१२. दुब्बचसिक्खापदवण्णना

४२४. द्वादसमे वम्भनवचनन्ति गरहवचनं. अपसादेतुकामोति खिपितुकामो, तज्जेतुकामो वा, घट्टेतुकामोति वुत्तं होति. सटसद्दो पतितसद्देन समानत्थो. विसेसनस्स च परनिपातं कत्वा तिणकट्ठपण्णसटन्ति वुत्तन्ति आह ‘‘तत्थ तत्थ पतितं तिणकट्ठपण्ण’’न्ति. केनापीति वातसदिसेन नदीसदिसेन च केनापि.

४२५-४२६. वत्तुं असक्कुणेय्योति किस्मिञ्चि वुच्चमाने असहनतो ओवदितुं असक्कुणेय्यो. दुक्खं वचो एतस्मिं विप्पटिकूलग्गाहे विपच्चनीकवादे अनादरे पुग्गलेति दुब्बचो. तेनाह ‘‘दुक्खेन किच्छेन वदितब्बो’’तिआदि. दुब्बचभावकरणीयेहीति दुब्बचभावकारकेहि. कत्तुअत्थे अनीयसद्दो दट्ठब्बो. तेनेवाह ‘‘ये धम्मा दुब्बचं पुग्गलं करोन्ती’’तिआदि. पापिका इच्छा एतस्साति पापिच्छो, तस्स भावो पापिच्छता, असन्तगुणसम्भावनता पटिग्गहणे च अमत्तञ्ञुता पापिच्छताति वेदितब्बा. अत्तुक्कंसका च ते परवम्भका चाति अत्तुक्कंसकपरवम्भका. ये अत्तानं उक्कंसन्ति उक्खिपन्ति उच्चे ठाने ठपेन्ति, परञ्च वम्भेन्ति गरहन्ति नीचे ठाने ठपेन्ति, तेसमेतं अधिवचनं. तेसं भावो अत्तुक्कंसकपरवम्भकता. कुज्झनसीलो कोधनो, तस्स भावो कोधनता. कुज्झनलक्खणस्स कोधस्सेतं अधिवचनं.

पुब्बकाले कोधो, अपरकाले उपनाहोति आह ‘‘कोधहेतु उपनाहिता’’ति. तत्थ उपनहनसीलो, उपनाहो वा एतस्स अत्थीति उपनाही, तस्स भावो उपनाहिता. पुनप्पुनं चित्तपरियोनद्धलक्खणस्स कोधस्सेवेतं अधिवचनं. सकिञ्हि उप्पन्नो कोधो कोधोयेव, ततुत्तरि उपनाहो. अभिसङ्गोति दुम्मोचनीयो बलवउपनाहो. सो अस्स अत्थीति अभिसङ्गी, तस्स भावो अभिसङ्गिता. दुम्मोचनीयस्स बलवउपनाहस्सेतं अधिवचनं. चोदकं पटिप्फरणताति चोदकस्स पटिविरुद्धेन पच्चनीकेन हुत्वा अवट्ठानं. चोदकं अपसादनताति ‘‘किं नु खो तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन, त्वम्पि नाम भणितब्बं मञ्ञिस्ससी’’ति एवं चोदकस्स घट्टना. चोदकस्स पच्चारोपनताति ‘‘त्वम्पि खोसि इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो, तं ताव पटिकरोही’’ति एवं चोदकस्स उपरि पटिआरोपनता.

अञ्ञेन अञ्ञं पटिचरणताति अञ्ञेन कारणेन, वचनेन वा अञ्ञस्स कारणस्स, वचनस्स वा पटिच्छादनवसेन चरणता. पटिच्छादनत्थो एव वा चरसद्दो अनेकत्थत्ता धातूनन्ति पटिच्छादनताति अत्थो. ताय समन्नागतो हि पुग्गलो यं चोदकेन दोसविभावनकारणं, वचनं वा वुत्तं, तं ततो अञ्ञेनेव चोदनाय अमूलिकभावदीपनेन कारणेन, तदत्थबोधकेन वचनेन वा पटिच्छादेति. ‘‘आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति वा वत्वा ‘‘एवरूपं किञ्चि तया दिट्ठ’’न्ति वुत्ते ‘‘न सुणामी’’ति सोतं वा उपनामेत्वा विक्खेपं करोन्तोपि अञ्ञेनञ्ञं पटिच्छादेति. ‘‘इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुट्ठे ‘‘पाटलिपुत्तं गतोम्ही’’ति वत्वा पुन ‘‘न तव पाटलिपुत्तगमनं पुच्छाम, आपत्तिं पुच्छामा’’ति वुत्ते ततो ‘‘राजगहं गतोम्ही’’ति वत्वा ‘‘राजगहं वा याहि ब्राह्मणगहं वा, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘तत्थ मे सूकरमंसं लद्ध’’न्तिआदीनि वत्वा बहिद्धा कथाविक्खिपनम्पि अत्थतो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरणमेवाति विसुं न गहितं.

