्पायो.
सम्मुखाविकप्पना परम्मुखाविकप्पनाति एत्थ सम्मुखेन विकप्पना परम्मुखेन विकप्पनाति एवमत्थो गहेतब्बो. सन्निहितासन्निहितभावन्ति आसन्नदूरभावं. आसन्नदूरभावो च अधिट्ठाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. परिभोगादयोपि वट्टन्तीति एत्थ अधिट्ठानस्सपि अन्तोगधत्ता सचे सङ्घाटिआदिनामेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जितुकामो होति, अधिट्ठानं कातब्बं. नो चे, न कातब्बं, विकप्पनमेव पमाणं, तस्मा अतिरेकचीवरं नाम न होति. मित्तोति दळ्हमित्तो. सन्दिट्ठोति दिट्ठमित्तो नातिदळ्हमित्तो. विकप्पितविकप्पना नामेसा वट्टतीति अधिट्ठितअधिट्ठानं वियाति अधिप्पायो अविसेसेन वुत्तवचनन्ति तिचीवरादिं अधिट्ठेति, वस्सिकसाटिकं कण्डुप्पटिच्छादिञ्च विकप्पेतीति अवत्वा सब्बचीवरानं अविसेसेन विकप्पेतीति वुत्तवचनं. तिचीवरसङ्खेपेनाति तिचीवरनीहारेन, सङ्घाटिआदिअधिट्ठानवसेनाति वुत्तं होति.
तुय्हं देमीतिआदीसु ‘‘तस्मिं काले न गण्हितुकामोपि सचे न पटिक्खिपति, पुन गण्हितुकामताय सति गहेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. इत्थन्नामस्साति परम्मुखे ठितं सन्धाय वदति. ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति वदति, सुदिन्नं सुग्गहितञ्चाति एत्थ ‘‘यथा परतो ‘तव सन्तकं करोही’ति वुत्ते दुद्दिन्नम्पि ‘साधु, भन्ते, मय्हं गण्हामी’ति वचनेन ‘सुग्गहितं होती’ति वुत्तं, एवमिधापि ‘तुय्हं गण्हाही’ति वुत्ते सुदिन्नत्ता ‘मय्हं गण्हामी’ति अवुत्तेपि ‘सुदिन्नमेवा’’’ति वदन्ति. ‘‘गण्हाहीति च आणत्तिया गहणस्स तप्पटिबद्धताकरणवसेन पवत्तत्ता तदा गण्हामीति चित्ते अनुप्पादिते पच्छा गहेतुं न लभती’’ति वदन्ति.
तं न युज्जतीति विनयकम्मस्स करणवसेन गहेत्वा दिन्नत्ता वुत्तं. सचे पन परो सच्चतोयेव विस्सासं गण्हाति, पुन केनचि कारणेन तेन दिन्नं तस्स न वट्टतीति नत्थि. निस्सग्गियं पन चीवरं जानित्वा वा अजानित्वा वा गण्हन्तं ‘‘मा गण्हाही’’ति निवारणत्थं वुत्तं. कायवाचाहि कत्तब्बअधिट्ठानविकप्पनानं अकतत्ता होतीति आह ‘‘कायवाचातो समुट्ठाती’’ति. चीवरस्स अत्तनो सन्तकता, जातिप्पमाणयुत्तता, छिन्नपलिबोधभावो, अतिरेकचीवरता, दसाहातिक्कमोति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
पठमकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. उदोसितसिक्खापदवण्णना
४७१-४७३. दुतिये अथानन्दत्थेरो कथं ओकासं पटिलभति, किं करोन्तो च आहिण्डतीति आह ‘‘थेरो किरा’’तिआदि. अविप्पवासेति निमित्तत्थे भुम्मं, अविप्पवासत्थन्ति अत्थो, विप्पवासपच्चया या आपत्ति, तदभावत्थन्ति वुत्तं होति.
४७५-४७६. एवं छिन्नपलिबोधोति एवं इमेहि चीवरनिट्ठानकथिनुब्भारेहि छिन्नपलिबोधो. अधिट्ठितेसूति तिचीवराधिट्ठाननयेन अधिट्ठितेसु. तिचीवरेन विप्पवुत्थो होतीति ‘‘रुक्खो छिन्नो, पटो दड्ढो’’तिआदीसु विय अवयवेपि समुदायवोहारो लब्भतीति वुत्तं.
४७७-४७८. परिखाय वा परिक्खित्तोति इमिना च समन्ता नदीतळाकादिउदकेन परिक्खित्तोपि परिक्खित्तोयेवाति दस्सेति. एत्तावताति ‘‘परिक्खित्तो’’ति इमिना वचनेन. आकासे अरुणं उट्ठापेतीति घरस्स उपरि आकासे अड्ढतेय्यरतनप्पमाणं अतिक्कमित्वा अरुणं उट्ठापेति. घरं निवेसनुदोसितादिलक्खणमेव, न पन पाटियेक्कं घरं नाम अत्थीति आह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि.
४७९. पाळियं वुत्तनयेन ‘‘सभाये’’ति अवत्वा ‘‘सभाय’’न्ति पच्चत्तवचनं सभाय-सद्दस्स नपुंसकलिङ्गताविभावनत्थं वुत्तं. सभा-सद्दपरियायोपि हि सभाय-सद्दो नपुंसकलिङ्गयुत्तो इध वुत्तोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘लिङ्गब्यत्तयेन सभा वुत्ता’’ति आह. चीवरहत्थपासे वसितब्बं नत्थीति चीवरहत्थपासेयेव वसितब्बन्ति नत्थि. यं तस्सा…पे… न विजहितब्बन्ति एत्थ तस्सा वीथिया सम्मुखट्ठाने सभायद्वारानं गहणेनेव तत्थ सब्बानिपि गेहानि सा च अन्तरवीथि गहितायेव होति. अतिहरित्वा घरे निक्खिपतीति तं वीथिं मुञ्चित्वा ठिते अञ्ञस्मिं घरे निक्खिपति. पुरतो वा पच्छतो वा हत्थपासेति घरस्स हत्थपासं सन्धाय वदति.
निवेसनादीसु परिक्खित्तताय एकूपचारता, अपरिक्खित्तताय नानूपचारता च वेदितब्बाति दस्सेन्तो ‘‘एतेनेवुपायेना’’तिआदिमाह. निवेसनादीनि गामतो बहि सन्निविट्ठानि गहितानीति वेदितब्बं. अन्तोगामे ठितानञ्हि गामग्गहणेन गहितत्ता गामपरिहारोयेवाति. सब्बत्थापीति गामादीसु अज्झोकासपरियन्तेसु पन्नरससु. परिक्खेपादिवसेनाति एत्थ आदि-सद्देन अपरिक्खेपस्सेव गहणं वेदितब्बं, न एककुलादीनम्पि.
४८०-४८७. ओवरको नाम गब्भस्स अब्भन्तरे अञ्ञो गब्भोतिपि वदन्ति. मुण्डच्छदनपासादोति चन्दिकङ्गणयुत्तो पासादो.
४८९. सत्थोति जङ्घसत्थो सकटसत्थो वा. परियादियित्वाति विनिविज्झित्वा. वुत्तमेवत्थं विभावेति ‘‘अन्तोपविट्ठेन…पे… ठितो होती’’ति. तत्थ अन्तोपविट्ठेनाति गामस्स नदिया वा अन्तोपविट्ठेन. नदीपरिहारो च लब्भतीति एत्थ ‘‘विसुं नदीपरिहारस्स अवुत्तत्ता गामादीहि अञ्ञत्थ विय चीवरहत्थपासोयेव नदीपरिहारो’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. विहारसीमन्ति अविप्पवाससीमं सन्धायाह. विहारं गन्त्वा वसितब्बन्ति अन्तोसीमाय यत्थ कत्थचि वसितब्बं. सत्थसमीपेयेवाति इदं यथावुत्तअब्भन्तरपरिच्छेदवसेन वुत्तं. पाळियं नानाकुलस्स सत्थो होति, सत्थे चीवरं निक्खिपित्वा हत्थपासा न विजहितब्बन्ति एत्थ हत्थपासो नाम सत्थस्स हत्थपासोति वेदितब्बं.
