२. सङ्घादिसेसकण्डं
१. सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना
इदानि पाराजिकसंवण्णनासमनन्तरा या तेरसकादिसंवण्णना समारद्धा, तस्सापि –
अनाकुला असन्देहा, परिपुण्णविनिच्छया;
अत्थब्यञ्जनसम्पन्ना, होति सारत्थदीपनी.
तेरसकस्साति तेरस सिक्खापदानि परिमाणानि अस्स कण्डस्साति तेरसकं, तस्स तेरसकस्स कण्डस्साति अत्थो.
२३४. अनभिरतोति अञ्ञत्थ गिहिभावं पत्थयमानो वुच्चति, इध पन कामरागवसेन उक्कण्ठितताय विक्खित्तचित्तताय समन्नागतो अधिप्पेतोति आह विक्खित्तचित्तोतिआदि.
२३६-२३७. सञ्चेतनिकाति एत्थ सं-सद्दो विज्जमानत्थताय सात्थकोति दस्सेन्तो आह संविज्जति चेतना अस्साति. तत्थ चेतनाति वीतिक्कमवसप्पवत्ता पुब्बभागचेतना. अस्साति सुक्कविस्सट्ठिया. इमस्मिं विकप्पे इक-सद्दस्स विसुं अत्थो नत्थीति आह सञ्चेतनाव सञ्चेतनिकाति. इदानि सं-सद्दस्स अत्थं अनपेक्खित्वा इक-सद्दोव अस्सत्थिअत्थं पकासेतीति दस्सेन्तो सञ्चेतना वा अस्सा अत्थीति सञ्चेतनिकाति दुतियविकप्पमाह. संविज्जति चेतना अस्साति पदभाजने वत्तब्बे ब्यञ्जने आदरं अकत्वा जानन्तोतिआदि वुत्तं. उपक्कमामीति जानन्तोति मोचनत्थं उपक्कमामीति जानन्तो.
आसयभेदतोति पित्तादिआसयभेदतो. बुद्धपच्चेकबुद्धानम्पि हि रञ्ञोपि चक्कवत्तिस्स पित्तसेम्हपुब्बलोहितासयेसु चतूसु अञ्ञतरो आसयो होतियेव, मन्दपञ्ञानं पन चत्तारोपि आसया होन्ति. धातुनानत्ततोति पथवीधातुआदीनं चतुन्नं धातूनं, चक्खादीनं वा अट्ठारसन्नं धातूनं, रससोणितादीनं वा धातूनं नानत्ततो.
वत्थिसीसन्ति वत्थिपुटस्स अब्भन्तरे मत्थकपस्सं. ‘‘राग…पे… असक्कोन्तो’’ति रागपरियुट्ठानं सन्धाय वुत्तं. राजा पन ‘‘सम्भवस्स सकलकायो ठान’’न्ति सुतपुब्बत्ता वीमंसनत्थं एवमकासीति वदन्ति. दकसोतन्ति मुत्तमग्गं, अङ्गजातप्पदेसन्ति वुत्तं होति. दकसोतोरोहणतो पट्ठाय पन उपादिन्नतो विनिमुत्तताय सम्भवे उतुसमुट्ठानमेव रूपं अवसिस्सति, सेसं तिसमुट्ठानं नत्थीति वेदितब्बं. आपोधातुया सन्तानवसेन पवत्तमानाय अवत्थाविसेसो सम्भवो, सो चतुसमुट्ठानिको अट्ठकथायं चतुसमुट्ठानिकेसु सम्भवस्स वुत्तत्ता. सो पन सोळसवस्सकाले उप्पज्जति, तस्स रागवसेन ठानाचावनं होतीति वदन्ति, तस्मा यं वुत्तं कथावत्थुअट्ठकथायं ‘‘सुक्कविस्सट्ठि नाम रागसमुट्ठाना होती’’ति, तं सम्भवस्स ठानाचावनं सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं, न पन सम्भवो चित्तसमुट्ठानोयेवाति दीपेतुं, तेनेव तत्थ विस्सट्ठिग्गहणं कतं. ‘‘खीणासवानं पन ब्रह्मानञ्च सम्भवो नत्थी’’ति आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं, तस्मा यं वुत्तं कथावत्थुअट्ठकथायं (कथा. अट्ठ. ३०७) ‘‘तासं देवतानं सुक्कविस्सट्ठि नाम नत्थी’’ति, तम्पि ठानाचावनं सन्धाय वुत्तन्ति गहेतब्बं, न पन देवतानं सब्बसो सम्भवस्स अभावं सन्धाय. छन्नम्पि पन कामावचरदेवतानं कामा पाकतिकायेव. मनुस्सा विय हि ते द्वयंद्वयसमापत्तिवसेनेव मेथुनं पटिसेवन्ति, केवलं पन निस्सन्दाभावो तेसं वत्तब्बो. तङ्खणिकपरिळाहवूपसमावहं सम्फस्ससुखमेव हि तेसं कामकिच्चं. केचि पन ‘‘चातुमहाराजिकतावतिंसानंयेव द्वयंद्वयसमापत्तिया कामकिच्चं इज्झति, यामानं अञ्ञमञ्ञं आलिङ्गनमत्तेन, तुसितानं हत्थामसनमत्तेन, निम्मानरतीनं हसितमत्तेन, परनिम्मितवसवत्तीनं ओलोकितमत्तेन कामकिच्चं इज्झती’’ति वदन्ति, तं अट्ठकथायं पटिक्खित्तं तादिसस्स कामेसु विरज्जनस्स तेसु अभावतो कामानञ्च उत्तरुत्तरि पणीततरपणीततमभावतो.
तथेवाति ‘‘मोचनस्सादेन निमित्ते उपक्कमतो’’तिआदिं अतिदिसति. ‘‘विस्सट्ठीति ठानतो चावना वुच्चती’’ति वुत्तत्ता दकसोतं ओतिण्णमत्तेति कस्मा वुत्तन्ति आह दकसोतोरोहणञ्चेत्थातिआदि. एत्थाति तीसुपि वादेसु. अधिवासेत्वाति निमित्ते उपक्कमित्वा पुन विप्पटिसारे उप्पन्ने अधिवासेत्वा. अन्तरा निवारेतुन्ति ठानतो चुतं दकसोतं ओतरितुं अदत्वा अन्तरा निवारेतुं. तेनाह – ठाना चुतञ्हि अवस्सं दकसोतं ओतरतीति. ठानाचावनमत्तेनेवाति दकसोतं अनोतिण्णेपीति अधिप्पायो. एत्थ च ‘‘सकलो कायो ठान’’न्ति वादे ठानाचावनं वदन्तेन सकलसरीरतो चुतस्सपि दकसोतोरोहणतो पुब्बे अप्पमत्तकस्स अन्तराळस्स सम्भवतो वुत्तं. सकलसरीरे वा तस्मिं तस्मिं पदेसे ठितस्स ठाना चुतं सन्धाय ‘‘ठानाचावनमत्तेनेवा’’ति वुत्तं. निमित्ते उपक्कमन्तस्सेवाति मोचनस्सादेन उपक्कमन्तस्स. हत्थपरिकम्मादीसु सतिपि मोचनस्सादे निमित्ते उपक्कमाभावतो नत्थि आपत्तीति आह ‘‘हत्तपरिकम्म…पे… अनापत्ती’’ति. अयं सब्बाचरियसाधारणविनिच्छयोति ‘‘दकसोतोरोहणञ्चेत्था’’तिआदिना वुत्तो तिण्णम्पि आचरियानं साधारणो विनिच्छयो.
खोभकरणपच्चयो नाम विसभागभेसज्जसेनासनाहारादिपच्चयो. अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वाति पसन्ना अत्थकामताय, कुद्धा अनत्थकामताय. अत्थाय वा अनत्थाय वाति सभावतो भवितब्बाय अत्थाय वा अनत्थाय वा. उपसंहरन्तीति अत्तनो देवानुभावेन उपनेन्ति. बोधिसत्तमाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्तन्ति तदा किर पुरे पुण्णमाय सत्तमदिवसतो पट्ठाय विगतसुरापानं मालागन्धादिविभूतिसम्पन्नं नक्खत्तकीळं अनुभवमाना बोधिसत्तमाता सत्तमे दिवसे पातोव उट्ठाय गन्धोदकेन न्हायित्वा सब्बालङ्कारविभूसिता वरभोजनं भुञ्जित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय सिरिगब्भं पविसित्वा सिरिसयने निपन्ना निद्दं ओक्कममाना इमं सुपिनं अद्दस – चत्तारो किर नं महाराजानो सयनेनेव सद्धिं उक्खिपित्वा अनोतत्तदहं नेत्वा न्हापेत्वा दिब्बवत्थं निवासेत्वा दिब्बगन्धेहि विलिम्पेत्वा दिब्बपुप्फानि पिळन्धित्वा ततो अविदूरे रजतपब्बतो, तस्स अन्तो कनकविमानं अत्थि, तस्मिं पाचीनतो सीसं कत्वा निपज्जापेसुं. अथ बोधिसत्तो सेतवरवारणो हुत्वा ततो अविदूरे एको सुवण्णपब्बतो, तत्थ चरित्वा ततो ओरुय्ह रजतपब्बतं अभिरुहित्वा कनकविमानं पविसित्वा मातरं पदक्खिणं कत्वा दक्खिणपस्सं फालेत्वा कुच्छिं पविट्ठसदिसो अहोसि. इमं सुपिनं सन्धाय एतं वुत्तं ‘‘बोधिसत्तमाता विय पुत्तपटिलाभनिमित्त’’न्ति.
पञ्च महासुपिनेति (अ. नि. अट्ठ. ३.५.१९६) महन्तेहि पुरिसेहि पस्सितब्बतो महन्तानञ्च अत्थानं निमित्तभावतो महासुपिने. ते पन पञ्च महासुपिने नेव लोकियमहाजनो पस्सति, न महाराजानो, न चक्कवत्तिराजानो, न अग्गसावका, न पच्चेकबुद्धा, न सम्मासम्बुद्धा, एको सब्बञ्ञुबोधिसत्तोयेव पस्सति. तेन वुत्तं ‘‘बोधिसत्तो विय पञ्च महासुपिने’’ति. अम्हाकञ्च पन बोधिसत्तो कदा ते सुपिने पस्सीति? ‘‘स्वे बुद्धो भविस्सामी’’ति चातुद्दसियं पक्खस्स रत्तिविभायनकाले पस्सि. कालवसेन हि दिवा दिट्ठो सुपिनो न समेति, तथा पठमयामे मज्झिमयामे च. पच्छिमयामे बलवपच्चूसे पन असितपीतसायिते सम्मापरिणामगते कायस्मिं ओजाय पतिट्ठिताय अरुणे उग्गच्छमाने दिट्ठसुपिनो समेति. इट्ठनिमित्तं सुपिनं पस्सन्तो इट्ठं पटिलभति, अनिट्ठनिमित्तं पस्सन्तो अनिट्ठं, तस्मा बोधिसत्तोपि सुपिनं पस्सन्तो रत्तिविभायनकाले पस्सि.
के पन ते पञ्च महासुपिनाति? तथागतस्स अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पुब्बेव सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो पञ्च महासुपिना पातुरहेसुं (अ. नि. ५.१९६) – अयं महापथवी महासयनं अहोसि, हिमवा पब्बतराजा बिम्बोहनं अहोसि, पुरत्थिमे समुद्दे वामहत्थो ओहितो अहोसि, पच्छिमे समुद्दे दक्खिणहत्थो ओहितो अहोसि, दक्खिणसमुद्दे उभो पादा ओहिता अहेसुं, अयं पठमो महासुपिनो पातुरहोसि.
पुन चपरं दब्बतिणसङ्खाता तिरिया नाम तिणजाति नङ्गलमत्तेन रत्तदण्डेन नाभितो उग्गन्त्वा तस्स पस्सन्तस्सेव विदत्थिमत्तं रतनमत्तं ब्याममत्तं यट्ठिमत्तं गावुतमत्तं अड्ढयोजनमत्तं योजनमत्तन्ति एवं उग्गन्त्वा अनेकयोजनसहस्सं नभं आहच्च ठिता अहोसि, अयं दुतियो महासुपिनो पातुरहोसि.
पुन चपरं सेता किमी कण्हसीसा पादेहि उस्सक्कित्वा याव जाणुमण्डला पटिच्छादेसुं, अयं ततियो महासुपिनो पातुरहोसि.
पुन चपरं चत्तारो सकुणा नानावण्णा चतूहि दिसाहि आगन्त्वा पादमूले निपतित्वा सब्बसेता सम्पज्जिंसु, अयं चतुत्थो महासुपिनो पातुरहोसि.
पुन चपरं बोधिसत्तो महतो मीळ्हपब्बतस्स उपरूपरि चङ्कमति अलिप्पमानो मीळ्हेन, अयं पञ्चमो महासुपिनो पातुरहोसि. इमे पञ्च महासुपिना.
तत्थ पठमो अनुत्तराय सम्मासम्बोधिया पुब्बनिमित्तं, दुतियो अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स देवमनुस्सेसु सुप्पकासितभावस्स पुब्बनिमित्तं, ततियो बहूनं ओदातवसनानं गिहीनं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा सरणगमनस्स पुब्बनिमित्तं, चतुत्थो खत्तियादीनं चतुन्नं वण्णानं तथागतप्पवेदिते धम्मविनये अगारस्मा अनगारियं पब्बजित्वा अनुत्तरविमुत्तिसच्छिकिरियाय पुब्बनिमित्तं, पञ्चमो चतुन्नं पच्चयानं लाभिताय तेसु च अनुपलित्तभावस्स पुब्बनिमित्तं.
अपिच यं सो चक्कवाळमहापथविं सिरिसयनभूतं अद्दस, तं बुद्धभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं हिमवन्तं पब्बतराजानं बिम्बोहनं अद्दस, तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणबिम्बोहनस्स पुब्बनिमित्तं. यं चत्तारो हत्थपादे समुद्दस्स उपरूपरिभागेन गन्त्वा चक्कवाळमत्थके ठिते अद्दस, तं धम्मचक्कस्स अप्पटिवत्तियभावे पुब्बनिमित्तं. यं अत्तानं उत्तानकं निपन्नं अद्दस, तं तीसु भवेसु अवकुज्जानं सत्तानं उत्तानमुखभावस्स पुब्बनिमित्तं. यं अक्खीनि उम्मीलेत्वा पस्सन्तो विय अहोसि, तं दिब्बचक्खुपटिलाभस्स पुब्बनिमित्तं. यं याव भवग्गा एकालोकं अहोसि, तं अनावरणञाणस्स पुब्बनिमित्तं. सेसं वुत्तनयमेव. इति तंतंविसेसाधिगमनिमित्तभूते पञ्च महासुपिने पस्सि. तेन वुत्तं ‘‘बोधिसत्तो विय पञ्च महासुपिने’’ति.