अपदानेनाति अत्तनो चरियाय. अपदीयन्ति हि दोसा एतेन दक्खीयन्ति, लुयन्ति छिज्जन्तीति वा अपदानं, सत्तानं सम्मा मिच्छा वा वत्तप्पयोगो. न सम्पायनताति ‘‘आवुसो, त्वं कुहिं वससि, कं निस्साय वससी’’ति वा ‘‘यं त्वं वदेसि ‘मया एस आपत्तिं आपज्जन्तो दिट्ठो’ति, त्वं तस्मिं समये किं करोसि, अयं किं करोति, कत्थ च त्वं अहोसि, कत्थ अय’’न्ति वा आदिना नयेन चरियं पुट्ठेन सम्पादेत्वा अकथनं.

मक्खिपळासिताति एत्थ परगुणमक्खनलक्खणो मक्खो, सो एतस्स अत्थीति मक्खी. तादिसो पुग्गलो अगारियो अनगारियो वा समानो परेसं सुकतकरणं विनासेति. अगारियोपि हि केनचि अनुकम्पकेन दलिद्दो समानो उच्चट्ठाने ठपितो, अपरेन समयेन ‘‘किं तया मय्हं कत’’न्ति तस्स सुकतकरणं विनासेति. अनगारियोपि सामणेरकालतो पभुति आचरियेन वा उपज्झायेन वा चतूहि पच्चयेहि उद्देसपरिपुच्छादीहि च अनुग्गहेत्वा धम्मकथानयपकरणकोसल्लादीनि सिक्खापितो, अपरेन समयेन राजराजमहामत्तादीहि सक्कतो गरुकतो आचरियुपज्झायेसु अचित्तीकतो चरमानो ‘‘अयं अम्हेहि दहरकाले एव अनुग्गहितो संवद्धितो च, अथ च पनिदानि निस्सिनेहो जातो’’ति वुच्चमानो ‘‘किं मय्हं तुम्हेहि कत’’न्ति तेसं सुकतकरणं विनासेति.

‘‘बहुस्सुतेपि पुग्गले अज्झोत्थरित्वा ईदिसस्स चेव बहुस्सुतस्स अनियता गति, तव वा मम वा को विसेसो’’तिआदिना नयेन उप्पज्जमानो युगग्गाहलक्खणो पळासो. सो परगुणेहि अत्तनो गुणानं समकरणरसो. तथा हेस परेसं गुणे डंसित्वा विय अत्तनो गुणेहि समे करोतीति पळासोति वुच्चति, सो एतस्स अत्थीति पळासी. मक्खी च पळासी च मक्खिपळासिनो, तेसं भावो मक्खिपळासिता. अत्थतो पन मक्खो चेव पळासो च.

इस्सति परसम्पत्तिं न सहतीति इस्सुकी. मच्छरायति अत्तनो सम्पत्तिं निगूहति, परेसं साधारणभावं न सहति, मच्छेरं वा एतस्स अत्थीति मच्छरी. सठयति न सम्मा भासतीति सठो, अत्तनो अविज्जमानगुणप्पकासनलक्खणेन साठेय्येन समन्नागतो केराटिकपुग्गलो. केराटिको च आनन्दमच्छो विय होति. आनन्दमच्छो नाम किर मच्छानं नङ्गुट्ठं दस्सेति, सप्पानं सीसं ‘‘तुम्हेहि सदिसो अह’’न्ति जानापेतुं, एवमेव केराटिको पुग्गलो यं यं सुत्तन्तिकं वा आभिधम्मिकं वा उपसङ्कमति, तं तं एवं वदति ‘‘अहं तुम्हाकं अन्तेवासी, तुम्हे मय्हं अनुकम्पका, नाहं तुम्हे मुञ्चामी’’ति ‘‘एवमेते ‘सगारवो अयं अम्हेसु सप्पतिस्सो’ति मञ्ञिस्सन्ती’’ति. साठेय्येन हि समन्नागतस्स पुग्गलस्स असन्तगुणसम्भावनेन चित्तानुरूपकिरियाविहरतो ‘‘एवंचित्तो एवंकिरियो’’ति दुविञ्ञेय्यत्ता कुच्छिं वा पिट्ठिं वा जानितुं न सक्का. यतो सो –

‘‘वामेन सूकरो होति, दक्खिणेन अजामिगो;

सरेन नेलको होति, विसाणेन जरग्गवो’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.२९६; विभ. अट्ठ. ८९४; महानि. अट्ठ. १६६) –

एवं वुत्तयक्खसूकरसदिसो होति. कतपापपटिच्छादनलक्खणा माया, सा अस्स अत्थीति मायावी.