४९०. एककुलस्स खेत्तेति अपरिक्खित्तं सन्धाय वदति. यस्मा ‘‘नानाकुलस्स परिक्खित्ते खेत्ते चीवरं निक्खिपित्वा खेत्तद्वारमूले वा तस्स हत्थपासे वा वत्थब्ब’’न्ति वुत्तं, तस्मा द्वारमूलतो अञ्ञत्थ अन्तोखेत्तेपि वसन्तेन चीवरं हत्थपासे कत्वायेव वसितब्बं.
४९१-४९४. ‘‘विहारो नाम सपरिक्खित्तो वा अपरिक्खित्तो वा सकलो आवासो’’ति वदन्ति. यस्मिं विहारेति एत्थ पन एकं गेहमेव वुत्तं. एककुलनानाकुलसन्तकता चेत्थ कारापकानं वसेन वेदितब्बा. छायाय फुट्ठोकासस्स अन्तो एवाति यदा महावीथियं उजुकमेव गच्छन्तं सूरियमण्डलं मज्झन्हिकं पापुणाति, तदा यं ओकासं छाया फरति, तं सन्धाय वुत्तं. अगमनपथेति यं तदहेव गन्त्वा पुन आगन्तुं सक्का न होति, तादिसं सन्धाय वुत्तं.
४९५. नदिं ओतरतीति हत्थपासं मुञ्चित्वा ओतरति. न आपज्जतीति परिभोगपच्चया दुक्कटं नापज्जति. तेनाह ‘‘सो ही’’तिआदि. अपरिभोगारहत्ताति इमिनाव निस्सग्गियचीवरं अनिस्सज्जेत्वा परिभुञ्जन्तस्स दुक्कटं अचित्तकन्ति सिद्धं. एकं पारुपित्वा एकं अंसकूटे ठपेत्वा गन्तब्बन्ति इदं बहूनं सञ्चारट्ठाने एवं अकत्वा गमनं न सारुप्पन्ति कत्वा वुत्तं. बहिगामे ठपेत्वा…पे… विनयकम्मं कातब्बन्ति वुत्तत्ता अधिट्ठाने विय परम्मुखा ठितम्पि निस्सग्गियं चीवरं निस्सज्जितुं निस्सट्ठचीवरञ्च दातुं वट्टतीति वेदितब्बं.
गमने सउस्साहत्ता ‘‘निस्सयो पन न पटिप्पस्सम्भती’’ति वुत्तं. मुहुत्तं सयित्वा…पे… निस्सयो च पटिप्पस्सम्भतीति एत्थ ‘‘उस्साहे अपरिच्चत्तेपि गमनस्स उपच्छिन्नत्ता पुन उट्ठाय सउस्साहं गच्छन्तानम्पि अन्तरा अरुणे उट्ठिते निस्सयो पटिप्पस्सम्भतियेवा’’ति वदन्ति. परतो मुहुत्तं ठत्वाति एत्थापि एसेव नयो. अञ्ञमञ्ञस्स वचनं अग्गहेत्वा गताति एत्थ सचे एवं गच्छन्ता ‘‘पुरारुणा अञ्ञमञ्ञं पस्सिस्सामा’’ति उस्साहं विनाव गता होन्ति, अरुणुग्गमने निस्सयपटिप्पस्सद्धि न वत्तब्बा पठमतरंयेव पटिप्पस्सम्भनतो. अथ ‘‘पुरारुणा पस्सिस्सामा’’ति सउस्साहाव गच्छन्ति, निस्सयपटिप्पस्सद्धियेव न वत्तब्बा. एवञ्च सति ‘‘सह अरुणुग्गमना निस्सयो पटिप्पस्सम्भती’’ति कस्मा वुत्तं? वुच्चते – सउस्सहत्ता पठमतरं पटिप्पस्सद्धि न वुत्ता. सतिपि च उस्साहभावे एकतो गमनस्स उपच्छिन्नत्ता ‘‘मुहुत्तं ठत्वा’’ति एत्थ विय सह अरुणुग्गमना पटिप्पस्सद्धियेव वुत्ता.
अन्तोसीमायं गामन्ति अविप्पवाससीमासम्मुतिया पच्छा पतिट्ठापितगामं सन्धाय वदति गामं अन्तो कत्वा अविप्पवाससीमासम्मुतिया अभावतो. नेव चीवरानि निस्सग्गियानि होन्तीति अविप्पवाससीमाभावतो वुत्तं, न निस्सयो पटिप्पस्सम्भतीति सउस्साहभावतो. अन्तरामग्गेयेव च नेसं अरुणं उग्गच्छतीति धम्मं सुत्वा आगच्छन्तानं अरुणं उग्गच्छति. अस्सतिया गच्छतीति अस्सतिया अत्तनो चीवरं अपच्चुद्धरित्वा थेरस्स चीवरं अपच्चुद्धरापेत्वा गच्छति. एवं गते तस्मिं पच्छा थेरेन सरित्वा पटिपज्जितब्बविधिं दस्सेति ‘‘अत्तनो चीवरं पच्चुद्धरित्वा दहरस्स चीवरं विस्सासेन गहेत्वा ठपेतब्ब’’न्ति. गन्त्वा वत्तब्बोति आगतकिच्चं निट्ठपेत्वा विहारं गतेन पटिपज्जितब्बविधिं दस्सेति. अनधिट्ठितचीवरता, अनत्थतकथिनता, अलद्धसम्मुतिता, रत्तिविप्पवासोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
उदोसितसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. ततियकथिनसिक्खापदवण्णना
४९७-४९९. ततिये पाळियं चीवरपच्चासा निक्खिपितुन्ति एत्थ चीवरपच्चासाय सतिया निक्खिपितुन्ति एवमत्थो गहेतब्बो. भण्डिकाबद्धानि भण्डिकबद्धानीतिपि पठन्ति, भण्डिकं कत्वा बद्धानीति अत्थो. निट्ठितचीवरस्मिं भिक्खुनाति एत्थ पुरिमसिक्खापदे विय सामिवसेनेव करणवचनस्स अत्थो वेदितब्बो.
५००. अनत्थते कथिने चीवरमासे भिक्खुनो उप्पन्नचीवरं अनधिट्ठितं अविकप्पितं तस्मिं मासे ठपेतुं वट्टतीति आह ‘‘एकं पच्छिमकत्तिकमासं ठपेत्वा’’ति. केचि पन ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं, एतं अकालचीवरन्ति वचनतो अनत्थते कथिने पच्छिमकत्तिकमाससङ्खाते चीवरमासे उप्पन्नचीवरस्सपि पच्चासाचीवरे असति दसाहपरिहारोयेव, ततो परं ठपेतुं न वट्टती’’ति वदन्ति, तं अट्ठकथाय न समेति. तथा हि अच्चेकचीवरसिक्खापदट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.६४६-६४९ आदयो) ‘‘पवारणमासस्स जुण्हपक्खपञ्चमियं उप्पन्नस्स अच्चेकचीवरस्स अनत्थते कथिने एकादसदिवसाधिको मासो, अत्थते कथिने एकादसदिवसाधिका पञ्च मासा परिहारो’’ति वुत्तं. तमेव च परिहारं सन्धाय ‘‘छट्ठितो पट्ठाय पन उप्पन्नं अनच्चेकचीवरम्पि पच्चुद्धरित्वा ठपितचीवरम्पि एतं परिहारं लभतियेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.६४६-६४९) वुत्तं. तस्मा चीवरमासे दसाहतो परम्पि अनधिट्ठितं अविकप्पितम्पि ठपेतुं वट्टति.