कोसलराजा विय सोळस सुपिनेति –
‘‘उसभा रुक्खा गावियो गवा च,
अस्सो कंसो सिङ्गाली च कुम्भो;
पोक्खरणी च अपाकचन्दनं,
लाबूनि सीदन्ति सिला प्लवन्ति.
‘‘मण्डूकियो कण्हसप्पे गिलन्ति,
काकं सुवण्णा परिवारयन्ति;
तसा वका एळकानं भया ही’’ति. (जा. १.१.७७) –
इमे सोळस सुपिने पस्सन्तो कोसलराजा विय.
१. एकदिवसं किर कोसलराजा रत्तिं निद्दूपगतो पच्छिमयामे सोळस सुपिने पस्सि (जा. अट्ठ. १.१.महासुपिनजातकवण्णना). तत्थ चत्तारो अञ्जनवण्णा काळउसभा ‘‘युज्झिस्सामा’’ति चतूहि दिसाहि राजङ्गणं आगन्त्वा ‘‘उसभयुद्धं पस्सिस्सामा’’ति महाजने सन्निपतिते युज्झनाकारं दस्सेत्वा नदित्वा गज्जित्वा अयुज्झित्वाव पटिक्कन्ता. इमं पठमं सुपिनं अद्दस.
२. खुद्दका रुक्खा चेव गच्छा च पथविं भिन्दित्वा विदत्थिमत्तम्पि रतनमत्तम्पि अनुग्गन्त्वाव पुप्फन्ति चेव फलन्ति च. इमं दुतियं अद्दस.
३. गावियो तदहुजातानं वच्छानं खीरं पिवन्तियो अद्दस. अयं ततियो सुपिनो.
४. धुरवाहे आरोहपरिणाहसम्पन्ने महागोणे युगपरम्पराय अयोजेत्वा तरुणे गोदम्मे धुरे योजेन्ते अद्दस, ते धुरं वहितुं असक्कोन्ता छड्डेत्वा अट्ठंसु, सकटानि नप्पवत्तिंसु. अयं चतुत्थो सुपिनो.
५. एकं उभतोमुखं अस्सं अद्दस, तस्स उभोसु पस्सेसु यवसीसं देन्ति, सो द्वीहिपि मुखेहि खादति. अयं पञ्चमो सुपिनो.
६. महाजनो सतसहस्सग्घनकं सुवण्णपातिं सम्मज्जित्वा ‘‘इध पस्सावं करोही’’ति एकस्स जरसिङ्गालस्स उपनामेसि, तं तत्थ पस्सावं करोन्तं अद्दस. अयं छट्ठो सुपिनो.
७. एको पुरिसो रज्जुं वट्टेत्वा पादमूले निक्खिपति, तेन निसिन्नपीठस्स हेट्ठा सयिता छातसिङ्गाली तस्स अजानन्तस्सेव तं खादति. इमं सत्तमं सुपिनं अद्दस.
८. राजद्वारे बहूहि तुच्छकुम्भेहि परिवारेत्वा ठपितं एकं महन्तं पूरितकुम्भं अद्दस, चत्तारोपि पन वण्णा चतूहि दिसाहि चतूहि अनुदिसाहि च घटेहि उदकं आहरित्वा पूरितकुम्भमेव पूरेन्ति, पूरितपूरितं उदकं उत्तरित्वा पलायति, तेपि पुनप्पुनं तत्थेव उदकं आसिञ्चन्ति, तुच्छकुम्भे ओलोकेन्तापि नत्थि. अयं अट्ठमो सुपिनो.
९. एकं पञ्चपदुमसञ्छन्नं गम्भीरं सब्बतोतित्थं पोक्खरणिं अद्दस, समन्ततो द्विपदचतुप्पदा ओतरित्वा तत्थ पानीयं पिवन्ति, तस्सा मज्झे गम्भीरट्ठाने उदकं आविलं, तीरप्पदेसे द्विपदचतुप्पदानं अक्कमनट्ठाने अच्छं विप्पसन्नं अनाविलं. अयं नवमो सुपिनो.
१०. एकिस्सायेव च कुम्भिया पच्चमानं ओदनं अपाकं अद्दस, ‘‘अपाक’’न्ति विचारेत्वा विभजित्वा ठपितं विय तीहाकारेहि पच्चमानं एकस्मिं पस्से अतिकिलिन्नो होति, एकस्मिं उत्तण्डुलो, एकस्मिं सुपक्कोति. अयं दसमो सुपिनो.
११. सतसहस्सग्घनकं चन्दनसारं पूतितक्केन विक्किणन्ते अद्दस. अयं एकादसमो सुपिनो.
१२. तुच्छलाबूनि उदके सीदन्तानि अद्दस. अयं द्वादसमो सुपिनो.
१३. महन्तमहन्ता कूटागारप्पमाणा घनसिला नावा विय उदके प्लवमाना अद्दस. अयं तेरसमो सुपिनो.
१४. खुद्दकमधुकपुप्फप्पमाणा मण्डूकियो महन्ते कण्हसप्पे वेगेन अनुबन्धित्वा उप्पलनाळे विय छिन्दित्वा मंसं खादित्वा गिलन्तियो अद्दस. अयं चुद्दसमो सुपिनो.
१५. दसहि असद्धम्मेहि समन्नागतं गामगोचरं काकं कञ्चनवण्णवण्णताय ‘‘सुवण्णा’’ति लद्धनामे सुवण्णराजहंसे परिवारेन्ते अद्दस. अयं पन्नरसमो सुपिनो.
१६. पुब्बे दीपिनो एळके खादन्ति, ते पन एळके दीपिनो अनुबन्धित्वा मुरामुराति खादन्ते अद्दस, अथञ्ञे तसा वका एळके दूरतोव दिस्वा तसिता तासप्पत्ता हुत्वा एळकानं भया पलायित्वा गुम्बगहनानि पविसित्वा निलीयिंसु. अयं सोळसमो सुपिनो.
१. तत्थ अधम्मिकानं राजूनं अधम्मिकानञ्च मनुस्सानं काले लोके विपरिवत्तमाने कुसले ओसन्ने अकुसले उस्सन्ने लोकस्स परिहीनकाले देवो न सम्मा वस्सिस्सति, मेघपादा छिज्जिस्सन्ति, सस्सानि मिलायिस्सन्ति, दुब्भिक्खं भविस्सति, वस्सितुकामा विय चतूहि दिसाहि मेघा उट्ठहित्वा इत्थिकाहि आतपे पत्थटानं वीहिआदीनं तेमनभयेन अन्तो पवेसितकाले पुरिसेसु कुदालपिटके आदाय आळिबन्धनत्थाय निक्खन्तेसु वस्सनाकारं दस्सेत्वा गज्जित्वा विज्जुलता निच्छारेत्वा उसभा विय अयुज्झित्वा अवस्सित्वाव पलायिस्सन्ति. अयं पठमस्स विपाको.
२. लोकस्स परिहीनकाले मनुस्सानं परित्तायुककाले सत्ता तिब्बरागा भविस्सन्ति, असम्पत्तवयाव कुमारियो पुरिसन्तरं गन्त्वा उतुनियो चेव गब्भिनियो च हुत्वा पुत्तधीताहि वड्ढिस्सन्ति. खुद्दकरुक्खानं पुप्फं विय हि तासं उतुनिभावो, फलं विय च पुत्तधीतरो भविस्सन्ति. अयं दुतियस्स विपाको.
३. मनुस्सानं जेट्ठापचायिककम्मस्स नट्ठकाले सत्ता मातापितूसु वा सस्सुससुरेसु वा लज्जं अनुपट्ठपेत्वा सयमेव कुटुम्बं संविदहन्ताव घासच्छादनमत्तम्पि महल्लकानं दातुकामा दस्सन्ति, अदातुकामा न दस्सन्ति, महल्लका अनाथा हुत्वा असयंवसी दारके आराधेत्वा जीविस्सन्ति तदहुजातानं वच्छानं खीरं पिवन्तियो महागावियो विय. अयं ततियस्स विपाको.
४. अधम्मिकराजूनं काले अधम्मिकराजानो पण्डितानं पवेणिकुसलानं कम्मनित्थरणसमत्थानं महामत्तानं यसं न दस्सन्ति, धम्मसभायं विनिच्छयट्ठानेपि पण्डिते वोहारकुसले महल्लके अमच्चे न ठपेस्सन्ति. तब्बिपरीतानं पन तरुणतरुणानं यसं दस्सन्ति, तथारूपे एव च विनिच्छयट्ठाने ठपेस्सन्ति, ते राजकम्मानि चेव युत्तायुत्तञ्च अजानन्ता नेव तं यसं उक्खिपितुं सक्खिस्सन्ति, न राजकम्मानि नित्थरितुं, ते असक्कोन्ता कम्मधुरं छड्डेस्सन्ति, महल्लकापि पण्डिता अमच्चा यसं अलभन्ता किच्चानि नित्थरितुं समत्थापि ‘‘किं अम्हाकं एतेहि, मयं बाहिरका जाता, अब्भन्तरिका तरुणदारका जानिस्सन्ती’’ति उप्पन्नानि कम्मानि न करिस्सन्ति, एवं सब्बथापि तेसं राजूनं हानियेव भविस्सति, धुरं वहितुं असमत्थानं वच्छदम्मानं धुरे योजितकालो विय, धुरवाहानञ्च महागोणानं युगपरम्पराय अयोजितकालो विय भविस्सति. अयं चतुत्थस्स विपाको.
५. अधम्मिकराजकालेयेव अधम्मिकबालराजानो अधम्मिके लोलमनुस्से विनिच्छये ठपेस्सन्ति, ते पापपुञ्ञेसु अनादरा बाला सभायं निसीदित्वा विनिच्छयं देन्ता उभिन्नम्पि अत्थपच्चत्थिकानं हत्थतो लञ्जं गहेत्वा खादिस्सन्ति अस्सो विय द्वीहि मुखेहि यवसीसं. अयं पञ्चमस्स विपाको.
६. अधम्मिकायेव विजातिराजानो जातिसम्पन्नानं कुलपुत्तानं आसङ्काय यसं न दस्सन्ति, अकुलीने वड्ढेस्सन्ति, एवं महाकुलानि दुग्गतानि भविस्सन्ति, लामककुलानि इस्सरानि. ते च कुलीना पुरिसा जीवितुं असक्कोन्ता ‘‘इमे निस्साय जीविस्सामा’’ति अकुलीनानं धीतरो दस्सन्ति, इति तासं कुलधीतानं अकुलीनेहि सद्धिं संवासो जरसिङ्गालस्स सुवण्णपातियं पस्सावकरणसदिसो भविस्सति. अयं छट्ठस्स विपाको.
७. गच्छन्ते गच्छन्ते काले इत्थियो पुरिसलोला सुरालोला अलङ्कारलोला विसिखालोला आमिसलोला भविस्सन्ति दुस्सीला दुराचारा. ता सामिकेहि कसिगोरक्खादीनि कम्मानि कत्वा किच्छेन कसिरेन सम्भतं धनं जारेहि सद्धिं सुरं पिवन्तियो मालागन्धविलेपनं धारयमाना अन्तोगेहे अच्चायिकम्पि किच्चं अनोलोकेत्वा गेहपरिक्खेपस्स उपरिभागेनपि छिद्दट्ठानेहिपि जारे उपधारयमाना स्वे वपितब्बयुत्तकं बीजम्पि कोट्टेत्वा यागुभत्तखज्जकानि सज्जेत्वा खादमाना विलुम्पिस्सन्ति हेट्ठापीठकनिपन्नकछातकसिङ्गाली विय वट्टेत्वा वट्टेत्वा पादमूले निक्खित्तरज्जुं. अयं सत्तमस्स विपाको.
८. गच्छन्ते गच्छन्ते काले लोको परिहायिस्सति, रट्ठं निरोजं भविस्सति, राजानो दुग्गता कपणा भविस्सन्ति. यो इस्सरो भविस्सति, तस्स भण्डागारे सतसहस्समत्ता कहापणा भविस्सन्ति, ते एवं दुग्गता सब्बे जनपदे अत्तनो कम्मं कारयिस्सन्ति, उपद्दुता मनुस्सा सके कम्मन्ते छड्डेत्वा राजूनंयेव अत्थाय पुब्बण्णापरण्णानि वपन्ता रक्खन्ता लायन्ता मद्दन्ता पवेसेन्ता उच्छुखेत्तानि करोन्ता यन्तानि वाहेन्ता फाणितादीनि पचन्ता पुप्फारामे फलारामे च करोन्ता तत्थ तत्थ निप्फन्नानि पुप्फफलादीनि आहरित्वा रञ्ञो कोट्ठागारमेव पूरेस्सन्ति, अत्तनो गेहेसु तुच्छकोट्ठे ओलोकेन्तापि न भविस्सन्ति, तुच्छतुच्छकुम्भे अनोलोकेत्वा पूरितकुम्भपूरणसदिसमेव भविस्सति. अयं अट्ठमस्स विपाको.
९. गच्छन्ते गच्छन्ते काले राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति, छन्दादिवसेन अगतिं गच्छन्ता रज्जं कारेस्सन्ति, धम्मेन विनिच्छयं नाम न दस्सन्ति, लञ्जवित्तका भविस्सन्ति धनलोला, रट्ठवासिकेसु तेसं खन्तिमेत्तानुद्दयं नाम न भविस्सति, कक्खळा फरुसा उच्छुयन्ते उच्छुगण्ठिका विय मनुस्से पीळेन्ता नानप्पकारं बलिं उप्पादेत्वा धनं गण्हिस्सन्ति, मनुस्सा बलिपीळिता किञ्चि दातुं असक्कोन्ता गामनिगमादयो छड्डेत्वा पच्चन्तं गन्त्वा वासं कप्पेस्सन्ति, मज्झिमजनपदो सुञ्ञो भविस्सति, पच्चन्तो घनवासो सेय्यथापि पोक्खरणिया मज्झे उदकं आविलं परियन्ते विप्पसन्नं. अयं नवमस्स विपाको.
१०. गच्छन्ते गच्छन्ते काले राजानो अधम्मिका भविस्सन्ति, तेसु अधम्मिकेसु राजयुत्तापि ब्राह्मणगहपतिकापि नेगमजानपदापीति समणब्राह्मणे उपादाय सब्बे मनुस्सा अधम्मिका भविस्सन्ति, ततो तेसं आरक्खदेवता बलिपटिग्गाहिकदेवता रुक्खदेवता आकासट्ठकदेवताति एवं देवतापि अधम्मिका भविस्सन्ति, अधम्मिकराजूनं रज्जे वाता विसमा खरा वायिस्सन्ति, ते आकासट्ठकविमानानि कम्पेस्सन्ति, तेसु कम्पितेसु देवता कुपिता देवं वस्सितुं न दस्सन्ति, वस्समानोपि सकलरट्ठे एकप्पहारेनेव न वस्सिस्सति, वस्समानोपि सब्बत्थ कसिकम्मस्स वा वप्पकम्मस्स वा उपकारो हुत्वा न वस्सिस्सति. यथा च रट्ठे, एवं जनपदेपि गामेपि एकतळाकस्सरेपि एकप्पहारेनेव न वस्सिस्सति, तळाकस्स उपरिभागे वस्सन्तो हेट्ठाभागे न वस्सिस्सति, हेट्ठा वस्सन्तो उपरि न वस्सिस्सति, एकस्मिं भागे सस्सं अतिवस्सेन नस्सिस्सति, एकस्मिं अवस्सन्तो मिलायिस्सति, एकस्मिं सम्मा वस्समानो सम्पादेस्सति, एवं एकस्स रञ्ञो रज्जे वुत्ता सस्सा तिप्पकारा भविस्सन्ति एककुम्भिया ओदनो विय. अयं दसमस्स विपाको.