थम्भसमङ्गिताय थद्धो. वातभरितभस्तासदिसथद्धभावपग्गहितसिरअनिवातवुत्तिकारकरोति थम्भो. येन समन्नागतो पुग्गलो गिलितनङ्गलसदिसो विय अजगरो, वातभरितभस्ता विय च थद्धो हुत्वा गरुट्ठानिये दिस्वा ओनमितुम्पि न इच्छति, परियन्तेनेव चरति. अब्भुन्नतिलक्खणो अतिमानो, सो एतस्स अत्थीति अतिमानी.

सं अत्तनो दिट्ठिं परामसति सभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसतीति सन्दिट्ठिपरामासी. आधानं गण्हातीति आधानग्गाही. ‘‘आधान’’न्ति दळ्हं वुच्चति, दळ्हग्गाहीति अत्थो. युत्तं कारणं दिस्वाव लद्धिं पटिनिस्सज्जतीति पटिनिस्सग्गी, दुक्खेन किच्छेन कसिरेन बहुम्पि कारणं दस्सेत्वा न सक्का पटिनिस्सग्गिं कातुन्ति दुप्पटिनिस्सग्गी, यो अत्तनो दिट्ठिं ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति दळ्हं गण्हित्वा अपि बुद्धादीहि कारणं दस्सेत्वा वुच्चमानो न पटिनिस्सज्जति, तस्सेतं अधिवचनं. तादिसो हि पुग्गलो यं यदेव धम्मं वा अधम्मं वा सुणाति, तं सब्बं ‘‘एवं अम्हाकं आचरियेहि कथितं, एवं अम्हेहि सुत’’न्ति कुम्मोव अङ्गानि सके कपाले अन्तोयेव समोदहति. यथा हि कच्छपो अत्तनो पादादिके अङ्गे केनचि घट्टिते सब्बानि अङ्गानि अत्तनो कपालेयेव समोदहति, न बहि नीहरति, एवमयम्पि ‘‘न सुन्दरो तव गाहो, छड्डेहि न’’न्ति वुत्तो तं न विस्सज्जेति, अन्तोयेव अत्तनो हदये एव ठपेत्वा विचरति. यथा कुम्भीला गहितं न पटिनिस्सज्जन्ति, एवं कुम्भीलग्गाहं गण्हाति, न विस्सज्जेति. मक्खिपळासितादियुगळत्तयेन दस्सिते मक्खपळासादयो छ धम्मे विसुं विसुं गहेत्वा ‘‘एकूनवीसति धम्मा’’ति वुत्तं. अनुमानसुत्तट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. १.१८१) पन मक्खपळासादयोपि युगळवसेन एकं कत्वा ‘‘सोळस धम्मा’’ति वुत्तं.

पकारेहि आवहनं पदक्खिणं, ततो पदक्खिणतो गहणसीलो पदक्खिणग्गाही, न पदक्खिणग्गाही अप्पदक्खिणग्गाही. यो वुच्चमानो ‘‘तुम्हे मं कस्मा वदथ, अहं अत्तनो कप्पियाकप्पियं सावज्जानवज्जं अत्थानत्थं जानामी’’ति वदति, अयं अनुसासनिं पदक्खिणतो न गण्हाति, वामतोव गण्हाति, तस्मा ‘‘अप्पदक्खिणग्गाही’’ति वुच्चति, तेनाह ‘‘यथानुसिट्ठ’’न्तिआदि.

उद्देसेति पातिमोक्खुद्देसे. अथ सब्बानेव सिक्खापदानि कथं पातिमोक्खुद्देसपरियापन्नानीति आह ‘‘यस्स सिया आपत्ति, सो आविकरेय्याति एवं सङ्गहितत्ता’’ति. ‘‘यस्स सिया आपत्ती’’ति हि इमिना सब्बापि आपत्तियो निदानुद्देसे सङ्गहितायेव होन्ति. पञ्चहि सहधम्मिकेहि सिक्खितब्बत्ताति लब्भमानवसेन वुत्तं. सहधम्मिकेन सहकारणेनातिपि अत्थो दट्ठब्बो. ‘‘वचनाया’’ति निस्सक्के सम्पदानवचनन्ति आह ‘‘ततो मम वचनतो’’ति. अङ्गानि चेत्थ पठमसङ्घभेदसदिसानि. अयं पन विसेसो – यथा तत्थ भेदाय परक्कमनं, एवं इध अवचनीयकरणता दट्ठब्बा.

दुब्बचसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.