यदि एवं ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं, एतं अकालचीवर’’न्ति इदं कस्मा वुत्तन्ति चे? अकालचीवरसामञ्ञतो अत्थुद्धारवसेन वुत्तं पठमानियते सोतस्स रहो विय. एकादसमासे सत्तमासे च उप्पन्नञ्हि चीवरं वुत्थवस्सेहि सेसेहि च सम्मुखीभूतेहि भाजेतुं लब्भतीति अकालचीवरं नाम जातं. काले पन ‘‘सङ्घस्स इदं अकालचीवरं दम्मी’’ति अनुद्दिसित्वा ‘‘सङ्घस्स दम्मी’’ति दिन्नं वुत्थवस्सेहियेव भाजेतब्बं, न अञ्ञेहीति कालचीवरन्ति वुच्चति. आदिस्स दिन्नं पन सम्मुखीभूतेहि सब्बेहियेव भाजेतब्बन्ति अकालचीवरं, तस्मा कालेपि आदिस्स दिन्नस्स वुत्थवस्सेहि सेसेहि च सम्पत्तेहि भाजनीयत्ता अकालचीवरसामञ्ञतो ‘‘कालेपि आदिस्स दिन्नं, एतं अकालचीवर’’न्ति अत्थुद्धारवसेन वुत्तं. यदि एवं ‘‘एकपुग्गलस्स वा इदं तुय्हं दम्मीति दिन्न’’न्ति कस्मा वुत्तं. न हि पुग्गलस्स आदिस्स दिन्नं केनचि भाजनीयं होतीति? नायं विरोधो आदिस्स वचनसामञ्ञतो लब्भमानमत्थं दस्सेतुं तथा वुत्तत्ता.
एवं पन अवत्वाति ‘‘ततो चे उत्तरि’’न्ति इमस्स ‘‘मासपरमतो उत्तरि’’न्ति पदभाजनं अवत्वा. ताव उप्पन्नं पच्चासाचीवरन्ति पच्चत्तवचनं ‘‘अत्तनो गतिकं करोती’’ति करणकिरियाय कत्तुभावतो. अन्तरा उप्पन्नञ्हि पच्चासाचीवरं मासपरमं मूलचीवरं ठपेतुं अदत्वा अत्तनो दसाहपरमताय एव परिच्छिन्दतीति अत्तनो गतिकं करोति. ततो उद्धं मूलचीवरन्ति एत्थ पन मूलचीवरन्ति पच्चत्तवचनं. वीसतिमदिवसतो उद्धञ्हि उप्पन्नं पच्चासाचीवरं दसाहपरमं गन्तुं अदत्वा मूलचीवरं अत्तना सद्धिं करणसम्बन्धतामत्तेन सककालवसेन परिच्छिन्दतीति अत्तनो गतिकं करोति. पच्चासाचीवरे पन लभित्वा विसुं ठपेन्तस्स दसाहं अनतिक्कन्ते नत्थि तप्पच्चया आपत्ति. पाळियं दसाहा कारेतब्बन्ति एत्थ दसाहाति करणत्थे निस्सक्कवचनं, दसाहेनाति अत्थो. पञ्चाहुप्पन्नेतिआदिं रस्सं कत्वापि पठन्ति. एकवीसे उप्पन्ने…पे… नवाहा कारेतब्बन्तिआदि पच्चासाचीवरस्स उप्पन्नदिवसं ठपेत्वा वुत्तं.
अञ्ञं पच्चासाचीवरं…पे… कारेतब्बन्ति इदं सतिया एव पच्चासाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. सचे पन ‘‘इतो पट्ठाय चीवरं न लभिस्सामी’’ति पच्चासा उपच्छिन्ना, मूलचीवरम्पि दसाहं चे सम्पत्तं, तदहेव अधिट्ठातब्बं. पच्चासाचीवरम्पि परिक्खारचोळं अधिट्ठातब्बन्ति पठमतरं उप्पन्नं विसभागपच्चासाचीवरं सन्धाय वदति. अञ्ञमञ्ञन्ति अञ्ञं अञ्ञं, अयमेव वा पाठो. अङ्गं पनेत्थ पठमकथिने वुत्तसदिसमेव. केवलञ्हि तत्थ दसाहातिक्कमो, इध मासातिक्कमोति अयं विसेसो.
ततियकथिनसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना
५०३. चतुत्थे भत्तविस्सग्गन्ति पाळिपदस्स भत्तकिच्चन्ति अत्थो वेदितब्बो, ‘‘भत्तसंविधान’’न्तिपि केचि. तत्थ नाम त्वन्ति इमस्सपि सो नाम त्वन्ति अत्थो वेदितब्बो, ‘‘ताय नाम त्व’’न्ति केचि.
५०५. पिता च माता च पितरो, पितूनं पितरो पितामहा, तेसंयेव युगो पितामहयुगो, तस्मा याव सत्तमा पितामहयुगा पितामहद्वन्दाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. एवञ्हि पितामहग्गहणेनेव मातामहोपि गहितोति. ‘‘याव सत्तमा पितामहयुगा’’ति वचनतो हेट्ठा च उद्धञ्च अट्ठमयुगो ञाति नाम न होति. देसनामुखमेव चेतन्ति पितामहयुगाति पितामह-ग्गहणं देसनामुखं पितामहीमातामहीआदीनम्पि अधिप्पेतत्ता. पितु माता पितामही. मातु पिता मातामहो. मातु माता मातामही. एत्थ किञ्चापि पञ्चसतसाकियानीनं वसेन भिक्खुभावे ठत्वा परिवत्तलिङ्गाय भिक्खुनिया च वसेन एकतोउपसम्पन्ना भिक्खुनी लब्भति, तथापि पकतिनियामेनेव दस्सेतुं ‘‘भिक्खुनी नाम उभतोसङ्घे उपसम्पन्ना’’ति वुत्तं. ‘‘कप्पं कत्वाति वचनतो दिन्नकप्पमेव पाचित्तियं जनेती’’ति वदन्ति. ‘‘पुराणचीवरं नाम सकिं निवत्थम्पि सकिं पारुतम्पी’’ति इदं निदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘अन्तमसो परिभोगसीसेना’’तिआदि. ‘‘कायेन फुसित्वा परिभोगोयेव परिभोगो नामा’’ति कुरुन्दियं अधिप्पायो.
५०६. कायविकारं कत्वाति इदं याव ‘‘ओरतो ठपेती’’ति पदं, ताव सब्बपदेसु सम्बन्धितब्बं. यथा सा ‘‘धोवापेतुकामो अय’’न्ति जानाति, एवं कायविकारं कत्वाति अत्थो. ‘‘कायविकारं कत्वा’’ति वचनतो कायवाचाहि कञ्चि विकारं अकत्वा हत्थेन हत्थे देन्तस्सपि अनापत्ति. अन्तोद्वादसहत्थे ओकासेति इदं विसेसनं यथासम्भवं योजेतब्बं. तथा हि हत्थेन हत्थे देन्तस्स पादमूले च ठपेत्वा देन्तस्स ‘‘अन्तोद्वादसहत्थे ओकासे’’ति इदं वत्तब्बन्ति नत्थि अञ्ञथा असम्भवतो. सति हि सम्भवे ब्यभिचारे च विसेसनं सात्थकं होति. उपरि ‘‘खिपती’’तिआदीनि पन सन्धाय इदं विसेसनं वुत्तं, तस्मा अन्तोद्वादसहत्थे ओकासे ठत्वा उपरि खिपन्तस्स अञ्ञस्स हत्थे पेसेन्तस्स च आपत्ति. उपचारं पन मुञ्चित्वा कायवाचाहि विकारं कत्वा आणापेन्तस्सपि अनापत्ति. उपचारेति अन्तोद्वादसहत्थमेव ओकासं वदति. उपचारं मुञ्चित्वाति द्वादसहत्थूपचारं मुञ्चित्वा.
एकेन वत्थुनाति पठमं कत्वा निट्ठापितं सन्धाय वुत्तं. रजने अनापत्तीति रजनं पच्चासीसन्तस्सपि ‘‘धोवित्वा आनेही’’ति वुत्तत्ता अनापत्ति अनाणत्तिया कतत्ता. ‘‘अवुत्ता धोवती’’ति इमिना ‘‘अवुत्ता रजति, अवुत्ता आकोटेती’’ति इदम्पि वुत्तमेव होतीति आह – ‘‘अवुत्ता धोवतीति इमिना लक्खणेन अनापत्ती’’ति. सम्बहुला आपत्तियो आपज्जतीति पाचित्तियेन सद्धिं द्वे दुक्कटानि आपज्जति. यथावत्थुकमेवाति निस्सग्गियमेवाति अत्थो. पञ्च सतानि परिमाणमेतासन्ति पञ्चसता.