११. गच्छन्ते गच्छन्ते काले सासने परिहायन्ते पच्चयलोला अलज्जिका बहू भिक्खू भविस्सन्ति, ते भगवता पच्चयलोलुप्पं निम्मथेत्वा कथितधम्मदेसनं चीवरादिचतुपच्चयहेतु परेसं देसेस्सन्ति, पच्चयेहि मुच्छित्वा निरत्थकपक्खे ठिता निब्बानाभिमुखं कत्वा देसेतुं न सक्खिस्सन्ति, केवलं ‘‘पदब्यञ्जनसम्पत्तिञ्चेव मधुरसद्दञ्च सुत्वा महग्घानि चीवरानि दस्सन्ति’’इच्चेवं देसेस्सन्ति. अपरे अन्तरवीथिचतुक्कराजद्वारादीसु निसीदित्वा कहापणअड्ढकहापणपादमासकरूपादीनिपि निस्साय देसेस्सन्ति. इति भगवता निब्बानग्घनकं कत्वा देसितं धम्मं चतुपच्चयत्थाय चेव कहापणअड्ढकहापणादिअत्थाय च विक्किणित्वा देसेन्ता सतसहस्सग्घनकं चन्दनसारं पूतितक्केन विक्किणन्ता विय भविस्सन्ति. अयं एकादसमस्स विपाको.
१२. अधम्मिकराजकाले लोके विपरिवत्तन्तेयेव राजानो जातिसम्पन्नानं कुलपुत्तानं यसं न दस्सन्ति, अकुलीनानञ्ञेव दस्सन्ति, ते इस्सरा भविस्सन्ति, इतरे दलिद्दा. राजसम्मुखेपि राजद्वारेपि अमच्चसम्मुखेपि विनिच्छयट्ठानेपि तुच्छलाबुसदिसानं अकुलीनानंयेव कथा ओसीदित्वा ठिता विय निच्चला सुप्पतिट्ठिता भविस्सति, सङ्घसन्निपातेपि सङ्घकम्मगणकम्मट्ठानेसु चेव पत्तचीवरपरिवेणादिविनिच्छयट्ठानेसु च दुस्सीलानं पापपुग्गलानंयेव कथा निय्यानिका भविस्सति, न लज्जिभिक्खूनन्ति एवं सब्बथापि तुच्छलाबूनं सीदनकालो विय भविस्सति. अयं द्वादसमस्स विपाको.
१३. तादिसेयेव काले अधम्मिकराजानो अकुलीनानं यसं दस्सन्ति, ते इस्सरा भविस्सन्ति, कुलीना दुग्गता. तेसु न केचि गारवं करिस्सन्ति, इतरेसुयेव करिस्सन्ति, राजसम्मुखे वा अमच्चसम्मुखे वा विनिच्छयट्ठाने वा विनिच्छयकुसलानं घनसिलासदिसानं कुलपुत्तानं कथा न ओगाहित्वा पतिट्ठहिस्सति. तेसु कथेन्तेसु ‘‘किं इमे कथेन्ती’’ति इतरे परिहासमेव करिस्सन्ति, भिक्खुसन्निपातेपि वुत्तप्पकारेसु ठानेसु नेव पेसले भिक्खू गरुकातब्बे मञ्ञिस्सन्ति, नापि नेसं कथा परियोगाहित्वा पतिट्ठहिस्सति, सिलानं प्लवकालो विय भविस्सति. अयं तेरसमस्स विपाको.
१४. लोके परिहायन्तेयेव मनुस्सा तिब्बरागादिजातिका किलेसानुवत्तका हुत्वा तरुणतरुणानं अत्तनो भरियानं वसे वत्तिस्सन्ति, गेहे दासकम्मकरादयोपि गोमहिंसादयोपि हिरञ्ञसुवण्णम्पि सब्बं तासंयेव आयत्तं भविस्सति, ‘‘असुकहिरञ्ञसुवण्णं वा परिच्छेदादिजातं वा कह’’न्ति वुत्ते ‘‘यत्थ वा तत्थ वा होतु, किं तुय्हिमिना ब्यापारेन, त्वं मय्हं घरे सन्तं वा असन्तं वा जानितुकामो जातो’’ति वत्वा नानप्पकारेहि अक्कोसित्वा मुखसत्तीहि कोट्टेत्वा दासचेटकं विय वसे कत्वा अत्तनो इस्सरियं पवत्तेस्सन्ति, एवं मधुकपुप्फप्पमाणमण्डूकपोतिकानं आसीविसे कण्हसप्पे गिलनकालो विय भविस्सति. अयं चुद्दसमस्स विपाको.
१५. दुब्बलराजकाले राजानो हत्थिसिप्पादीसु अकुसला युद्धेसु अविसारदा भविस्सन्ति, ते अत्तनो राजाधिपच्चं आसङ्कमाना समानजातिकानं कुलपुत्तानं इस्सरियं अदत्वा अत्तनो पादमूलिकन्हापककप्पकादीनं दस्सन्ति, जातिगोत्तसम्पन्ना कुलपुत्ता राजकुले पतिट्ठं अलभमाना जीविकं कप्पेतुं असमत्था हुत्वा इस्सरियट्ठाने जातिगोत्तहीने अकुलीने उपट्ठहन्ता विचरिस्सन्ति, सुवण्णराजहंसेहि काकस्स परिवारितकालो विय भविस्सति. अयं पन्नरसमस्स विपाको.
१६. अधम्मिकराजकालेयेव च अकुलीनाव राजवल्लभा इस्सरा भविस्सन्ति, कुलीना अप्पञ्ञाता दुग्गता. ते राजवल्लभा राजानं अत्तनो कथं गाहापेत्वा विनिच्छयट्ठानादीसु बलवन्तो हुत्वा दुब्बलानं पवेणिआगतानि खेत्तवत्थुआदीनि ‘‘अम्हाकं सन्तकानि एतानी’’ति अभियुञ्जित्वा ते ‘‘न तुम्हाकं, अम्हाक’’न्ति आगन्त्वा विनिच्छयट्ठानादीसु विवदन्ते वेत्तलतादीहि पहारापेत्वा गीवायं गहेत्वा अपकड्ढापेत्वा ‘‘अत्तनो पमाणं न जानाथ, अम्हेहि सद्धिं विवदथ, इदानि वो रञ्ञो कथेत्वा हत्थपादच्छेदादीनि कारेस्सामा’’ति सन्तज्जेस्सन्ति, ते तेसं भयेन अत्तनो सन्तकानि खेत्तवत्थूनि ‘‘तुम्हाकंयेव तानि, गण्हथा’’ति निय्यातेत्वा अत्तनो गेहानि पविसित्वा भीता निपज्जिस्सन्ति. पापभिक्खूपि पेसले भिक्खू यथारुचि विहेठेस्सन्ति, पेसला भिक्खू पटिसरणं अलभमाना अरञ्ञं पविसित्वा गहनट्ठानेसु निलीयिस्सन्ति, एवं हीनजच्चेहि चेव पापभिक्खूहि च उपद्दुतानं जातिमन्तकुलपुत्तानञ्चेव पेसलभिक्खूनञ्च एळकानं भयेन तसवकानं पलायनकालो विय भविस्सति. अयं सोळसमस्स विपाको. एवं तस्स तस्स अत्थस्स पुब्बनिमित्तभूते सोळस सुपिने पस्सि. तेन वुत्तं – ‘‘कोसलराजा विय सोळस सुपिने’’ति. एत्थ च पुब्बनिमित्ततो अत्तनो अत्थानत्थनिमित्तं सुपिनं पस्सन्तो अत्तनो कम्मानुभावेन पस्सति, कोसलराजा विय लोकस्स अत्थानत्थनिमित्तं सुपिनं पस्सन्तो पन सब्बसत्तसाधारणकम्मानुभावेन पस्सतीति वेदितब्बं.
कुद्धा हि देवताति नागमहाविहारे महाथेरस्स कुद्धा देवता विय. रोहणे किर नागमहाविहारे महाथेरो भिक्खुसङ्घं अनपलोकेत्वाव एकं नागरुक्खं छिन्दापेसि. रुक्खे अधिवत्था देवता थेरस्स कुद्धा पठममेव नं सच्चसुपिनेन पलोभेत्वा पच्छा ‘‘इतो ते सत्तदिवसमत्थके उपट्ठाको राजा मरिस्सती’’ति सुपिने आरोचेसि. थेरो तं कथं आहरित्वा राजोरोधानं आचिक्खि. ता एकप्पहारेनेव महाविरवं विरविंसु. राजा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छि. ता ‘एवं थेरेन वुत्त’’न्ति आरोचयिंसु. राजा दिवसे गणापेत्वा सत्ताहे वीतिवत्ते थेरस्स हत्थपादे छिन्दापेसि. एकन्तसच्चमेव होतीति फलस्स सच्चभावतो वुत्तं, दस्सनं पन विपल्लत्थमेव. तेनेव पहीनविपल्लासा पुब्बनिमित्तभूतम्पि सुपिनं न पस्सन्ति, द्वीहि तीहि वा कारणेहि कदाचि सुपिनं पस्सन्तीति आह ‘‘संसग्गभेदतो’’ति. ‘‘असेक्खा न पस्सन्ति पहीनविपल्लासत्ता’’ति वचनतो चतुन्नम्पि कारणानं विपल्लासो एव मूलकारणन्ति दट्ठब्बं.
तन्ति सुपिनकाले पवत्तं भवङ्गचित्तं. रूपनिमित्तादिआरम्मणन्ति कम्मनिमित्तगतिनिमित्ततो अञ्ञं रूपनिमित्तादिआरम्मणं न होति. ईदिसानीति पच्चक्खतो अनुभूतपुब्बपरिकप्पितरूपादिआरम्मणानि चेव रागादिसम्पयुत्तानि च. सब्बोहारिकचित्तेनाति पकतिचित्तेन. द्वीहि अन्तेहि मुत्तोति कुसलाकुसलसङ्खातेहि द्वीहि अन्तेहि मुत्तो. आवज्जनतदारम्मणक्खणेति इदं याव तदारम्मणुप्पत्ति, ताव पवत्तं चित्तवारं सन्धाय वुत्तं. ‘‘सुपिनेनेव दिट्ठं विय मे, सुतं विय मेति कथनकाले पन अब्याकतोयेव आवज्जनमत्तस्सेव उप्पज्जनतो’’ति वदन्ति. एवं वदन्तेहि पञ्चद्वारे दुतियमोघवारे विय मनोद्वारेपि आवज्जनं द्वत्तिक्खत्तुं उप्पज्जित्वा जवनट्ठाने ठत्वा भवङ्गं ओतरतीति अधिप्पेतन्ति दट्ठब्बं एकचित्तक्खणिकस्स आवज्जनस्स उप्पत्तियं ‘‘दिट्ठं विय मे, सुतं विय मे’’ति कप्पनाय असम्भवतो.
एत्थ च ‘‘सुपिनन्तेपि तदारम्मणवचनतो पच्चुप्पन्नवसेन वा अतीतवसेन वा सभावधम्मापि सुपिनन्ते आरम्मणं होन्ती’’ति वदन्ति. ‘‘यदिपि सुपिनन्ते विभूतं हुत्वा उपट्ठिते रूपादिवत्थुम्हि तदारम्मणं वुत्तं, तथापि सुपिनन्ते उपट्ठितनिमित्तस्स परिकप्पवसेन गहेतब्बताय दुब्बलभावतो दुब्बलवत्थुकत्ताति वुत्त’’न्ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘करजकायस्स निरुस्साहसन्तभावप्पत्तितो तन्निस्सितं हदयवत्थु न सुप्पसन्नं होति, ततो तन्निस्सितापि चित्तुप्पत्ति न सुप्पसन्ना असुप्पसन्नवट्टिनिस्सितदीपप्पभा विय, तस्मा दुब्बलवत्थुकत्ताति एत्थ दुब्बलहदयवत्थुकत्ता’’ति अत्थं वदन्ति, वीमंसित्वा युत्ततरं गहेतब्बं.
सुपिनन्तचेतनाति मनोद्वारिकजवनवसेन पवत्ता सुपिनन्ते चेतना. सुपिनञ्हि पस्सन्तो मनोद्वारिकेनेव जवनेन पस्सति, न पञ्चद्वारिकेन. पटिबुज्झन्तो च मनोद्वारिकेनेव पटिबुज्झति, न पञ्चद्वारिकेन. निद्दायन्तस्स हि महावट्टिं जालेत्वा दीपे चक्खुसमीपं उपनीते पठमं चक्खुद्वारिकं आवज्जनं भवङ्गं न आवट्टेति, मनोद्वारिकमेव आवट्टेति, अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे चक्खुद्वारिकं आवज्जनं भवङ्गं आवट्टेति, ततो चक्खुविञ्ञाणादीनि जवनपरियोसानानि पवत्तन्ति, तदनन्तरं भवङ्गं पवत्तति. ततियवारे मनोद्वारिकआवज्जनेन भवङ्गे आवट्टिते मनोद्वारिकजवनं जवति, तेन चित्तेन ‘‘किं अयं इमस्मिं ठाने आलोको’’ति जानाति. तथा निद्दायन्तस्स कण्णसमीपे तूरियेसु पग्गहितेसु घानसमीपे सुगन्धेसु वा दुग्गन्धेसु वा पुप्फेसु उपनीतेसु मुखे सप्पिम्हि वा फाणिते वा पक्खित्ते पिट्ठियं पाणिना पहारे दिन्ने पठमं सोतद्वारिकादीनि आवज्जनानि भवङ्गं न आवट्टेन्ति, मनोद्वारिकमेव आवट्टेति, अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे सोतद्वारिकादीनि आवज्जनानि भवङ्गं आवट्टेन्ति, ततो सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणादीनि जवनपरियोसानानि पवत्तन्ति, तदनन्तरं भवङ्गं पवत्तति. ततियवारे मनोद्वारिकआवज्जनेन भवङ्गे आवट्टिते मनोद्वारिकजवनं जवति, तेन चित्तेन ञत्वा ‘‘किं अयं इमस्मिं ठाने सद्दो, सङ्खसद्दो भेरिसद्दो’’ति वा ‘‘किं अयं इमस्मिं ठाने गन्धो, मूलगन्धो सारगन्धो’’ति वा ‘‘किं इदं मय्हं मुखे पक्खित्तं, सप्पि फाणित’’न्ति वा ‘‘केनम्हि पिट्ठियं पहटो, अतिथद्धो मे पहारो’’ति वा वत्ता होति, एवं मनोद्वारिकजवनेनेव पटिबुज्झति, न पञ्चद्वारिकेन. सुपिनम्पि तेनेव पस्सति, न पञ्चद्वारिकेन.
अस्साति अस्स आपत्तिनिकायस्स. ननु च अयुत्तोयं निद्देसो ‘‘सङ्घो आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितब्बो अस्सा’’ति. न हि आपत्तिनिकायस्स आदिम्हि चेव सेसे च सङ्घो इच्छितो, किञ्चरहि वुट्ठानस्साति इमं चोदनं मनसि सन्निधाय यथा न विरुज्झति, तथा अधिप्पायं विवरन्तो ‘‘किं वुत्तं होती’’तिआदिमाह. आपत्तितो वुट्ठानस्स आदिम्हि चेव सेसे च इच्छितो सङ्घो आपत्तियाव इच्छितो नाम होतीति अयमेत्थ अधिप्पायो. आपत्तिवुट्ठानन्ति आपत्तितो वुट्ठानं, अनापत्तिकभावूपगमनन्ति अत्थो. वचनकारणन्ति ‘‘सङ्घादिसेसो’’ति एवं वचने कारणं. समुदाये निरुळ्हो निकाय-सद्दो तदेकदेसे पवत्तमानोपि ताय एव रुळ्हिया पवत्ततीति आह रुळीसद्देनाति. अथ वा किञ्चि निमित्तं गहेत्वा सतिपि अञ्ञस्मिं तंनिमित्तयुत्ते किस्मिञ्चिदेव विसये सम्मुतिया चिरकालतावसेन निमित्तविरहेपि पवत्तनिरुळ्हो रुळ्ही नाम. यथा महियं सेतीति महिंसो, गच्छतीति गोति, एवं निकाय-सद्दस्सपि रुळ्हिभावो वेदितब्बो. एकस्मिम्पि विसिट्ठे सतिपि सामञ्ञा विय समुदाये पवत्तवोहारो अवयवेपि पवत्ततीति आह अवयवे समूहवोहारेन वाति. नवमस्स अधिप्पायस्साति वीमंसाधिप्पायस्स.
२३८-२३९. लोमा एतेसं सन्तीति लोमसा, बहुलोमाति वुत्तं होति. अरोगो भविस्सामीति रागपरिळाहवूपसमतो निरोगो भविस्सामि. मोचनेनाति मोचनत्थाय उपक्कमकरणेन. उपक्कमकरणञ्हेत्थ मोचनन्ति अधिप्पेतं मोचेति एतेनाति कत्वा. बीजं भविस्सतीति चोळग्गहणादिकम्मं सन्धाय वुत्तं.
२४०. द्वे आपत्तिसहस्सानीति खण्डचक्कादिभेदं अनामसित्वा वुत्तं, इच्छन्तेन पन खण्डचक्कादिभेदेनपि आपत्तिगणना कातब्बा. मिस्सकचक्कन्ति उभतोवड्ढनकं सन्धाय वुत्तं. एत्थ च नीलञ्च पीतकञ्चातिआदिना एकक्खणे अनेकवण्णानं मोचनाधिप्पायवचनं यथाधिप्पायेन मोचनं भवतु वा मा वा, इमिनापि अधिप्पायेन उपक्कमित्वा मोचेन्तस्स आपत्ति होतीति दस्सनत्थं. न हि एकस्मिं खणे नीलादीनं सब्बेसम्पि मुत्ति सम्भवति. अञ्ञं वदतीति अत्तनो दोसं उजुं वत्तुं असक्कोन्तो पुन पुट्ठो अञ्ञं भणति.
मोचनस्सादोति मोचनस्स पुब्बभागे पवत्तअस्सादो. तेनेव ‘‘मोचेतुं अस्सादो मोचनस्सादो’’ति वुत्तं. गेहस्सितपेमन्ति एत्थ गेह-सद्देन गेहे ठिता मातुभगिनीआदयो अज्झत्तिकञातका गहिता. तेसु मातुपेमादिवसेन उप्पन्नो सिनेहो गेहस्सितपेमं, अञ्ञत्थ पन गेहस्सितपेमन्ति पञ्चकामगुणिकरागो वुच्चति. सम्पयुत्तअस्सादसीसेनाति रागसम्पयुत्तसुखवेदनामुखेन. एकेन पदेनाति गेहस्सितपेम-पदेन.
तथेवाति मोचनस्सादचेतनाय एव. पुब्बभागे मोचनस्सादवसेन कतप्पयोगं अविजहित्वाव सयितत्ता ‘‘सचे पन…पे… सङ्घादिसेसो’’ति वुत्तं. पुन सुद्धचित्ते उप्पन्ने तस्स पयोगस्स पटिप्पस्सद्धत्ता ‘‘सुद्धचित्तो…पे… अनापत्ती’’ति वुत्तं. जग्गनत्थायाति धोवनत्थाय. अनोकासन्ति अङ्गजातप्पदेसं.
२६३-२६४. गेहस्सितकामवितक्कन्ति पञ्चकामगुणसन्निस्सितं कामवितक्कं. वत्थिं दळ्हं गहेत्वाति अङ्गजातस्स अग्गे पस्सावनिग्गमनट्ठाने चम्मं दळ्हं गहेत्वा. निमित्ते उपक्कमाभावतो ‘‘मोचनस्सादाधिप्पायस्सपि मुत्ते अनापत्ती’’ति वुत्तं.
२६५. ‘‘एहि मे त्वं, आवुसो, सामणेराति आणत्तिया अञ्ञेन कतोपि पयोगो अत्तनाव कतो नाम होतीति कत्वा आपत्ति वुत्ता. यदि पन अनाणत्तो सयमेव करोति, अङ्गपारिपूरिया अभावतो अनापत्ती’’ति वदन्ति. सुत्तसामणेरवत्थुस्मिं असुचिम्हि मुत्तेपि अङ्गजातस्स गहणपच्चया दुक्कटं वुत्तं, न पन मुत्तपच्चया.
२६६. कायत्थम्भनवत्थुस्मिं चलनवसेन यथा अङ्गजातेपि उपक्कमो सम्भवति, तथापि विजम्भितत्ता आपत्ति वुत्ता. ‘‘पच्छतो वा’’ति वचनतो उभोसु पस्सेसु कटियं ऊरुप्पदेसोपि गहितोयेवाति दट्ठब्बं, तस्मा उभोसुपि पस्सेसु ठत्वा इमस्मिं ओकासे निमित्तन्ति उपनिज्झायन्तस्सपि आपत्तियेव. ‘‘अङ्गजात’’न्ति वचनतो निमित्तन्ति पस्सावमग्गोव वुत्तो. उम्मीलननिमीलनवसेन पन न कारेतब्बोति उम्मीलननिमीलनप्पयोगवसएन आपत्तिभेदो न कारेतब्बोति अत्थो. अनेकक्खत्तुम्पि उम्मीलेत्वा निमीलेत्वा उपनिज्झायन्तस्स एकमेव दुक्कटन्ति वुत्तं होति. अक्खीनि अविप्फन्देत्वा अभिमुखं सम्पत्तस्स मातुगामस्स निमित्तोलोकनेपि आपत्तियेवाति दट्ठब्बं. ‘‘दारुधीतलिकलेपचित्तानं अङ्गजातुपनिज्झानेपि दुक्कट’’न्ति वदन्ति.
२६७. पुप्फावलीति कीळाविसेसस्साधिवचनं. तं कीळन्ता नदीआदीसु छिन्नतटं उदकेन चिक्खल्लं कत्वा तत्थ उभो पादे पसारेत्वा निसिन्ना पपतन्ति. ‘‘पुप्फावलिय’’न्तिपि पाठो. पवेसेन्तस्साति द्विकम्मकत्ता वालिकं अङ्गजातन्ति उभयत्थापि उपयोगवचनं कतं. वालिकन्ति वालिकायाति अत्थो. चेतना, उपक्कमो, मुच्चनन्ति इमानेत्थ तीणि अङ्गानि वेदितब्बानि.
सुक्कविस्सट्ठिसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
२. कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना
२६९. दुतिये येसु विवटेसु अन्धकारो होति, तानि विवरन्तोति ब्राह्मणिया सद्धिं कायसंसग्गं समापज्जितुकामो एवमकासि. तेन कतस्सपि विप्पकारस्स अत्तनि कतत्ता ‘‘अत्तनो विप्पकार’’न्ति वुत्तं. उळारत्तताति उळारचित्तता, पणीताधिमुत्तताति वुत्तं होति.
२७०. ओतिण्णोति इदं कम्मसाधनं कत्तुसाधनं वा होतीति तदुभयवसेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘यक्खादीहि विय सत्ता’’तिआदिमाह. असमपेक्खित्वाति यथासभावं अनुपपरिक्खित्वा, यथा ते रतिजनका रूपादयो विसया अनिच्चदुक्खासुभानत्ताकारेन अवत्थिता, तथा अपस्सित्वाति वुत्तं होति.
२७१. सञ्ञमवेलन्ति सीलमरियादं. आचारोति आचरणं हत्थगहणादिकिरिया. अस्साति ‘‘कायसंसग्गं समापज्जेय्या’’ति पदस्स.
२७३. एतेसं पदानं वसेनाति आमसनादिपदानं वसेन. इतो चितो च…पे… सञ्चोपेतीति अत्तनो हत्थं वा कायं वा तिरियं इतो चितो च सञ्चारेति. ‘‘कायतो अमोचेत्वावाति वचनतो मत्थकतो पट्ठाय हत्थं ओतारेन्तस्स कायतो मोचेत्वा निवत्थसाटकूपरि ओमसन्तस्स थुल्लच्चयं, साटकतो ओतारेत्वा जङ्घतो पट्ठाय कायं ओमसन्तस्स पुन सङ्घादिसेसो’’ति वदन्ति.
द्वादससुपि आमसनादिप्पयोगेसु एकेकस्मिं पयोगे कायतो अमोचिते एकेकाव आपत्ति होतीति आह ‘‘मूलग्गहणमेव पमाण’’न्ति. इदञ्च एकेन हत्थेन कायं गहेत्वा इतरेन हत्थेन कायपरामसनं सन्धाय वुत्तं. एकेन पन हत्थेन कायपटिबद्धं गहेत्वा इतरेन तत्थ तत्थ कायं परामसतो पयोगगणनाय आपत्ति. अयं पन सङ्घादिसेसो न केवलं वत्थुवसेनेव, अपिच सञ्ञावसेनपीति आह ‘‘इत्थिया इत्थिसञ्ञिस्स सङ्घादिसेसो’’ति. पाळियं तिरच्छानगतो च होतीति एत्थ तिरच्छानगतित्थिया तिरच्छानगतपुरिसस्स च गहणं वेदितब्बं.
समसारागोति कायसंसग्गरागेन एकसदिसरागो. पुरिमनयेनेवाति रज्जुवत्थादीहि परिक्खिपित्वा गहणे वुत्तनयेन. पुन पुरिमनयेनेवाति समसारागो वुत्तो. अनन्तरनयेनेवाति कायपटिबद्धआमसननयेन. वेणिग्गहणेन लोमानम्पि सङ्गहितत्ता लोमानं फुसनेपि सङ्घादिसेसो वुत्तो. इदानि वुत्तमेवत्थं पकासेतुकामो ‘‘उपादिन्नकेन ही’’तिआदिमाह.
यथानिद्दिट्ठनिद्देसेति यथावुत्तकायसंसग्गनिद्देसे. तेनाति तेन यथावुत्तकारणेन. सञ्ञाय विरागितम्हीति सञ्ञाय विरद्धाय. लिङ्गब्यत्तयेन ‘‘विरागितम्ही’’ति वुत्तं. इमं नाम वत्थुन्ति इमस्मिं सिक्खापदे आगतं सन्धाय वदति. अञ्ञम्पि यं किञ्चि वत्थुं सन्धाय वदतीतिपि केचि. सारत्तन्ति कायसंसग्गरागेन सारत्तं. विरत्तन्ति कायसंसग्गरागरहितं मातुभगिनीआदिं सन्धाय वदति. ‘‘विरत्तं गण्हिस्सामी’’ति विरत्तं गण्हि, दुक्कटन्ति मातुपेमादिवसेन गहणे दुक्कटं वुत्तं.
इमाय पाळिया समेतीति सम्बन्धो. कथं समेतीति चे? यदि हि ‘‘इत्थिया कायपटिबद्धं गण्हिस्सामी’’ति चित्ते उप्पन्ने इत्थिसञ्ञा विरागिता भवेय्य, कायपटिबद्धग्गहणे थुल्लच्चयं वदन्तेन भगवता ‘‘इत्थी च होति इत्थिसञ्ञी चा’’ति न वत्तब्बं सिया, वुत्तञ्च, तस्मा ‘‘इत्थिया कायपटिबद्धं गण्हिस्सामी’’ति कायं गण्हन्तस्स इत्थिसञ्ञा विरागिता नाम न होतीति ‘‘कायपटिबद्धं गण्हिस्सामीति कायं गण्हन्तो यथावत्थुकमेव आपज्जती’’ति महासुमत्थेरेन वुत्तवादो इमाय पाळिया समेति. यो पनेत्थ ‘‘सतिपि इत्थिसञ्ञाय कायपटिबद्धं गण्हन्तस्स गहणसमये ‘कायपटिबद्धं गण्हिस्सामी’ति सञ्ञं ठपेत्वा ‘इत्थिं गण्हामी’ति सञ्ञाय अभावतो वत्थुसञ्ञानं भिन्नत्ता अयुत्त’’न्ति वदेय्य, सो पुच्छितब्बो ‘‘किं कायपटिबद्धं वत्थादिं गण्हन्तो इत्थिया रागेन गण्हाति, उदाहु वत्थादीसु रागेना’’ति. यदि ‘‘वत्थादीसु रागेन गण्हाती’’ति वदेय्य, इत्थिया कायपटिबद्धं अहुत्वा अञ्ञत्थ ठितं वत्थादिं गण्हन्तस्सपि थुल्लच्चयं सिया, तस्मा इत्थी इत्थिसञ्ञा सारत्तभावो गहणञ्चाति अङ्गपारिपूरिसब्भावतो महासुमत्थेरवादोव युत्तवादो. अट्ठकथाविनिच्छयेहि च समेतीति एत्थापि अयमधिप्पायो – यदि सञ्ञाविरागेन विरागितं नाम सिया, ‘‘सम्बहुला इत्थियो बाहाहि परिक्खिपित्वा गण्हामी’’ति एवंसञ्ञिस्स ‘‘मज्झगतित्थियो कायपटिबद्धेन गण्हामी’’ति एवरूपाय सञ्ञाय अभावतो मज्झगतानं वसेन थुल्लच्चयं न सिया, एवं सन्तेपि अट्ठकथाय थुल्लच्चयस्स वुत्तत्ता सञ्ञाविरागेन विरागितं नाम न होतीति अयमत्थो सिद्धोयेवाति. नीलेन दुविञ्ञेय्यसभावतो काळित्थी वुत्ता.