५०७. चीवरं धोवाति…पे… आणापेन्तस्साति एत्थ ताय धोवनं पच्चासीसन्तस्सपि अनापत्ति. पुराणचीवरता, उपचारे ठत्वा अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया आणापनं, तस्सा धोवनादीनि चाति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
पुराणचीवरसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना
५०८. पञ्चमे अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति गणम्हा ओहीयनसिक्खापदे अपञ्ञत्ते. विहारवारन्ति विहारपटिजग्गनवारं. कोट्ठाससम्पत्तीति सकला अङ्गपच्चङ्गसम्पत्ति. सब्बपरियन्तन्ति छट्ठस्स अञ्ञचीवरस्स अभावा पञ्चन्नं चीवरानं एकमेकं सब्बेसं परियन्तन्ति सब्बपरियन्तं. अन्तरवासकादीसु हि पञ्चसु एकमेकं अञ्ञस्स छट्ठस्स अभावा पञ्चन्नं अन्तमेव होति. अथवा पञ्चसु चीवरेसु एकमेकं अत्तनो अञ्ञस्स दुतियस्स अभावा अन्तमेव होतीति सब्बमेव परियन्तन्ति सब्बपरियन्तं, सब्बसो वा परियन्तन्ति सब्बपरियन्तं. तेनाह – ‘‘अञ्ञं…पे… नत्थी’’ति. यथा तस्स मनोरथो न पूरतीति ‘‘सरीरपारिपूरिं पस्सिस्सामी’’ति तस्स उप्पन्नो मनोरथो यथा न पूरति. एवं हत्थतलेयेव दस्सेत्वाति सरीरं अदस्सेत्वाव दातब्बचीवरं हत्थतले ‘‘हन्दा’’ति दस्सेत्वा.
५१०. विहत्थतायाति विहतहत्थताय, अगणताय अप्पच्चयताय अप्पटिसरणतायाति वुत्तं होति. समभितुन्नत्ताति पीळितत्ता. परिवत्तेतब्बं परिवत्तं, परिवत्तमेव पारिवत्तकं, परिवत्तेत्वा दीयमानन्ति अत्थो.
५१२. उपचारेति द्वादसहत्थूपचारं सन्धाय वदति. उपचारं वा मुञ्चित्वा खिपन्तीति द्वादसहत्थं मुञ्चित्वा ओरतो ठपेन्ति, न पुरिमसिक्खापदे विय द्वादसहत्थब्भन्तरेयेवाति अधिप्पायो. अञ्ञत्र पारिवत्तकाति यं अन्तमसो हरीतकखण्डम्पि दत्वा वा दस्सामीति आभोगं कत्वा वा पारिवत्तकं गण्हाति, तं ठपेत्वा. अचित्तकभावेन न समेतीति यथा अञ्ञातिकाय ञातिकसञ्ञिस्स वेमतिकस्स च गण्हतो अचित्तकत्ता आपत्ति, एवमिधापि ‘‘भिक्खुनिया सन्तकं इद’’न्ति अजानित्वा गण्हतोपि आपत्तियेवाति अधिप्पायो. वस्सावासिकं देतीति पुग्गलिकं कत्वा देति. पंसुकूलं अत्तनो अत्थाय ठपितभावं जानित्वा गण्हन्तेनपि अञ्ञस्स सन्तकं गहितं नाम न होतीति आह – ‘‘सचे पन सङ्कारकूटादीसू’’तिआदि. असामिकञ्हि पंसुकूलन्ति वुच्चति. पंसुकूलं अधिट्ठहित्वाति ‘‘असामिकं इद’’न्ति सञ्ञं उप्पादेत्वा. एवं पन पंसुकूलसञ्ञं अनुप्पादेत्वा गण्हितुं न वट्टति.
५१३. अञ्ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञीति तिकपाचित्तियन्ति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो. तीणि परिमाणमस्साति तिकं, तिकञ्च तं पाचित्तियञ्चाति तिकपाचित्तियं, तीणि पाचित्तियानीति अत्थो.
५१४. पत्तत्थविकादिं यंकिञ्चीति अनधिट्ठानुपगं सन्धाय वदति. ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवरं विकप्पनुपगं पच्छिम’’न्ति हि वुत्तत्ता अधिट्ठानुपगं यंकिञ्चि न वट्टति. तेनेवाह – ‘‘विकप्पनुपगपच्छिमचीवरप्पमाण’’न्तिआदि. यस्मा भिसिच्छवि महन्तापि सेनासनसङ्गहितत्ता चीवरसङ्ख्यं न गच्छतीति नेव अधिट्ठानुपगा न विकप्पनुपगा च, तस्मा अनधिट्ठानुपगसामञ्ञतो वुत्तं. सचेपि मञ्चप्पमाणा भिसिच्छवि होति, वट्टतियेवाति. को पन वादो पत्तत्थविकादीसूति महतियापि ताव भिसिच्छविया अनधिट्ठानुपगत्ता अनापत्ति, ततो खुद्दकतरेसु अनधिट्ठानुपगेसु पत्तत्थविकादीसु किमेव वत्तब्बन्ति अधिप्पायो. पटिग्गहणं किरिया, अपरिवत्तनं अकिरिया. विकप्पनुपगचीवरता, पारिवत्तकाभावो, अञ्ञातिकाय हत्थतो गहणन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
चीवरपटिग्गहणसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना
५१५. छट्ठे पतिकिट्ठोति निहीनो, लामकोति अत्थो. लोलजातिकोति लोलसभावो. पटुयेव पट्टो. तेनाह ‘‘छेको’’तिआदि. किस्मिं वियाति एत्थ ‘‘किस्मिं विया’’ति निपातवसेन समानत्थं ‘‘किंसु विया’’ति निपातपदन्ति आह ‘‘किंसु विया’’ति, किं वियाति अत्थो, दुक्खं वियाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘किलेसो विया’’तिआदि. धम्मवसेन उपचारवसेन निमन्तना धम्मनिमन्तनाति पाळिपदस्स अत्थो वेदितब्बो. सचे पन ‘‘वदेय्याथ, भन्ते, येनत्थो’’ति इदं सच्चमेव वुत्तं सिया, पवारितोयेव होति. यस्मा पन पवारेत्वापि अदातुकामो अप्पवारितट्ठानेयेव तिट्ठति, तस्मा भगवा पवारितापवारितभावं अविचारेत्वा ‘‘ञातको ते, उपनन्द, अञ्ञातको’’ति ञातकअञ्ञातकभावंयेव विचारेसि. मुसिंसूति विलुम्पिंसु.
५१७. अनुपुब्बकथाति अनुपुब्बेन विनिच्छयकथा. सेसपरिक्खारानं सद्धिविहारिकेहि गहितत्ता निवासनपारुपनमत्तमेव अवसिट्ठन्ति आह ‘‘निवासनपारुपनमत्तंयेव हरित्वा’’ति. सद्धिविहारिकानं ताव आगमनस्स वा अनागमनस्स वा अजाननताय वुत्तं ‘‘थेरेहि नेव ताव…पे… भञ्जितब्ब’’न्ति. परेसम्पि अत्थाय लभन्तीति अत्तनो चीवरं ददमाना सयं साखाभङ्गेन पटिच्छादेन्तीति तेसं अत्थायपि भञ्जितुं लभन्ति. ‘‘तिणेन वा पण्णेन वा पटिच्छादेत्वा आगन्तब्ब’’न्ति वचनतो ईदिसेसु भूतगामपातब्यतापि अनुञ्ञातायेव होतीति आह – ‘‘नेव भूतगामपातब्यताय पाचित्तियं होती’’ति. न तेसं धारणे दुक्कटन्ति तेसं तित्थियद्धजानं धारणेपि दुक्कटं नत्थि.
यानि च नेसं वत्थानि देन्तीति सम्बन्धो. थेरानं सयमेव दिन्नत्ता वुत्तं ‘‘अच्छिन्नचीवरट्ठाने ठितत्ता’’ति. यदि लद्धिं गण्हाति, तित्थियपक्कन्तको नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘लद्धिं अग्गहेत्वा’’ति. ‘‘नो चे होति सङ्घस्स विहारचीवरं वा…पे… आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति इमिना अन्तरामग्गे पविट्ठविहारतो निक्खमित्वा अञ्ञत्थ अत्तनो अभिरुचितट्ठानं गच्छन्तस्स दुक्कटं वुत्तं. इमिना च ‘‘यं आवासं पठमं उपगच्छती’’ति वुत्तं अन्तरामग्गे ठितविहारम्पि सचे नग्गो हुत्वा गच्छति, दुक्कटमेवाति वेदितब्बं. यदि एवं तत्थ कस्मा न वुत्तन्ति चे? अनोकासत्ता. तत्थ हि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, अच्छिन्नचीवरस्स वा…पे… चीवरं विञ्ञापेतु’’न्ति इमिना सम्बन्धेन सङ्घिकम्पि चीवरं निवासेतुं पारुपितुञ्च अनुजानन्तो ‘‘यं आवासं पठमं…पे… गहेत्वा पारुपितु’’न्ति आह, तस्मा तत्थ अनोकासत्ता दुक्कटं न वुत्तं.
विहारचीवरन्ति सेनासनचीवरं. चिमिलिकाहीति पटपिलोतिकाहि. तस्स उपरीति भूमत्थरणस्स उपरि. विदेसगतेनाति अञ्ञं चीवरं अलभित्वा विदेसगतेन. एकस्मिं…पे… ठपेतब्बन्ति एत्थ ‘‘लेसेन गहेत्वा अगतत्ता ठपेन्तेन च सङ्घिकपरिभोगेनेव ठपितत्ता अञ्ञस्मिं सेनासने नियमितम्पि अञ्ञत्थ ठपेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. परिभोगेनेवाति अञ्ञं चीवरं अलभित्वा परिभुञ्जनेन.
५१९-५२१. परिभोगजिण्णन्ति यथा तेन चीवरेन सरीरं पटिच्छादेतुं न सक्का, एवं जिण्णं. कप्पियवोहारेनाति कयविक्कयापत्तितो मोचनत्थं वुत्तं. ‘‘विञ्ञापेन्तस्सा’’ति इमस्सेव अत्थं विभावेति ‘‘चेतापेन्तस्स परिवत्तापेन्तस्सा’’ति. अत्तनो धनेन हि विञ्ञापनं नाम परिवत्तनमेवाति अधिप्पायो. सङ्घवसेन पवारितानं विञ्ञापने वत्तं दस्सेति ‘‘पमाणमेव वट्टती’’ति. सङ्घवसेन हि पवारिते सब्बेसं साधारणत्ता अधिकं विञ्ञापेतुं न वट्टति. यं यं पवारेतीति यं यं चीवरादिं दस्सामीति पवारेति. विञ्ञापनकिच्चं नत्थीति विना विञ्ञत्तिया दीयमानत्ता विञ्ञापेत्वा किं करिस्सतीति अधिप्पायो. अञ्ञस्सत्थायाति एत्थापि ‘‘ञातकानं पवारितान’’न्ति इदं अनुवत्ततियेवाति आह ‘‘अत्तनो ञातकपवारिते’’तिआदि. विकप्पनुपगचीवरता, समयाभावो, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
अञ्ञातकविञ्ञत्तिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना
५२२. सत्तमे पाळियं पग्गाहिकसालन्ति दुस्सवाणिजकानं आपणं. ‘‘पग्गाहितसाल’’न्तिपि पठन्ति.
५२३-५२४. अभीति उपसग्गोति तस्स विसेसत्थाभावं दस्सेति. तेनाह ‘‘हरितुन्ति अत्थो’’ति. वर-सद्दस्स इच्छायं वत्तमानत्ता आह ‘‘इच्छापेय्या’’ति. दट्ठु खेमतोति एत्थ गाथाबन्धवसेन अनुनासिकलोपो दट्ठब्बो. सअन्तरन्ति अन्तरवासकसहितं. उत्तरन्ति उत्तरासङ्गं. अस्स चीवरस्साति सादितब्बचीवरस्स. अच्छिन्नसब्बचीवरेनाति अच्छिन्नानि सब्बानि तीणि चीवरानि अस्साति अच्छिन्नसब्बचीवरो, तेनाति अत्थो. यस्स हि अच्छिन्दनसमये तीणि चीवरानि सन्निहितानि होन्ति, तानि सब्बानि अच्छिन्नानीति सो ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरो’’ति वुच्चति. तेनेव ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरेन तिचीवरकेना’’ति वुत्तं. तिचीवरकेनाति हि अच्छिन्दनसमये तिचीवरस्स सन्निहितभावं सन्धाय वुत्तं, न पन विनयतेचीवरिकभावं धुतङ्गतेचीवरिकभावं वा सन्धाय. एवं पटिपज्जितब्बन्ति ‘‘सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्ब’’न्ति वुत्तविधिना पटिपज्जितब्बं. अञ्ञेनाति अच्छिन्नअसब्बचीवरेन. यस्स तीसु चीवरेसु एकं वा द्वे वा चीवरानि अच्छिन्नानि होन्ति, तेनाति अत्थो. अञ्ञथापीति ‘‘सन्तरुत्तरपरम’’न्ति वुत्तविधानतो अञ्ञथापि. यस्स हि तीसु द्वे चीवरानि अच्छिन्नानि होन्ति, एकं सादितब्बं. एकस्मिं अच्छिन्ने न सादितब्बन्ति न तस्स सन्तरुत्तरपरमसादियनं सम्भवति, अयमेव च अत्थो पदभाजनेन विभावितो. तेनाह ‘‘तं विभागं दस्सेतु’’न्ति.
केचि पन ‘‘तिचीवरकेनाति वुत्तत्ता तिचीवरं परिक्खारचोळवसेन अधिट्ठहित्वा परिभुञ्जतो तस्मिं नट्ठे बहूनिपि गहेतुं लभती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. पदभाजनस्स हि अधिप्पायं दस्सेन्तेन यस्मा पन ‘‘अच्छिन्नसब्बचीवरेन…पे… तं विभागं दस्सेतु’’न्ति वुत्तं, पदभाजने च न तादिसो अत्थो उपलब्भति, तस्मा तं न गहेतब्बमेव. यम्पि मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना) वुत्तं ‘‘यस्स अधिट्ठितचीवरस्स तीणि नट्ठानी’’ति, तत्थापि अधिट्ठितग्गहणं सरूपकथनमत्तन्ति गहेतब्बं, न पन तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितचीवरस्सेवाति एवमत्थो गहेतब्बो पाळियं अट्ठकथायञ्च तथा अत्थस्स असम्भवतो. न हि तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठितचीवरस्सेव इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति सक्का विञ्ञातुं. पुरिमसिक्खापदेन हि अच्छिन्नचीवरस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिया अनुञ्ञातत्ता पमाणं अजानित्वा विञ्ञापनवत्थुस्मिं पमाणतो सादियनं अनुजानन्तेन भगवता इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तस्मा ‘‘परिक्खारचोळिकस्स बहुम्पि सादितुं वट्टती’’ति अयमत्थो नेव पाळिया समेति, न च भगवतो अधिप्पायं अनुलोमेति.
यस्स तीणि नट्ठानि, तेन द्वे सादितब्बानीति एत्थ यस्स तिचीवरतो अधिकम्पि चीवरं अञ्ञत्थ ठितं अत्थि, तदातस्स चीवरस्स अलब्भनीयभावतो तेनपि सादितुं वट्टतीति वेदितब्बं. पकतियाव सन्तरुत्तरेन चरतीति सासङ्कसिक्खापदवसेन वा अविप्पवाससम्मुतिवसेन वा ततियस्स अलाभेन वा चरति. ‘‘द्वे नट्ठानी’’ति अधिकारत्ता वुत्तं ‘‘द्वे सादितब्बानी’’ति. एकं सादियन्तेनेव समो भविस्सतीति तिण्णं चीवरानं द्वीसु नट्ठेसु एकं सादियन्तेन समो भविस्सति उभिन्नम्पि सन्तरुत्तरपरमताय अवट्ठानतो. यस्स एकंयेव होतीति अञ्ञेन केनचि कारणेन विनट्ठसेसचीवरं सन्धाय वुत्तं.