२७९. सेवनाधिप्पायोति फस्ससुखसेवनाधिप्पायो. इत्थिया कायेन भिक्खुस्स कायपटिबद्धामसनवारेपि फस्सं पटिविजानातीति इदं अत्तनो कायपटिबद्धामसनेपि कायसम्बन्धसभावतो वुत्तं. एत्थाति निस्सग्गियेन निस्सग्गियवारे. मोक्खाधिप्पायोति एत्थ पठमं कायसंसग्गरागे सतिपि पच्छा मोक्खाधिप्पायस्स अनापत्ति.
२८१. पारिपन्थिकाति विलुम्पनिका, अन्तरायिकाति वुत्तं होति. नदीसोतेन वुय्हमानं मातरन्ति उक्कट्ठपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तं, अञ्ञासुपि पन इत्थीसु कारुञ्ञाधिप्पायेन मातरि वुत्तनयेन पटिपज्जन्तस्स नेवत्थि दोसोति वदन्ति. ‘‘मातर’’न्ति वुत्तत्ता अञ्ञासं न वट्टतीति वदन्तापि अत्थि. तिणण्डुपकन्ति हिरीवेरादिमूलेहि कतचुम्बटकं. तालपण्णमुद्दिकन्ति तालपण्णेहि कतअङ्गुलिमुद्दिकं. परिवत्तेत्वाति अत्तनो निवासनपारुपनभावतो अपनेत्वा, चीवरत्थाय अपनामेत्वाति वुत्तं होति. चीवरत्थाय पादमूले ठपेति, वट्टतीति इदं निदस्सनमत्तं, पच्चत्थरणवितानादिअत्थम्पि वट्टतियेव, पूजादिअत्थं तावकालिकम्पि गहेतुं वट्टति.
इत्थिसण्ठानेन कतन्ति एत्थ हेट्ठिमपरिच्छेदतो पाराजिकवत्थुभूततिरच्छानगतित्थीनम्पि अनामासभावतो तादिसं इत्थिसण्ठानेन कतं तिरच्छानगतरूपम्पि अनामासन्ति दट्ठब्बं. ‘‘भिक्खुनीहि पटिमारूपं आमसितुं वट्टती’’ति वदन्ति आचरिया. इत्थिरूपानि दस्सेत्वा कतं वत्थञ्च पच्चत्थरणञ्च भित्तिञ्च इत्थिरूपं अनामसित्वा गण्हितुं वट्टति. भिन्दित्वाति एत्थ हत्थेन अग्गहेत्वाव केनचिदेव दण्डादिना भिन्दितब्बं. एत्थ च ‘‘अनामासम्पि हत्थेन अपरामसित्वा दण्डादिना केनचि भिन्दितुं वट्टती’’ति इध वुत्तत्ता ‘‘पंसुकूलं गण्हन्तेन मातुगामसरीरेपि सत्थादीहि वणं कत्वा गहेतब्ब’’न्ति वुत्तत्ता च गहितमण्डूकसप्पिनिं दण्डादीहि निप्पीळेत्वा मण्डूकं विस्सज्जापेतुं वट्टति.
मग्गं अधिट्ठायाति मग्गे गच्छामीति एवं मग्गसञ्ञी हुत्वाति अत्थो. कीळन्तेनाति इदं गिहिसन्तकं सन्धाय वुत्तं, भिक्खुसन्तकं पन येन केनचि अधिप्पायेन अनामसितब्बमेव दुरुपचिण्णभावतो. तालपनसादीनीति चेत्थ आदि-सद्देन नाळिकेरलबुजतिपुसअलाबुकुम्भण्डपुस्सफलएळालुकफलानं सङ्गहो दट्ठब्बो. ‘‘यथावुत्तफलानंयेव चेत्थ कीळाधिप्पायेन आमसनं न वट्टती’’ति वुत्तत्ता पासाणसक्खरादीनि कीळाधिप्पायेनपि आमसितुं वट्टति.
मुत्ताति हत्थिकुम्भजादिका अट्ठविधा मुत्ता. तथा हि हत्थिकुम्भं, वराहदाठं, भुजङ्गसीसं, वलाहकं, वेळु, मच्छसिरो, सङ्खो, सिप्पीति अट्ठ मुत्तायोनियो. तत्थ हत्थिकुम्भजा पीतवण्णा पभाविहीना. वराहदाठजा वराहदाठवण्णाव. भुजङ्गसीसजा नीलादिवण्णा सुविसुद्धा वट्टला. वलाहकजा आभासूरा दुब्बिभागरूपा रत्तिभागे अन्धकारं विद्धमन्तियो तिट्ठन्ति, देवूपभोगा एव च होन्ति. वेळुजा करकफलसमानवण्णा न आभासूरा, ते च वेळू अमनुस्सगोचरे एव पदेसे जायन्ति. मच्छसिरजा पाठीनपिट्ठिसमआनवण्णा वट्टला लघवो च होन्ति पभाविहीना च, ते च मच्छा समुद्दमज्झेयेव जायन्ति. सङ्खजा सङ्खउदरच्छविवण्णा कोलफलप्पमाणापि होन्ति पभाविहीनाव. सिप्पिजा पभाविसेसयुत्ता होन्ति नानासण्ठाना. एवं जातितो अट्ठविधासु मुत्तासु या मच्छसङ्खसिप्पिजा, ता सामुद्दिका. भुजङ्गजापि काचि सामुद्दिका होन्ति, इतरा असामुद्दिका. यस्मा बहुलं सामुद्दिकाव मुत्ता लोके दिस्सन्ति, तत्थापि सप्पिजाव, इतरा कदाचि काचि, तस्मा सम्मोहविनोदनियं ‘‘मुत्ताति सामुद्दिका मुत्ता’’ति वुत्तं.
मणीति ठपेत्वा वेळुरियादिके सेसो जोतिरसादिभेदो सब्बोपि मणि. वेळुरियोति वंसवण्णमणि. सङ्खोति सामुद्दिकसङ्खो. सिलाति काळसिलापण्डुसिलासेतसिलादिभेदा सब्बापि सिला. रजतन्ति कहापणादिकं वुत्तावसेसं रतनसम्मतं. जातरूपन्ति सुवण्णं. लोहितङ्कोति रत्तमणि. मसारगल्लन्ति कबरमणि. भण्डमूलत्थायाति पत्तचीवरादिभण्डमूलत्थाय. कुट्ठरोगस्साति निदस्सनमत्तं, ताय वूपसमेतब्बस्स यस्स कस्सचि रोगस्सत्थायपि वट्टतियेव. ‘‘भेसज्जत्थञ्च अधिट्ठायेव मुत्ता वट्टती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. आकरमुत्तोति आकरतो मुत्तमत्तो. ‘‘भण्डमूलत्थाय सम्पटिच्छितुं वट्टती’’ति इमिना च आमसितुम्पि वट्टतीति दस्सेति. पचित्वा कतोति काचकारेहि पचित्वा कतो.
धोतविद्धो च रतनमिस्सोति अलङ्कारत्थं कञ्चनलतादिं दस्सेत्वा कतो रतनखचितो धोतविद्धो अनामासो. धोतविद्धो च रतनमिस्सो चाति विसुं वा पदं सम्बन्धितब्बं. पानीयसङ्खोति इमिना च सङ्खेन कतपानीयभाजनपिधानादिसमणपरिक्खारोपि आमसितुं वट्टतीति सिद्धं. सेसन्ति रतनमिस्सं ठपेत्वा अवसेसं. मुग्गवण्णंयेव रतनसम्मिस्सं करोन्ति, न अञ्ञन्ति आह ‘‘मुग्गवण्णावा’’ति, मुग्गवण्णा रतनमिस्साव न वट्टतीति वुत्तं होति. सेसाति रतनसम्मिस्सं ठपेत्वा अवसेसा मुग्गवण्णा नीलसिला.
बीजतो पट्ठायाति धातुपासाणतो पट्ठाय. सुवण्णचेतियन्ति धातुकरण्डकं. पटिक्खिपीति ‘‘धातुट्ठपनत्थाय गण्हथा’’ति अवत्वा ‘‘तुम्हाकं गण्हथा’’ति पेसितत्ता पटिक्खिपि. सुवण्णबुब्बुळकन्ति सुवण्णतारकं. ‘‘केळापयितुन्ति इतो चितो च सञ्चारन्तेहि आमसितुं वट्टती’’ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. कचवरमेव हरितुं वट्टतीति चेतियगोपका वा भिक्खू होन्तु अञ्ञे वा, हत्थेनपि पुञ्छित्वा कचवरं अपनेतुं वट्टति, मलम्पि पमज्जितुं वट्टतियेव.
आरकूटलोहन्ति कित्तिमलोहं. तीणि हि कित्तिमलोहानि कंसलोहं, वट्टलोहं, आरकूटन्ति. तत्थ तिपुतम्बे मिस्सेत्वा कतं कंसलोहं, सीसतम्बे मिस्सेत्वा कतं वट्टलोहं, पकतिरसतम्बे मिस्सेत्वा कतं आरकूटं. तेनेव तंकरणेन निब्बत्तत्ता ‘‘कित्तिमलोह’’न्ति वुच्चति. ‘‘जातरूपगतिकमेवाति वुत्तत्ता आरकूटं सुवण्णसदिसमेव आमसितुं न वट्टति, अञ्ञं पन वट्टती’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. केचि पन ‘‘आरकूटं अनामसितब्बतो जातरूपगतिकमेवाति वुत्तं, तस्मा उभयम्पि जातरूपं विय आमसितुं न वट्टती’’ति वदन्ति. पठमं वुत्तोयेव च अत्थो गण्ठिपदकारेहि अधिप्पेतो. पटिजग्गितुं वट्टतीति सेनासनपटिबद्धत्ता वुत्तं.
सामिकानं पेसेतब्बन्ति सामिकानं सासनं पेसेतब्बं. भिन्दित्वाति हत्थेन अग्गहेत्वा अञ्ञेन येन केनचि भिन्दित्वा. भेरिसङ्घाटोति सङ्घटितचम्मभेरी. वीणासङ्घाटोति सङ्घटितचम्मवीणा. चम्मविनद्धानं भेरिवीणानमेतं अधिवचनं. तुच्छपोक्खरन्ति अविनद्धचम्मं भेरिपोक्खरं वीणापोक्खरञ्च. आरोपितचम्मन्ति भेरिआदीनं विनद्धनत्थाय मुखवट्टियं आरोपितचम्मं ततो उद्धरित्वा विसुं ठपितचम्मञ्च. ओनहितुं वाति भेरिपोक्खरादीनि चम्मं आरोपेत्वा विनन्धितुं. ओनहापेतुं वाति तथेव अञ्ञेहि विनन्धापेतुं. पाराजिकप्पहोनककालेति अकुथितकाले.
२८२. सङ्कमादि भूमिगतिकत्ता न कायपटिबद्धट्ठानियन्ति दुक्कटं वुत्तं. एकपदिकसङ्कमोति खुद्दकसेतु. सकटमग्गसङ्कमोति सकटमग्गभूतो महासेतु. ठाना चालेतुन्ति रज्जुं ठाना चालेतुं. पटिच्छादेतब्बाति अपनेतब्बा. मनुस्सित्थी, इत्थिसञ्ञिता, कायसंसग्गरागो, तेन रागेन वायामो, हत्थग्गाहादिसमापज्जनन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
कायसंसग्गसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
३. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना
२८३. ततिये उत्तरपदलोपेन छिन्नओत्तप्पा ‘‘छिन्निका’’ति वुत्ताति आह ‘‘छिन्निकाति छिन्नओतप्पा’’ति.
२८५. यथा युवा युवतिन्ति एतेन ओभासने निरासङ्कभावं दस्सेति. मेथुनुपसञ्हिताहीति इदं दुट्ठुल्लवाचाय सिखाप्पत्तलक्खणदस्सनं. इत्थिलक्खणेनाति वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘सुभलक्खणेना’’ति वुत्तं. न ताव सीसं एतीति ‘‘इत्थिलक्खणेन समन्नागतासी’’तिआदिना वण्णभणनं सङ्घादिसेसापत्तिजनकं हुत्वा मत्थकं न पापुणाति. वण्णभणनञ्हि येनाकारेन भणन्तस्स सङ्घादिसेसो होति, तेनाकारेन भणन्तस्स सिखाप्पत्तं नाम होति. ‘‘इत्थिलक्खणेन समन्नागतासीतिआदिकं पन दुट्ठुल्लवाचस्सादरागवसेन भणन्तस्स दुक्कट’’न्ति गण्ठिपदेसु वुत्तं.
एकादसहि पदेहि अघटिते सीसं न एतीति ‘‘अनिमित्तासी’’तिआदीहि एकादसहि पदेहि अघटिते अवण्णभणनं सीसं न एति, अवण्णभणनं नाम न होतीति वुत्तं होति. घटितेपीति एकादसहि पदेहि अवण्णभणने घटितेपि. इमेहि तीहि घटितेयेव सङ्घादिसेसोति ‘‘सिखरणी’’तिआदीहि तीहियेव पदेहि अवण्णभणने घटितेयेव सङ्घादिसेसो पस्सावमग्गस्स नियतवचनत्ता अच्चोळारिकत्ता च. अनिमित्तासीतिआदीहि पन अट्ठहि पदेहि घटिते केवलं अवण्णभणनमेव सम्पज्जति, न सङ्घादिसेसो, तस्मा तानि थुल्लच्चयवत्थूनीति केचि. अक्कोसनमत्तत्ता दुक्कटवत्थूनीति अपरे. परिब्बाजिकावत्थुस्मिं विय थुल्लच्चयमेवेत्थ युत्ततरं दिस्सति. कुञ्चिकपणालिमत्तन्ति कुञ्चिकाछिद्दमत्तं.
२८६-२८७. गरुकापत्तिन्ति भिक्खुनिया कायसंसग्गे पाराजिकापत्तिं सन्धाय वदति. हसन्तो हसन्तोति सभावदस्सनत्थं वुत्तं. अहसन्तोपि वाचस्सादरागेन पुनप्पुनं वदति, आपत्तियेव. कायचित्ततोति हत्थमुद्दाय ओभासन्तस्स कायचित्ततो समुट्ठाति.
२८८. तस्मा दुक्कटन्ति अप्पटिविजाननहेतु दुक्कटं, पटिविजानन्तिया पन अखेत्तपदत्ता थुल्लच्चयेन भवितब्बं. तेनेव परिब्बाजिकावत्थुस्मिं पटिविजानन्तिया थुल्लच्चयं वक्खति.
२८९. असद्धम्मं सन्धायाहाति ‘‘वापित’’न्ति इमस्स बीजनिक्खेपवचनत्ता वुत्तं. संसीदतीति वहति पवत्तति. अथ वा संसीदतीति संसीदिस्सति. मनुस्सित्थी, इत्थिसञ्ञिता, दुट्ठुल्लवाचस्सादरागो, तेन रागेन ओभासनं, तङ्खणविजाननन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
४. अत्तकामपारिचरियसिक्खापदवण्णना
२९०. चतुत्थे चीवरन्ति निवासनादि यं किञ्चि चीवरं. पिण्डपातन्ति यो कोचि आहारो. सो हि पिण्डोल्येन भिक्खुनो पत्ते पतनतो तत्थ तत्थ लद्धभिक्खानं पिण्डानं पातो सन्निपातोति वा पिण्डपातोति वुच्चति. सेनासनन्ति सयनञ्च आसनञ्च. यत्थ हि विहारादिके सेति निपज्जति आसति निसीदति, तं सेनासनं. पति एति एतस्माति पच्चयोति आह ‘‘पतिकरणट्ठेन पच्चयो’’ति. रोगस्स पतिअयनट्ठेन वा पच्चयो, पच्चनीकगमनट्ठेनाति अत्थो, वूपसमनत्थेनाति वुत्तं होति. धातुक्खोभलक्खणस्स हि तंहेतुकदुक्खवेदनालक्खणस्स वा रोगस्स पटिपक्खभावो पतिअयनट्ठो. यस्स कस्सचीति सप्पिआदीसु यस्स कस्सचि. सप्पायस्साति हितस्स विकारवूपसमेनाति अधिप्पायो. भिसक्कस्स कम्मं तेन विधातब्बतो, तेनाह ‘‘अनुञ्ञातत्ता’’ति. नगरपरिक्खारेहीति नगरं परिवारेत्वा रक्खणकेहि. आवाटपरिक्खेपो परिखा उद्दापो पाकारो एसिका पलिघो पाकारमत्थकमण्डलन्ति सत्त नगरपरिक्खाराति वदन्ति. सेतपरिक्खारोति सुविसुद्धसीलालङ्कारो. अरियमग्गो हि इध ‘‘रथो’’ति अधिप्पेतो. तस्स च सम्मावाचादयो अलङ्कारट्ठेन ‘‘परिक्खारो’’ति वुत्ता. चक्कवीरियोति वीरियचक्को. जीवितपरिक्खाराति जीवितस्स पवत्तिकारणानि. समुदानेतब्बाति सम्मा उद्धं उद्धं आनेतब्बा परियेसितब्बा. परिवारोपि होति अन्तरायानं परितो वारणतो, तेनाह – ‘‘जीवित…पे… रक्खणतो’’ति. तत्थ अन्तरन्ति विवरं, ओकासोति अत्थो. रक्खणतोति वेरिकानं अन्तरं अदत्वा अत्तनो सामीनं परिवारेत्वा ठितसेवका विय रक्खणतो. अस्साति जीवितस्स. कारणभावतोति चिरप्पवत्तिया कारणभावतो. रसायनभूतञ्हि भेसज्जं सुचिरम्पि कालं जीवितं पवत्तेतियेव.
२९१. उपचारेति यत्थ ठितो विञ्ञापेतुं सक्कोति, तादिसे. कामो चेव हेतु च पारिचरिया च अत्थो. सेसं ब्यञ्जनन्तिआदीसु पाळियं ‘‘अत्तकाम’’न्ति पदं उद्धरित्वा अत्तनो कामं, अत्तनो हेतुं, अत्तनो अधिप्पायं, अत्तनो पारिचरियन्ति चत्तारो अत्था पदभाजने वुत्ता. तेसु पठमे अत्थविकप्पे कामो च हेतु च पारिचरिया च अत्थो, सेसं अधिप्पायपदमेकं ब्यञ्जनं पठमविग्गहे तदत्थस्स असम्भवभावतो निरत्थकत्ता. दुतिये पन अत्थविकप्पे अधिप्पायो च पारिचरिया च अत्थो, कामो च हेतु चाति सेसं पदद्वयं ब्यञ्जनं तेसं तत्थ अत्थाभावतोति एवं चत्तारि पदानि द्विन्नं विग्गहानं वसेन योजितानीति केचि वदन्ति. गण्ठिपदे च अयमेवत्थो वुत्तो. चूळमज्झिममहागण्ठिपदेसु पन ‘‘पठमस्मिं अत्थविकप्पे कामो च हेतु च पारिचरिया च अधिप्पायत्थो, सेसं मेथुनधम्मसङ्खातेन कामेनातिआदि विग्गहवाक्यं अक्खरविवरणमत्ततो ब्यञ्जनमत्तं. दुतिये अत्थविकप्पे अधिप्पायो च पारिचरिया च अधिप्पायत्थो, सेसं अत्तना कामिता इच्छितातिआदि विग्गहवाक्यं अक्खरविवरणमत्ततो ब्यञ्जनमत्त’’न्ति एवमत्थो वुत्तो. ‘‘ब्यञ्जने आदरं अकत्वा’’ति वचनतो अयमेवत्थो इध युत्ततरोति विञ्ञायति. ब्यञ्जने आदरं अकत्वाति इमिना हि अट्ठकथायं वुत्तविग्गहवसेन ब्यञ्जने आदरं अकत्वाति अयमत्थो दीपितो.
इदानि यथावुत्तमेवत्थं पदभाजनेन संसन्दित्वा दस्सेतुं ‘‘अत्तनो कामं अत्तनो हेतुं अत्तनो पारिचरियन्ति हि वुत्ते जानिस्सन्ति पण्डिता’’तिआदि आरद्धं. इदं वुत्तं होति – ‘‘अत्तनो हेतु’’न्ति वुत्ते अत्तनो अत्थायाति अयमत्थो विञ्ञायति. ‘‘अत्तनो कामं अत्तनो पारिचरिय’’न्ति च वुत्ते कामेन पारिचरियाति अयमत्थो विञ्ञायति. तस्मा अत्तनो कामं अत्तनो हेतुं अत्तनो पारिचरियन्ति इमेहि तीहि पदेहि अत्तनो अत्थाय कामेन पारिचरिया अत्तकामपारिचरियाति अयमत्थविकप्पो वुत्तोति विञ्ञू जानिस्सन्ति. ‘‘अत्तनो अधिप्पाय’’न्ति वुत्ते पन अधिप्पायसद्दस्स कामितसद्देन समानत्थभावतो अत्तनो पारिचरियन्ति इमस्स च उभयविग्गहसामञ्ञतो अत्तनो इच्छितकामितट्ठेन अत्तकामपारिचरियाति अयमत्थविकप्पो द्वीहि पदेहि दस्सितोति विञ्ञू जानिस्सन्तीति.
एतदग्गन्ति एसा अग्गा. दुट्ठुल्लवाचासिक्खापदे किञ्चापि मेथुनयाचनं आगतं, तथापि तं दुट्ठुल्लवाचस्सादरागवसेन वुत्तं, इध पन अत्तनो मेथुनस्सादरागवसेनाति अयं विसेसो. विनीतवत्थूसु ‘‘तेन हि भगिनि अग्गदानं देही’’ति इदं अत्तनो अत्थाय वुत्तन्ति वेदितब्बं. मनुस्सित्थी, इत्थिसञ्ञिता, अत्तकामपारिचरियाय रागो, तेन रागेन वण्णभणनं, तङ्खणविजाननन्ति इमानेत्थ पञ्च अङ्गानि.
अत्तकामपारिचरियसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
५. सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना
२९६. पञ्चमे पण्डितस्स भावो पण्डिच्चं, ञाणस्सेतं अधिवचनं. गतिमन्ताति ञाणगतिया समन्नागता. पण्डिताति इमिना सभावञाणेन समन्नागतता वुत्ता, ब्यत्ताति इमिना इत्थिकत्तब्बेसु विसारदपञ्ञाय. तेनाह ‘‘उपायञ्ञू विसारदा’’ति. मेधाविनीति ठानुप्पत्तिपञ्ञासङ्खाताय तस्मिं तस्मिं अत्थकिच्चे उपट्ठिते ठानसो तङ्खणे एव उप्पज्जनपञ्ञाय समन्नागता. तेनाह ‘‘दिट्ठं दिट्ठं करोती’’ति. छेकाति यागुभत्तसम्पादनादीसु निपुणा. उट्ठानवीरियसम्पन्नाति कायिकेन वीरियेन समन्नागता, यथा अञ्ञा कुसीता निसिन्नट्ठाने निसिन्नाव होन्ति, ठितट्ठाने ठिताव, एवं अहुत्वा विप्फारिकेन चित्तेन सब्बकिच्चं निप्फादेतीति वुत्तं होति. कुमारिकायाति निमित्तत्थे भुम्मं, हेतुम्हि वा करणवचनं. तेनाह ‘‘कुमारिकाय कारणा’’ति. आवहनं आवाहो, परिग्गहभावेन दारिकाय गण्हापनं, तथा दापनं विवाहो. तेनाह ‘‘दारकस्सा’’तिआदि.
२९७-२९८. भत्तपाचनं सन्धाय रन्धापनं वुत्तं, यस्स कस्सचि पाचनं सन्धाय पचापनं वुत्तं. दुट्ठुं कुलं गता दुग्गताति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘यत्थ वा गता’’तिआदिमाह. आहरणं आहारो. न उपाहटन्ति न दिन्नं. कयो गहणं, विक्कयो दानं. तदुभयं सङ्गण्हित्वा ‘‘वोहारो’’ति वुत्तं. मण्डितपसाधितोति एत्थ बाहिरुपकरणेन अलङ्करणं मण्डनं, अज्झत्तिकानं केसादीनंयेव सण्ठपनं पसाधनं.
३००. ‘‘अब्भुतं कातुं न वट्टती’’ति इमिना दुक्कटं होतीति दीपेति. ‘‘पराजितेन दातब्ब’’न्ति वुत्तत्ता अदेन्तो धुरनिक्खेपेन कारेतब्बो. अचिरकाले अधिकारो एतस्स अत्थीति अचिरकालाधिकारिकं, सञ्चरित्तं. ‘‘अचिरकालाचारिक’’न्ति वा पाठो, अचिरकाले आचारो अज्झाचारो एतस्साति अचिरकालाचारिकं.
किञ्चापि एहिभिक्खूपसम्पन्ना चेव सरणगमनूपसम्पन्ना च सञ्चरित्तादिपण्णत्तिवज्जं आपत्तिं आपज्जन्ति, तेसं पन न सब्बकालिकत्ता ते वज्जेत्वा सब्बकालानुरूपं तन्तिं ठपेन्तो भगवा इधापि ञत्तिचतुत्थेनेव कम्मेन उपसम्पन्नं भिक्खुं दस्सेतुं ‘‘तत्र य्वायं भिक्खु…पे… अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतो भिक्खू’’ति पदभाजनं आह, न पन नेसं सञ्चरित्तादिआपज्जने अभब्बभावतो. खीणासवापि हि अप्पस्सुता किञ्चापि लोकवज्जं नापज्जन्ति, पण्णत्तियं पन अकोविदत्ता विहारकारं कुटिकारं सहागारं सहसेय्यन्ति एवरूपा कायद्वारे आपत्तियो आपज्जन्ति, सञ्चरित्तं पदसोधम्मं उत्तरिछप्पञ्चवाचं भूतारोचनन्ति एवरूपा वचीद्वारे आपत्तियो आपज्जन्ति, उपनिक्खित्तसादियनवसेन मनोद्वारे रूपियपटिग्गहणापत्तिं आपज्जन्ति.
३०१. सञ्चरणं सञ्चरो, सो एतस्स अत्थीति सञ्चरी, तस्स भावो सञ्चरित्तं. तेनाह ‘‘सञ्चरणभाव’’न्ति, इत्थिपुरिसानं अन्तरे सञ्चरणभावन्ति अत्थो. जायत्तने जारत्तनेति च निमित्तत्थे भुम्मं, जायभावत्थं जारभावत्थन्ति वुत्तं होति. जायभावेति भरियभावाय. जारभावेति सामिकभावाय. किञ्चापि इमस्स पदभाजने ‘‘जारी भविस्ससी’’ति इत्थिलिङ्गवसेन पदभाजनं वुत्तं, जारत्तनेति पन निद्देसस्स उभयलिङ्गसाधारणत्ता पुरिसलिङ्गवसेनपि योजेत्वा अत्थं दस्सेन्तो ‘‘इत्थिया मतिं पुरिसस्स आरोचेन्तो जारत्तने आरोचेती’’तिआदिमाह. एत्थ हि ‘‘जारो भविस्ससी’’ति इत्थिया मतिं पुरिसस्स आरोचेन्तो जारत्तने आरोचेति नाम. पाळियं पन इत्थिलिङ्गवसेनेव योजना कता, तदनुसारेन पुरिसलिङ्गवसेनपि सक्का योजेतुन्ति.
इदानि पाळियं वुत्तनयेनपि अत्थं दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह. पति भविस्ससीति वुत्तमेवत्थं ‘‘सामिको भविस्ससी’’ति परियायवचनेन विसेसेत्वा दस्सेति. इदञ्च जारत्तनेति निद्देसस्स उभयलिङ्गसाधारणत्ता वुत्तं. मुहुत्तिका भविस्ससीति असामिकं सन्धाय वुत्तं, जारी भविस्ससीति ससामिकं सन्धाय. अन्तमसो तङ्खणिकायपीति इदं निदस्सनमत्तन्ति आह ‘‘एतेनेवुपायेना’’तिआदि.
३०३. सेरिविहारन्ति सच्छन्दचारं. अत्तनो वसन्ति अत्तनो आणं. गोत्तन्ति गोतमगोत्तादिकं गोत्तं. धम्मोति पण्डरङ्गपरिब्बाजकादीनं, तेसं तेसं वा कुलानं धम्मो. गोत्तवन्तेसु गोत्तसद्दो, धम्मचारीसु च धम्मसद्दो वत्ततीति आह ‘‘सगोत्तेही’’तिआदि. तत्थ सगोत्तेहीति समानगोत्तेहि, एकवंसजातेहीति अत्थो. सहधम्मिकेहीति एकस्स सत्थुसासने सहचरितब्बधम्मेहि, समानकुलधम्मेहि वा. तेनेवाह ‘‘एकं सत्थार’’न्तिआदि. तत्थ ‘‘एकं सत्थारं उद्दिस्स पब्बजितेही’’ति इमिना पण्डरङ्गपरिब्बाजकादयो वुत्ता, एकगणपरियापन्नेहीति मालाकारादिएकगणपरियापन्नेहि.