५२६. ‘‘सेसकं तुय्हेव होतूति देन्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘पमाणयुत्तं गण्हिस्साम, सेसकं आहरिस्सामा’’ति वत्वा गहेत्वा गमनसमयेपि ‘‘सेसकम्पि तुम्हाकञ्ञेव होतू’’ति वदन्ति, लद्धकप्पियमेव. पवारितानन्ति अच्छिन्नकालतो पुब्बेयेव पवारितानं. पाळिया न समेतीति सन्तरुत्तरपरमतो उत्तरि सादियने अनापत्तिदस्सनत्थं ‘‘अनापत्ति ञातकानं पवारितान’’न्ति वुत्तत्ता न समेति. सन्तरुत्तरपरमं सादियन्तस्स हि आपत्तिप्पसङ्गोयेव नत्थि, सति च सिक्खापदेन आपत्तिप्पसङ्गे अनापत्ति युत्ता दस्सेतुन्ति अधिप्पायो. केचि पन ‘‘पमाणमेव वट्टतीति इदं सल्लेखदस्सनत्थं वुत्त’’न्ति वदन्ति.
यस्मा पनिदं…पे… न वुत्तन्ति एत्थायमधिप्पायो – ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति वुच्चमाने अञ्ञेसं अत्थाय पमाणं अतिक्कमित्वापि गण्हितुं वट्टतीति आपज्जति, तञ्च अञ्ञस्सत्थाय विञ्ञापनवत्थुस्मिं पञ्ञत्तत्ता वत्थुना संसन्दियमानं न समेति. न हि यं वत्थुं निस्साय सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तस्मिंयेव अनापत्तिवचनं युत्तन्ति. गण्ठिपदेसु पन तीसुपि ‘‘इमस्स सिक्खापदस्स अत्तनो सादियनपटिबद्धतावसेन पवत्तत्ता ‘अञ्ञस्सत्थाया’ति वत्तुं ओकासोयेव नत्थि, तस्मा न वुत्त’’न्ति कथितं. इध ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति अवुत्तत्ता अञ्ञेसं अत्थाय ञातकपवारितेसु अधिकं विञ्ञापेन्तस्स आपत्तीति चे? न, तत्थ पुरिमसिक्खापदेनेव अनापत्तिसिद्धितो. ततुत्तरिता, अच्छिन्नादिकारणता, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
ततुत्तरिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
८. पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना
५२७. अट्ठमे अपि मय्याति पाठेपि सोयेवत्थो. अय्याति पन बहुवचनेन आमन्तनं कतं.
५२८-५२९. अपदिस्साति ‘‘इत्थन्नामस्स भिक्खुनो दस्सामी’’ति एवं अपदिसित्वा. पच्चयं कत्वाति कारणं कत्वा. उद्दिस्साति एत्थ यो कत्ताति ‘‘उद्दिस्सा’’ति इमिना वुत्तउद्दिसनकिरियाय यो कत्ता. चीवरं चेतापेन्ति परिवत्तेन्ति एतेनाति चीवरचेतापन्नं. न-कारागमं कत्वा चीवरचेतापन्नन्ति वुत्तं, ‘‘चीवरचेतापन’’न्तिपि पठन्ति. पचुरवोहारवसेनाति येभुय्यवोहारवसेन. येभुय्यवसेन हि घरसामिकं दट्ठुकामा तस्स घरं गच्छन्तीति तथेव बहुलं वोहारो. ब्यञ्जनमत्तमेवाति अत्थो नेतब्बो नत्थीति अधिप्पायो.
५३१. समकेपि पन अनापत्तीति यदग्घनकं सो दातुकामो होति, तदग्घनके अनापत्ति मूलं वड्ढेत्वा अधिकविधानं अनापन्नत्ता. एत्थ च ‘‘दातुकामोम्ही’’ति अत्तनो सन्तिके अवुत्तेपि दातुकामतं सुत्वा यदग्घनकं सो दातुकामो होति, तदग्घनकं आहरापेतुं वट्टति. अग्घवड्ढनकञ्हि इदं सिक्खापदन्ति एत्थ अग्घवड्ढनं एतस्स अत्थीति अग्घवड्ढनकं, अग्घवड्ढनं सन्धाय इदं सिक्खापदं पञ्ञत्तन्ति अधिप्पायो. चीवरं देहीति सङ्घाटिआदीसु यंकिञ्चि चीवरं सन्धाय वदति. चीवरे भिय्योकम्यता, अञ्ञातकविञ्ञत्ति, ताय च पटिलाभोति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि.
पठमउपक्खटसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५३२. दुतियउपक्खटे वत्तब्बं नत्थि.
१०. राजसिक्खापदवण्णना
५३७-५३९. राजसिक्खापदे पन ‘‘अज्जण्हो’’ति पाठे ‘‘अज्जुण्हो’’तिपि पठन्ति. भोगोति भुञ्जितब्बो. यं वुत्तं मातिकाट्ठकथायं ‘‘इमिना चीवरचेतापन्नेन चीवरं चेतापेत्वा इत्थन्नामं भिक्खुं चीवरेन अच्छादेहीति इदं आगमनसुद्धिं दस्सेतुं वुत्तं. सचे हि ‘इदं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो देही’ति पेसेय्य, आगमनस्स असुद्धत्ता अकप्पियवत्थुं आरब्भ भिक्खुना कप्पियकारकोपि निद्दिसितब्बो न भवेय्या’’ति, तत्थ आगमनस्स सुद्धिया वा असुद्धिया वा विसेसप्पयोजनं न दिस्सति. सतिपि हि आगमनस्स असुद्धभावे दूतो अत्तनो कुसलताय कप्पियवोहारेन वदति, ‘‘कप्पियकारको न निद्दिसितब्बो’’ति इदं नत्थि, न च दूतेन कप्पियवोहारवसेन वुत्ते दायकेन इदं कथं पेसितन्ति ईदिसी विचारणा उपलब्भति, अविचारेत्वा च तं न सक्का जानितुं, यदि पन आगमनस्स असुद्धत्ता कप्पियकारको निद्दिसितब्बो न भवेय्य, चीवरानं अत्थाय दूतस्स हत्थे अकप्पियवत्थुस्मिं पेसिते सब्बत्थ दायकेन कथं पेसितन्ति पुच्छित्वाव कप्पियकारको निद्दिसितब्बो भवेय्य. तस्मा असतिपि आगमनसुद्धियं सचे सो दूतो अत्तनो कुसलताय कप्पियवोहारवसेन वदति, दूतस्सेव वचनं गहेतब्बं. यदि हि आगमनसुद्धियेवेत्थ पमाणं, मूलसामिकेन कप्पियवोहारवसेन पेसितस्स दूतस्स अकप्पियवोहारवसेन वदतोपि कप्पियकारको निद्दिसितब्बो भवेय्य, तस्मा सब्बत्थ दूतवचनमेव पमाणन्ति गहेतब्बं.
इमिना चीवरचेतापन्नेनातिआदिना पन इममत्थं दस्सेति – कप्पिय वसेन आगतम्पि चीवरमूलं ईदिसेन दूतवचनेन अकप्पियं होति, तस्मा तं पटिक्खिपितब्बन्ति. तेनेवाह – ‘‘तेन भिक्खुना सो दूतो एवमस्स वचनीयो’’तिआदि. सुवण्णं, रजतं, कहापणो, मासकोति इमानि हि चत्तारि निस्सग्गियवत्थूनि, मुत्ता, मणि, वेळुरियो, सङ्खो, सिला, पवाळं, लोहितङ्को, मसारगल्लं, सत्त धञ्ञानि, दासिदासं, खेत्तं, वत्थु, पुप्फारामफलारामादयोति इमानि दुक्कटवत्थूनि च अत्तनो वा चेतियसङ्घगणपुग्गलानं वा अत्थाय सम्पटिच्छितुं न वट्टन्ति, तस्मा तं सादितुं न वट्टतीति दस्सनत्थं ‘‘न खो मयं, आवुसो, चीवरचेतापन्नं पटिग्गण्हामा’’ति वुत्तं, ‘‘चीवरञ्च खो मयं पटिग्गण्हामा’’ति इदं पन अत्तानं उद्दिस्स आभतत्ता वत्तुं वट्टति, तस्मा वुत्तं. ‘‘वेय्यावच्चकरो निद्दिसितब्बो’’ति इदं ‘‘अत्थि पनायस्मतो कोचि वेय्यावच्चकरो’’ति कप्पियवचनेन वुत्तत्ता अनुञ्ञातं. सचे पन दूतो ‘‘को इमं गण्हाती’’ति वा ‘‘कस्स देमी’’ति वा वदति, न निद्दिसितब्बो. ‘‘आरामिको वा उपासको वा’’ति इदं सारुप्पताय वुत्तं, ठपेत्वा पन पञ्च सहधम्मिके यो कोचि कप्पियकारको वट्टति. ‘‘एसो खो, आवुसो, भिक्खूनं वेय्यावच्चकरो’’ति इदं भिक्खुस्स कप्पियवचनदस्सनत्थं वुत्तं. एवमेव हि वत्तब्बं, ‘‘एतस्स देही’’तिआदि न वत्तब्बं. सो वा चेतापेस्सति वाति एत्थ एको वा-सद्दो पदपूरणो, ‘‘सञ्ञत्तो सो मया’’तिआदि पन दूतेन एवं आरोचितेयेव तं चोदेतुं वट्टति, नेवास्स हत्थे दत्वा गतमत्तकारणेनाति दस्सनत्थं वुत्तं.
एतानि हि वचनानि…पे… न वत्तब्बोति एत्थ ‘‘एवं वदन्तो पटिक्खित्तस्स कतत्ता वत्तभेदे दुक्कटं आपज्जति, चोदना पन होतियेवा’’ति महागण्ठिपदे मज्झिमगण्ठिपदे च वुत्तं. उद्दिट्ठचोदनापरिच्छेदं दस्सेत्वाति ‘‘दुतियम्पि वत्तब्बो’’तिआदिना दस्सेत्वा. पुच्छियमानोति एत्थ पुच्छियमानेनाति अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘करणत्थे पच्चत्तवचन’’न्ति. आगतकारणं भञ्जतीति आगतकारणं विनासेति.
एत्थ केचि वदन्ति ‘‘आगतकारणं नाम चीवरग्गहणं, तं भञ्जतीति वुत्तत्ता पुन तं चीवरं येन केनचि आकारेन गहेतुं न वट्टती’’ति. केचि पन ‘‘आगतकारणं नाम कायवाचाहि चोदना, तं भञ्जतीति वुत्तत्ता पुन तं येन केनचि आकारेन चोदेतुं न लभति. सचे सयमेव देति, मूलसामिको वा दापेति, गहेतुं वट्टती’’ति वदन्ति. अपरे पन ‘‘आगतकारणं नाम ठानं, तं भञ्जतीति वुत्तत्ता यथा ‘अत्थो मे, आवुसो, चीवरेना’ति एकाय चोदनाय द्वे ठानानि भञ्जति, एवमिधापि सचे आसने निसीदति, एकाय निसज्जाय द्वे ठानानि भञ्जति. आमिसं चे पटिग्गण्हाति, एकेन पटिग्गहणेन द्वे ठानानि भञ्जति. धम्मं चे भासति, धम्मदेसनासिक्खापदे वुत्तपरिच्छेदाय एकाय वाचाय द्वे ठानानि भञ्जती’’ति वदन्ति. इमेसं पन सब्बेसम्पि वादं ‘‘अयुत्त’’न्ति पटिक्खिपित्वा तीसुपि गण्ठिपदेसु इदं वुत्तं ‘‘आगतकारणं नाम ठानमेव, तस्मा ‘न कत्तब्ब’न्ति वारितस्स कतत्ता निसज्जादीसु कतेसु छसु ठानेसु एकं ठानं भञ्जती’’ति.
तत्र तत्र ठाने तिट्ठतीति इदं चोदकस्स ठितट्ठानतो अपक्कम्म तत्र तत्र उद्दिस्स ठानंयेव सन्धाय वुत्तं. ‘‘सामं वा गन्तब्बं, दूतो वा पाहेतब्बो’’ति इदं सभावतो चोदेतुं अनिच्छन्तेनपि कातब्बमेवाति वदन्ति. मुखं विवरित्वा सयमेव कप्पियकारकत्तं उपगतोति मुखवेवटिककप्पियकारको. अविचारेतुकामतायाति इमस्मिं पक्खे ‘‘नत्थम्हाकं कप्पियकारको’’ति इदं ‘‘तादिसं करोन्तो कप्पियकारको नत्थी’’ति इमिना अधिप्पायेन वुत्तं.
‘‘मेण्डकसिक्खापदे वुत्तनयेन पटिपज्जितब्ब’’न्ति वत्वा इदानि तं मेण्डकसिक्खापदं दस्सेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह. इदमेव हि ‘‘सन्ति, भिक्खवे, सद्धा पसन्ना’’तिआदिवचनं भेसज्जक्खन्धके मेण्डकवत्थुस्मिं (महाव. २९९) वुत्तत्ता ‘‘मेण्डकसिक्खापद’’न्ति वुत्तं. तत्थ हि मेण्डकेन नाम सेट्ठिना –
‘‘सन्ति, भन्ते, मग्गा कन्तारा अप्पोदका अप्पभक्खा, न सुकरा अपाथेय्येन गन्तुं, साधु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पाथेय्यं अनुजानातू’’ति –
याचितेन भगवता –
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पाथेय्यं परियेसितुं. तण्डुलो तण्डुलत्थिकेन, मुग्गो मुग्गत्थिकेन, मासो मासत्थिकेन, लोणं लोणत्थिकेन, गुळो गुळत्थिकेन, तेलं तेलत्थिकेन, सप्पि सप्पित्थिकेना’’ति –
वत्वा इदं वुत्तं –
‘‘सन्ति, भिक्खवे, मनुस्सा सद्धा पसन्ना, ते कप्पियकारकानं हत्थे हिरञ्ञं उपनिक्खिपन्ति ‘इमिना अय्यस्स यं कप्पियं, तं देथा’ति. अनुजानामि, भिक्खवे, यं ततो कप्पियं, तं सादितुं, न त्वेवाहं भिक्खवे केनचि परियायेन जातरूपरजतं सादितब्बं परियेसितब्बन्ति वदामी’’ति.
हिरञ्ञं उपनिक्खिपन्तीति एत्थापि भिक्खुस्स आरोचनं अत्थियेवाति गहेतब्बं. अञ्ञथा अनिद्दिट्ठकप्पियकारकत्तं भजतीति न चोदेतब्बो सिया. यदि मूलं सन्धाय चोदेति, तं सादितमेव सियाति आह ‘‘मूलं असादियन्तेना’’ति.
‘‘अञ्ञातकअप्पवारितेसु विय पटिपज्जितब्बन्ति इदं अत्तना चोदनाठानञ्च न कातब्बन्ति दस्सनत्थं वुत्तं. अञ्ञं पन कप्पियकारकं पेसेत्वा लोकचारित्तवसेन अनुयुञ्जित्वापि कप्पियवत्थुं आहरापेतुं वट्टति अत्तानं उद्दिस्स निक्खित्तस्स अत्तनो सन्तकत्ता’’ति केचि वदन्ति, तं अट्ठकथायं ‘‘अञ्ञातकअप्पवारितेसु विय पटिपज्जितब्बं. सचे सयमेव चीवरं आनेत्वा देन्ति, गहेतब्बं. नो चे, किञ्चि न वत्तब्बा’’ति दळ्हं कत्वा वुत्तत्ता न गहेतब्बन्ति अम्हाकं खन्ति. न हि अञ्ञातकअप्पवारितं सयं अविञ्ञापेत्वा अञ्ञेन विञ्ञापेतुं वट्टति, न च यत्थ अञ्ञं पेसेत्वा आहरापेतुं वट्टति, तत्थ सयं गन्त्वा न आहरापेतब्बन्ति सक्का वत्थुं. यदि चेत्थ अञ्ञेन आहरापेतुं वट्टति, ‘‘अञ्ञातकअप्पवारितेसु विय पटिपज्जितब्ब’’न्तिआदिवचनमेव निरत्थकं सिया. ‘‘दूतेना’’ति इमस्स ब्यभिचारं दस्सेति ‘‘सयं आहरित्वापी’’ति. ददन्तेसूति इमिना सम्बन्धो. पिण्डपातादीनं अत्थायाति इमिना पन ‘‘चीवरचेतापन्न’’न्ति इमस्स ब्यभिचारं दस्सेति. ‘‘एसेव नयो’’ति वुत्तत्ता पिण्डपातादीनं अत्थाय दिन्नेपि ठानचोदनादि सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव कातब्बं.