ससामिका सारक्खा. यस्सा गमने रञ्ञा दण्डो ठपितो, सा सपरिदण्डा. पच्छिमानं द्विन्नन्ति सारक्खसपरिदण्डानं मिच्छाचारो होति तासं ससामिकभावतो. न इतरासन्ति इतरासं मातुरक्खितादीनं अट्ठन्नं पुरिसन्तरगमने नत्थि मिच्छाचारो तासं असामिकभावतो. या हि सामिकस्स सन्तकं फस्सं थेनेत्वा परेसं अभिरतिं उप्पादेन्ति, तासं मिच्छाचारो, न च मातादयो तासं फस्से इस्सरा. मातादयो हि न अत्तना फस्सानुभवनत्थं ता रक्खन्ति, केवलं अनाचारं निसेधेन्ता पुरिसन्तरगमनं तासं वारेन्ति. पुरिसस्स पन एतासु अट्ठसुपि होतियेव मिच्छाचारो मातादीहि यथा पुरिसेन सद्धिं संवासं न कप्पेति, तथा रक्खितत्ता परेसं रक्खितगोपितं फस्सं थेनेत्वा फुट्ठभावतो.
धनेन कीताति भरियभावत्थं धनेन कीता. तेनाह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. भोगेनाति भोगहेतु. भोगत्थञ्हि वसन्ती ‘‘भोगवासिनी’’ति वुच्चति. लभित्वाति यो नं वासेति, तस्स हत्थतो लभित्वा. उदकपत्तं आमसित्वा गहिता ओदपत्तकिनी. तेनाह ‘‘उभिन्न’’न्तिआदि. धजेन आहटाति एत्थ धजयोगतो सेनाव धजसद्देन वुत्ता, उस्सितद्धजाय सेनाय आहटाति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘उस्सितद्धजाया’’तिआदि.
३०५. बहिद्धा विमट्ठं नाम होतीति अञ्ञत्थ आरोचितं नाम होति. तं किरियं सम्पादेस्सतीति तस्सा आरोचेत्वा तं किच्चं सम्पादेतु वा मा वा, तंकिरियासम्पादने योग्यतं सन्धाय वुत्तं. दारकं दारिकञ्च अजानापेत्वा तेसं मातापितुआदीहि मातापितुआदीनंयेव सन्तिकं सासने पेसितेपि हरणवीमंसनपच्चाहरणसङ्खाताय तिवङ्गसम्पत्तिया सङ्घादिसेसो होतियेवाति दट्ठब्बं. यं उद्दिस्स सासनं पेसितं, तंयेव सन्धाय तस्सा मातुआदीनं आरोचिते वत्थुनो एकत्ता मातुआदयोपि खेत्तमेवाति खेत्तमेव ओतिण्णभावं दस्सेतुं ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदि उदाहटं. इमिना समेतीति एत्थायमधिप्पायो – यथा सयं अनारोचेत्वा अञ्ञेन अन्तेवासिआदिना आरोचापेन्तस्स विसङ्केतो नत्थि, एवं तस्सा सयं अनारोचेत्वा आरोचनत्थं मातुआदीनं वदन्तस्सपि नत्थि विसङ्केतोति. घरं नयतीति घरणी. मूलट्ठानञ्च वसेनाति एत्थ पुरिसस्स मातुआदयो सासनपेसने मूलभूतत्ता ‘‘मूलट्ठा’’ति वुच्चन्ति. मातुरक्खिताय माता भिक्खुं पहिणतीति एत्थ अत्तनो वा धीतु सन्तिकं ‘‘इत्थन्नामस्स भरिया होतू’’ति भिक्खुं पहिणति, पुरिसस्स वा सन्तिकं ‘‘मम धीता इत्थन्नामस्स भरिया होतू’’ति पहिणतीति गहेतब्बं. एस नयो सेसेसुपि. पुब्बे वुत्तनयत्ताति पठमसङ्घादिसेसे वुत्तनयत्ता.
३३८. एत्तोव पक्कमतीति पुन आगन्त्वा आणापकस्स अनारोचेत्वा ततोयेव पक्कमति. अञ्ञेन करणीयेनाति गमनहेतुविसुद्धिदस्सनत्थं वुत्तं. तेनेव पन करणीयेन गन्त्वापि किञ्चि अनारोचेन्तो न वीमंसति नाम. अनभिनन्दित्वाति इदं तथा पटिपज्जमानं सन्धाय वुत्तं, सतिपि अभिनन्दने सासनं अनारोचेन्तो पन न वीमंसति नाम. ततियपदे वुत्तनयेनाति ‘‘सो तस्सा वचनं अनभिनन्दित्वा’’तिआदिना वुत्तनयेन. वत्थुगणनायाति सम्बहुलानं इत्थिपुरिसानं समभावे सति द्विन्नं द्विन्नं इत्थिपुरिसवत्थूनं गणनाय. सचे पन एकतो अधिका होन्ति, अधिकानं गणनाय आपत्तिभेदो वेदितब्बो.
३३९-३४०. पाळियं चतुत्थवारे असतिपि ‘‘गच्छन्तो न सम्पादेति, आगच्छन्तो विसंवादेति, अनापत्ती’’ति इदं अत्थतो आपन्नमेवाति कत्वा वुत्तं ‘‘चतुत्थे अनापत्ती’’ति. कारुकानन्ति वड्ढकीआदीनं. तच्छकअयोकारतन्तवायरजकन्हापितका पञ्च कारवो ‘‘कारुका’’ति वुच्चन्ति. एवरूपेन…पे… अनापत्तीति तादिसं गिहिवेय्यावच्चम्पि न होतीति कत्वा वुत्तं.
कायतो समुट्ठातीति पण्णत्तिं वा अलंवचनीयभावं वा अजानन्तस्स कायतो समुट्ठाति. वाचतो समुट्ठातीति एत्थापि एसेव नयो. कायवाचतो समुट्ठातीति पण्णत्तिं जानित्वा अलंवचनीयभावं अजानन्तस्सपि कायवाचतो समुट्ठातीति वेदितब्बं. अलंवचनीया होन्तीति देसचारित्तवसेन पण्णदानादिना परिच्चत्ता होन्ति. पण्णत्तिं पन जानित्वाति एत्थ अलंवचनीयभावं वाति च दट्ठब्बं. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना) ‘‘तदुभयं पन जानित्वा एतेहेव तीहि नयेहि समापज्जन्तस्स तानेव तीणि तदुभयजाननचित्तेन सचित्तकानि होन्ती’’ति वुत्तं. तस्मा पण्णत्तिजाननचित्तेनाति एत्थापि तदुभयजाननं वत्तब्बं. भिक्खुं अजानापेत्वा अत्तनो अधिप्पायं पण्णे लिखित्वा दिन्नं हरन्तस्सपि आपत्ति होति, इमस्स सिक्खापदस्स अचित्तकत्ताति न गहेतब्बं. पाळियं पन ‘‘आरोचेती’’ति वुत्तत्ता अट्ठकथायञ्च तत्थ तत्थ आरोचनस्सेव दस्सितत्ता कायेन वा वाचाय वा आरोचेन्तस्सेव आपत्ति होतीति गहेतब्बं.
३४१. दुट्ठुल्लादीसुपीति आदि-सद्देन सञ्चरित्तम्पि सङ्गण्हाति. एत्थ पन किञ्चापि इत्थी नाम मनुस्सित्थी, न यक्खी, न पेती, न तिरच्छानगता, पुरिसो नाम मनुस्सपुरिसो, न यक्खोतिआदि न वुत्तं, तथापि मनुस्सजातिकाव इत्थिपुरिसा इध अधिप्पेता. तस्मा येसु सञ्चरित्तं समापज्जति, तेसं मनुस्सजातिकता, न नालंवचनीयता, पटिग्गण्हनवीमंसनपच्चाहरणानीति इमानेत्थ पञ्चङ्गानि.
सञ्चरित्तसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
६. कुटिकारसिक्खापदवण्णना
३४२. छट्ठे एत्तकेनाति एत्तकेन दारुआदिना. अपरिच्छिन्नप्पमाणायोति अपरिच्छिन्नदारुआदिप्पमाणायो. मूलच्छेज्जाय पुरिसं याचितुं न वट्टतीति परसन्तकभावतो मोचेत्वा अत्तनोयेव सन्तकं कत्वा याचितुं न वट्टति. एवं मूलच्छेज्जाय अञ्ञातकअप्पवारितट्ठानतो याचन्तस्स अञ्ञातकविञ्ञत्तिया दुक्कटं. दासं अत्तनो अत्थाय सादियन्तस्सपि दुक्कटमेव ‘‘दासिदासपटिग्गहणा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०, १९४) वचनतो. ञातकपवारितट्ठानतो पन दासं मूलच्छेज्जाय याचन्तस्स सादियनवसेन दुक्कटं. सककम्मं न याचितब्बाति पाणातिपातसिक्खापदरक्खणत्थं वुत्तं. अनियमेत्वापि न याचितब्बाति मनुस्सानं अञ्ञथा गाहस्सपि सम्भवतो वुत्तं, सुद्धचित्तेन पन हत्थकम्मं याचन्तस्स आपत्ति नाम नत्थि.
सब्बकप्पियभावदीपनत्थन्ति सब्बसो कप्पियभावदीपनत्थं. मूलं देथाति वत्तुं वट्टतीति यस्मा मूलं दस्सामाति तेहि पठमं वुत्तत्ता विञ्ञत्ति न होति, यस्मा च मूलन्ति भणितं सामञ्ञवचनतो अकप्पियवचनं न होति, तस्मा मूलं देथाति वत्तुं वट्टति. अनज्झावुत्थकन्ति अपरिग्गहितं. अकप्पियकहापणादि न दातब्बन्ति किञ्चापि अकप्पियकहापणादिं असादियन्तेन कप्पियवोहारतो दातुं वट्टति, तथापि सारुप्पं न होति. मनुस्सा च एतस्स सन्तकं किञ्चि अत्थीति विहेठेतब्बं मञ्ञन्तीति अकप्पियकहापणादिदानं पटिक्खित्तं. तथेव पाचेत्वाति हत्थकम्मवसेनेव पाचेत्वा. ‘‘किं, भन्ते’’ति एत्तकेपि पुच्छिते यदत्थाय पविट्ठो, तं कथेतुं वट्टति पुच्छितपञ्हत्ता.
वत्तन्ति चारित्तं, आपत्ति पन न होतीति अधिप्पायो. कप्पियं कारापेत्वा पटिग्गहेतब्बानीति साखाय लग्गरजस्मिं पत्ते पतितेपि साखं छिन्दित्वा खादितुकामतायपि सति सुखपरिभोगत्थं वुत्तं. ‘‘नदिं वा…पे… आहरा’’ति वत्थुं वट्टतीति अपरिग्गहितत्ता वुत्तं. गेहतो…पे… परिभुञ्जितब्बन्ति परिग्गहितउदकत्ता विञ्ञत्तिया दुक्कटं होतीति अधिप्पायो. अलज्जीहि…पे… न कारेतब्बन्ति इदं उत्तरिभङ्गाधिकारत्ता अज्झोहरणीयं सन्धाय वुत्तं. बाहिरपरिभोगेसु पन अलज्जीहिपि हत्थकम्मं कारेतुं वट्टतीति.
गोणं पन…पे… आहरापेतुं न वट्टतीति अत्तनो अत्थाय मूलच्छेज्जवसेन आहरापेतुं न वट्टति. आहरापेन्तस्स दुक्कटन्ति अञ्ञातकविञ्ञत्तिया दुक्कटं. अत्तनो अत्थाय सादियनेपि दुक्कटमेव ‘‘हत्थिगवास्सवळवपटिग्गहणा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०, १९४) वुत्तत्ता. तेनेवाह ‘‘ञातकपवारितट्ठानतोपि मूलच्छेज्जाय याचितुं न वट्टती’’ति. रक्खित्वाति यथा चोरा न हरन्ति, एवं रक्खित्वा. जग्गित्वाति तिणदानादीहि जग्गित्वा. न सम्पटिच्छितब्बन्ति अत्तनो अत्थाय गोणे सादियनस्स पटिक्खित्तत्ता वुत्तं.
सकटं देथाति…पे… वट्टतीति मूलच्छेज्जवसेन सकटं देथाति वत्तुं न वट्टति. तावकालिकं वट्टतीति तावकालिकं कत्वा सब्बत्थ याचितुं वट्टति. वल्लिआदीसु च परपरिग्गहितेसु एसेव नयोति योजेतब्बं. गरुभण्डप्पहोनकेसुयेव च वल्लिआदीसूति एत्थ आदि-सद्देन वेळुमुञ्जपब्बजतिणमत्तिकानं सङ्गहो दट्ठब्बो. यं पन वत्थुवसेन अप्पं हुत्वा अग्घवसेन महन्तं हरितालहिङ्गुलकादि, तं गरुभण्डं अप्पहोन्तम्पि याचितुं न वट्टतीति वदन्ति.
साति विञ्ञत्तिं परामसति. सा च इध परिकथादिना येन केनचि अधिप्पायविञ्ञापनं विञ्ञत्तीति गहेतब्बा. तेनाह ‘‘सब्बेन सब्ब’’न्ति, सब्बप्पकारेनाति अत्थो. तेन ‘‘परिकथादिवसेनपि विञ्ञापनं न वट्टती’’ति दीपेति. परिकथोभासनिमित्तकम्मम्पि हि चीवरपिण्डपातेसु द्वीसु पच्चयेसु न वट्टति. इदानि सेनासनपच्चये अधिप्पेतं विञ्ञत्तिं परिकथादीहि विसेसेत्वा दस्सेन्तो ‘‘आहर देहीति विञ्ञत्तिमत्तमेव न वट्टती’’ति आह. परिकथोभासनिमित्तकम्मानि वट्टन्तीति एत्थ परिकथा नाम परियायेन कथनं भिक्खुसङ्घस्स सेनासनं सम्बाधन्तिआदिवचनं. ओभासो नाम उजुकमेव अकथेत्वा यथा अधिप्पायो विभूतो होति, एवं ओभासनं, उपासका, तुम्हे कुहिं वसथाति? पासादे, भन्तेति. भिक्खूनं पन, उपासका, पासादो न वट्टतीतिआदिवचनं. निमित्तकम्मं नाम पच्चये उद्दिस्स यथा अधिप्पायो विञ्ञायति, एवं निमित्तकम्मं, सेनासनत्थं भूमिपरिकम्मादीनि करोन्तस्स ‘‘किं, भन्ते, करोसि, को कारापेती’’ति वुत्ते ‘‘न कोची’’तिआदिवचनं.