पटिग्गहणेपि परिभोगेपि आपत्तीति पटिग्गहणे पाचित्तियं, परिभोगे दुक्कटं. स्वेव सापत्तिकोति दुक्कटापत्तिं सन्धाय वदति. इदञ्च अट्ठकथापमाणेनेव गहेतब्बं. ‘‘परस्स निद्दोसभावदस्सनत्थं स्वेव सापत्तिको सदोसोति वुत्तं होती’’तिपि वदन्ति. ‘‘चोदेतीति वुत्तत्ता पन आपत्तिया चोदेतीति कत्वा स्वेव सापत्तिकोति इदं दुक्कटंयेव सन्धाय वत्तुं युत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. पटिग्गहणेपि परिभोगेपि आपत्तियेवाति दुक्कटमेव सन्धाय वुत्तं. तळाकस्सपि खेत्तसङ्गहितत्ता तस्स पटिग्गहणेपि आपत्ति वुत्ता. चत्तारो पच्चये सङ्घो परिभुञ्जतूति देतीति एत्थ ‘‘भिक्खुसङ्घो चत्तारो पच्चये परिभुञ्चतु, तळाकं दम्मी’’ति वा ‘‘चतुपच्चयपरिभोगत्थं तळाकं दम्मी’’ति वा वदति, वट्टतियेव. ‘‘इतो तळाकतो उप्पन्ने चत्तारो पच्चये दम्मी’’ति वुत्ते पन वत्तब्बमेव नत्थि.
अम्हाकं एकं कप्पियकारकं ठपेथाति वुत्तेति इदं ईदिसंयेव सन्धाय वुत्तं. कप्पियक्कमेन सम्पटिच्छितेसु खेत्ततळाकादीसु पन अवुत्तेपि कप्पियकारकं ठपेतुं लब्भतियेव. यस्मा परसन्तकं नासेतुं भिक्खूनं न वट्टति, तस्मा ‘‘न सस्सकाले’’ति वुत्तं. ‘‘जनपदस्स सामिकोति इमिनाव यो तं जनपदं विचारेति, तेनपि अच्छिन्दित्वा दिन्नं वट्टतियेवा’’ति वदन्ति. उदकवाहकन्ति उदकमातिकं. कप्पियवोहारेपीति एत्थ ‘‘विधानं वक्खामा’’ति पाठसेसो. उदकवसेनाति उदकपरिभोगत्थं. सुद्धचित्तानन्ति केवलं उदकपरिभोगत्थमेवाति अधिप्पायो. अलज्जिना कारापिते वत्तब्बमेव नत्थीति आह ‘‘लज्जीभिक्खुना’’ति. पकतिभागो नाम इमस्मिं रट्ठे चतुअम्बणमत्तं. अकट्ठपुब्बं नवसस्सं नाम. अपरिच्छिन्नभागेति ‘‘एत्तके भूमिभागे एत्तको भागो दातब्बो’’ति एवं अपरिच्छिन्नभागे.
रज्जुया वा दण्डेन वाति एत्थ ‘‘पादेहिपि मिनितुं न वट्टती’’ति वदन्ति. खले वा ठत्वा रक्खतीति एत्थ पन थेनेत्वा गण्हन्ते दिस्वा ‘‘मा गण्हथा’’ति निवारेन्तो रक्खति नाम. सचे पन अविचारेत्वा केवलं तुण्हीभूतोव रक्खणत्थाय ओलोकेन्तो तिट्ठति, वट्टति. सचेपि तस्मिं तुण्हीभूते चोरिकाय हरन्ति, ‘‘मयं भिक्खुसङ्घस्स आरोचेस्सामा’’ति एवं वत्तुं वट्टतीति वदन्ति. नीहरापेति पटिसामेतीति एत्थापि ‘‘सचे परियायेन वदति, वट्टती’’ति वदन्ति. अपुब्बस्स अनुप्पादितत्ता अञ्ञेसं वट्टतीति आह ‘‘तस्सेव तं अकप्पिय’’न्ति.
ननु च दुब्बिचारितमत्तेन तस्सेव तं अकप्पियं, न सब्बेसं रूपियसंवोहारे चतुत्थपत्तो विय. वुत्तञ्हि तत्थ (पारा. अट्ठ. २.५८९) ‘‘यो पन रूपियं असम्पटिच्छित्वा ‘थेरस्स पत्तं किणित्वा देही’ति पहितकप्पियकारकेन सद्धिं कम्मारकुलं गन्त्वा पत्तं दिस्वा ‘इमे कहापणे गहेत्वा इमं देही’ति कहापणे दापेत्वा गहितो, अयं पत्तो एतस्सेव भिक्खुनो न वट्टति दुब्बिचारितत्ता, अञ्ञेसं पन वट्टति मूलस्स असम्पटिच्छितत्ता’’ति. तस्मा यं ते आहरन्ति, सब्बेसं अकप्पियं. कस्मा? कहापणानं विचारितत्ताति इदं कस्मा वुत्तन्ति? एत्थ केचि वदन्ति ‘‘कहापणे सादियित्वा विचारितं सन्धाय एवं वुत्त’’न्ति. सङ्घिकत्ता च निस्सज्जितुं न सक्का, तस्मा सब्बेसं न कप्पतीति तेसं अधिप्पायो. केचि पन ‘‘असादियित्वापि कहापणानं विचारितत्ता रूपियसंवोहारो कतो होति, सङ्घिकत्ता च निस्सज्जितुं न सक्का, तस्मा सब्बेसं न कप्पती’’ति वदन्ति. गण्ठिपदेसु पन तीसुपि इदं वुत्तं ‘‘चतुत्थपत्तो गिहिसन्तकानंयेव कहापणानं विचारितत्ता अञ्ञेसं कप्पति, इध पन सङ्घिकानं विचारितत्ता सब्बेसं न कप्पती’’ति. सब्बेसम्पि वादो तेन तेन परियायेन युज्जतियेव.
चतुसालद्वारेति भोजनसालं सन्धाय वुत्तं. परियायेन कथितत्ताति ‘‘गण्हा’’ति अवत्वा ‘‘सीमा गता’’ति परियायेन कथितत्ता. पकतिभूमिकरणत्थं ‘‘हेट्ठा गहितं पंसु’’न्तिआदि वुत्तं. दासं दम्मीति एत्थ ‘‘मनुस्सं दम्मीति वुत्ते वट्टती’’ति वदन्ति. कुक्कुटसूकरा…पे… वट्टतीति एत्थ कुक्कुटसूकरेसु दीयमानेसु ‘‘इमेहि अम्हाकं अत्थो नत्थि, सुखं जीवन्तु, अरञ्ञे विस्सज्जेथा’’ति वत्तुं वट्टति. ‘‘खेत्तवत्थुपटिग्गहणा पटिविरतो होती’’तिआदिवचनतो (दी. नि. १.१०, १९४) खेत्तादीनं पटिग्गहणे अयं सब्बो विनिच्छयो वुत्तो. कप्पियकारकस्स भिक्खुना निद्दिट्ठभावो, दूतेन अप्पितता, ततुत्तरि वायामो, तेन वायामेन पटिलाभोति इमानेत्थ चत्तारि अङ्गानि.
राजसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
निट्ठितो चीवरवग्गो पठमो.