इदानि गिलानपच्चये विञ्ञत्तिआदिकं सब्बम्पि वट्टतीति दस्सेन्तो आह ‘‘गिलानपच्चये पना’’तिआदि. तथा उप्पन्नं पन भेसज्जं रोगे वूपसन्ते परिभुञ्जितुं वट्टति, न वट्टतीति? तत्थ विनयधरा ‘‘भगवता रोगसीसेन परिभोगस्स द्वारं दिन्नं, तस्मा अरोगकालेपि परिभुञ्जितुं वट्टति, आपत्ति न होती’’ति वदन्ति. सुत्तन्तिका पन ‘‘किञ्चापि आपत्ति न होति, आजीवं पन कोपेति, तस्मा सल्लेखप्पटिपत्तियं ठितस्स न वट्टति, सल्लेखं कोपेती’’ति वदन्ति. उक्कमन्तीति अपगच्छन्ति.
३४४. मणि कण्ठे अस्साति मणिकण्ठो, मणिना उपलक्खितो वा कण्ठो अस्साति मणिकण्ठोति मज्झपदलोपीसमासो दट्ठब्बो. देववण्णन्ति देवत्तभावं. पसन्नाकारन्ति पसन्नेहि कातब्बकिच्चं, कायवेय्यावच्चसङ्खातं उपट्ठानन्ति वुत्तं होति. मणियाचनाय तस्स अनागमनेन अत्तनो वड्ढि होतीति वुत्तं ‘‘मणिना मे अत्थो’’ति, मन्तपदनीहारेन वा तथा वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
३४५. वत्तमानसमीपेति वत्तमानस्स समीपे अतीते. एवं वत्तुं लब्भतीति ‘‘आगतोसी’’ति वत्तब्बे वत्तमानसमीपत्ता ‘‘आगच्छसी’’ति एवं वत्तमानवोहारेन वत्तुं लब्भति. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थानुसारतो वेदितब्बं. सो एव नयोति ‘‘आगतोम्ही’’ति वत्तब्बे ‘‘आगच्छामी’’ति अयम्पि वत्तमानसमीपे वत्तमानवोहारोति दस्सेति.
३४८-३४९. यस्मा पन न सक्का केवलं याचनाय किञ्चि कातुं, तस्मा ‘‘सयं याचितकेहि उपकरणेही’’ति अधिप्पायत्थो वुत्तो. उद्धंमुखं लित्ता उल्लित्ता, अधोमुखं लित्ता अवलित्ता. यस्मा पन उद्धंमुखं लिम्पन्ता येभुय्येन अन्तो लिम्पन्ति, अधोमुखं लिम्पन्ता च बहि, तस्मा वुत्तं ‘‘उल्लित्ताति अन्तोलित्ता, अवलित्ताति बहिलित्ता’’ति. तत्थ उल्लित्ता नाम ठपेत्वा तुलापिट्ठसङ्घातवातपानधूमछिद्दादिभेदं अलेपोकासं अवसेसे लेपोकासे कुट्टेहि सद्धिं घटेत्वा छदनस्स अन्तो सुधाय वा मत्तिकाय वा लित्ता. अवलित्ता नाम वुत्तनयेनेव छदनस्स बहि लित्ता. उल्लित्तावलित्ता नाम तथेव छदनस्स अन्तो च बहि च लित्ता.
ब्यञ्जनं समेतीति ‘‘कारयमानेना’’ति हेतुकत्तुवसेन उद्दिट्ठपदस्स ‘‘कारापेन्तेना’’ति हेतुकत्तुवसेनेव निद्देसस्स कतत्ता ब्यञ्जनं समेति. यदि एवं ‘‘करोन्तो वा कारापेन्तो वा’’ति कस्मा तस्स पदभाजनं वुत्तन्ति आह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि. ‘‘अत्तना विप्पकतं परेहि परियोसापेती’’तिआदिवचनतो ‘‘करोन्तेनपि इध वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्ब’’न्ति वुत्तं. तत्थ इध वुत्तनयेनेवाति इमस्मिं सिक्खापदे वुत्तनयेनेव. उभोपेतेति कारककारापका. कारयमानेनाति इमिनाव पदेन सङ्गहिताति कथं सङ्गहिता. न हि कारयमानो करोन्तो नाम होति, एवं पनेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो – यस्मा करोन्तेनपि कारयमानेनपि इध वुत्तनयेनेव पटिपज्जितब्बं, तस्मा कारयमानेन एवं पटिपज्जितब्बन्ति वुत्ते पगेव करोन्तेनाति इदं अत्थतो आगतमेवाति ‘‘कारयमानेना’’ति भगवता वुत्तं. ततो ‘‘कारयमानेना’’ति वुत्ते सामत्थियतो लब्भमानोपि अत्थो तेनेव सङ्गहितो नाम होतीति. ब्यञ्जनं विलोमितं भवेय्याति यस्मा ‘‘कारयमानेना’’ति इमस्स ‘‘करोन्तेना’’ति इदं परियायवचनं न होति, तस्मा करोन्तेन वा कारापेन्तेन वाति पदत्थवसेन निद्देसे कते ब्यञ्जनं विरुद्धं भवेय्याति अधिप्पायो. अत्थमत्तमेवाति पदत्थतो सामत्थियतो च लब्भमानं अत्थमत्तमेव.
उद्देसोति उद्दिसितब्बो. अब्बोहारिकन्ति अप्पमाणं. ‘‘आयामतो च वित्थारतो चा’’ति अवत्वा विकप्पत्थस्स वा-सद्दस्स वुत्तत्ता एकतोभागेन वड्ढितेपि आपत्तियेवाति दस्सेन्तो ‘‘यो पना’’तिआदिमाह. तिहत्थाति वड्ढकीहत्थेन तिहत्था. पमाणयुत्तो मञ्चोति पकतिविदत्थिया नवविदत्थिप्पमाणो मञ्चो. पमाणिका कारेतब्बाति उक्कट्ठप्पमाणं सन्धाय वुत्तत्ता उक्कट्ठप्पमाणयुत्ताव कुटि अदेसितवत्थुका न वट्टति, पमाणतो पन ऊनतरा अदेसितवत्थुकापि वट्टतीति कस्सचि सन्देहो सियाति तंनिवत्तनत्थं ‘‘पमाणतो ऊनतरम्पी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पमाणतो ऊनतरन्ति पाळियं वुत्तप्पमाणतो ऊनतरं. पच्छिमेन पमाणेन चतुहत्थतो ऊनतरा कुटि नाम न होतीति चतुहत्थतो पट्ठाय कुटिलक्खणप्पत्तं कुटिं दस्सेतुं ‘‘चतुहत्थं पञ्चहत्थम्पी’’ति वुत्तं. कलललेपोति केनचि सिलेसेन कतलेपो, तम्बमत्तिकादिकलललेपो वा. अलेपो एवाति अब्बोहारिकायेवाति अधिप्पायो. पिट्ठसङ्घाटो द्वारबाहा. ओलोकेत्वापीति अपलोकेत्वापि, अपलोकनकम्मवसेनपि कातुं वट्टतीति अधिप्पायो.
३५३. यथा सीहादीनं गोचराय पक्कमन्तानं निबद्धगमनमग्गो न वट्टति, एवं हत्थीनम्पि निबद्धगमनमग्गो न वट्टति. एतेसन्ति सीहादीनं. चारिभूमीति गोचरभूमि. न गहिताति न वारिताति अधिप्पायो. आरोग्यत्थायाति निरुपद्दवत्थाय. सेसानीति पुब्बण्णनिस्सितादीनि. पुब्बण्णनिस्सितन्ति एत्थ पुब्बण्णविरुहनट्ठानं पुब्बण्ण-सद्देन गहितं. तेनाह – ‘‘सत्तन्नं धञ्ञानं…पे… ठित’’न्ति. अभिहनन्ति एत्थाति अब्भाघातं. ‘‘वेरिघर’’न्ति वुत्तमेवत्थं विभावेतुं ‘‘चोरानं मारणत्थाय कत’’न्ति वुत्तं. धम्मगन्धिकाति हत्थपादादिछिन्दनगन्धिका.
आविज्जितुं न सक्का होतीति छिन्दतटादिसम्भवतो न सक्का होति आविज्जितुं. पाचिनन्ति कुटिवत्थुसामन्ता चिनितब्बअधिट्ठानं. किञ्चापि इध पुब्बपयोगसहपयोगानं अदिन्नादाने विय विसेसो नत्थि, तथापि तेसं विभागेन दस्सनं छिन्दित्वा पुन कातब्बाति एत्थ कुटिया भेदनपरिच्छेददस्सनत्थं कतं. तदत्थायाति तच्छनत्थाय. एवं कतन्ति अदेसितवत्थुं पमाणातिक्कन्तं वा कतं. दारुना कतं कुट्टं एत्थाति दारुकुट्टिका, कुटि. सिलाकुट्टिकन्तिआदीसुपि एसेव नयो. पण्णसालन्ति बहि पण्णेहि छादेतब्बं उल्लित्तावलित्तं कुटिमेव वदति. तेनेवाह ‘‘सभित्तिच्छदनं लिम्पिस्सामी’’ति.
अन्तोलेपेनेव निट्ठापेतुकामं सन्धाय ‘‘अन्तोलेपे वा’’तिआदि वुत्तं. बहिलेपे वाति एत्थापि एसेव नयो. तस्मिं द्वारबद्धे वा वातपाने वा ठपितेति योजेतब्बं. तस्सोकासन्ति तस्स द्वारबद्धस्स वा वातपानस्स वा ओकासं. पुन वड्ढेत्वा वाति पुब्बेव ठपितोकासं खुद्दकं चे, भेदनेन पुन वड्ढेत्वा. लेपो न घटियतीति पुब्बे दिन्नलेपो द्वारबद्धेन वा वातपानेन वा सद्धिं न घटियति, एकाबद्धं हुत्वा न तिट्ठतीति वुत्तं होति. तन्ति द्वारबद्धं वा वातपानं वा. पठममेव सङ्घादिसेसोति लेपकिच्चस्स निट्ठितत्ता द्वारबद्धं वा वातपानं वा ठपनतो पुब्बेयेव सङ्घादिसेसो. अट्ठङ्गुलमत्तेन अप्पत्तच्छदनं कत्वाति एत्थ एवं मे आपत्ति न सियाति भित्तियं वा छदने वा एकङ्गुलमत्तम्पि ओकासं लेपेन अघटेत्वा ठपेति, वट्टतीति वदन्ति. मत्तिकाकुट्टमेव मत्तिकालेपसङ्ख्यं गच्छतीति आह – ‘‘सचे मत्तिकाय कुट्टं करोति, छदनलेपेन सद्धिं घटने आपत्ती’’ति. उभिन्नं अनापत्तीति पुरिमस्स लेपस्स अघटितत्ता दुतियस्स अत्तुद्देसिकतासम्भवतो उभिन्नं अनापत्ति, तस्मा विनापि वत्तसीसेन तेन अनाणत्तो तस्स करोमीति करोति, उभिन्नं अनापत्तियेव. सचे तेन आणत्तो करोति, मूलट्ठस्सेव आपत्ति.
३५४. छत्तिंस चतुक्कानि नाम ‘‘भिक्खु कुटिं करोती’’तिआदिम्हि पठमवारे अदेसितवत्थुकचतुक्कं देसितवत्थुकचतुक्कं पमाणातिक्कन्तचतुक्कं पमाणिकचतुक्कं अदेसितवत्थुकप्पमाणातिक्कन्तचतुक्कं देसितवत्थुकप्पमाणिकचतुक्कन्ति छ चतुक्कानि, एवं समादिसतिवारादीसुपि पञ्चसूति छत्तिंस. आपत्तिभेददस्सनत्थं वुत्तानीति ‘‘सारम्भे चे भिक्खु वत्थुस्मिं अपरिक्कमने’’ति अविसेसेन मातिकाय वुत्तत्ता सारम्भअपरिक्कमनेसुपि सङ्घादिसेसोव सियाति मिच्छागाहनिवत्तनत्थं सारम्भे अपरिक्कमने च दुक्कटं, अदेसितवत्थुकताय पमाणातिक्कन्तताय च सङ्घादिसेसोति एवं आपत्तिभेददस्सनत्थं वुत्तानि.
३५५-३६१. ‘‘द्वीहि सङ्घादिसेसेही’’ति वत्तब्बे विभत्तिब्यत्तयेन च वचनब्यत्तयेन च द्विन्नं सङ्घादिसेसेनाति वुत्तन्ति आह ‘‘द्वीहि सङ्घादिसेसेहि…पे… अत्थो वेदितब्बो’’ति. ‘‘अञ्ञस्स वा दातब्बा’’ति वुत्तत्ता विप्पकतं कुटिं लभित्वा अत्तनो अत्थाय करोन्तस्सपि आदितो पट्ठाय अकतत्ता अनापत्तियेवाति वदन्ति. अपचिनितब्बाति विद्धंसेतब्बा. भूमिसमं कत्वाति कुटिवत्थुसमं कत्वा.
३६४. न हेत्थ लेपो घटियतीति छदनलेपस्स अभावतो वुत्तं, विसुंयेव अनुञ्ञातत्ता पन सचेपि लेणस्स अन्तो उपरिभागे चित्तकम्मादिकरणत्थं लेपं देन्ति, वट्टतियेव. लेपदानवसेन अकता इट्ठकादिगुहा गुहा नामाति गण्ठिपदेसु वुत्तं. तिणेहि वा पण्णेहि वा छादितकुटिकाव वुत्ताति ‘‘कुक्कुटच्छिकगेहं वट्टती’’ति वत्वा ‘‘छदनं दण्डकेही’’तिआदिना पुन तं दस्सेन्तेहि तिणपण्णच्छदना कुटिकाव वुत्ता. छदनं दण्डकेहि जालबन्धं कत्वाति छदनं दीघतो तिरियतो च ठपितदण्डकेहि जालं विय बन्धित्वा. ओगुम्फेत्वाति तिणादिं विद्धंसेत्वा. भित्तिलेपेन सद्धिं लेपे घटितेति एत्थ उल्लित्तावलित्तभावस्स छदनं सन्धाय वुत्तत्ता सचेपि भित्तिलेपेन अनत्थिको होति, छदनलेपे समन्ततो भित्तिया अप्पमत्तकेनपि घटिते भित्तिलेपेन विनापि आपत्तियेवाति वदन्ति. उपचिकामोचनत्थमेव हेट्ठा पासाणकुट्टं कत्वा तं अलिम्पित्वा उपरि लिम्पति, लेपो न घटियति नाम, अनापत्तियेवाति इमिना अट्ठकथावचनेन तं न समेति. तत्थ केचि वदन्ति ‘‘भित्तिं अलिम्पितुकामताय अभावतो छदनलेपे पासाणकुट्टेन सद्धिं घटितेपि तत्थ अनापत्ति वुत्ता’’ति, तम्पि न युत्तं. ‘‘उपचिकामोचनत्थमेवा’’ति हि वुत्तत्ता पासाणकुट्टे पुन लिम्पितुकामताय अभावोयेव विञ्ञायति, तेनेव ‘‘तं अलिम्पित्वा’’ति वुत्तं. तस्मा ‘‘उल्लित्तादिभावो…पे… छदनमेव सन्धाय वुत्तो’’ति इदं सतिपि भित्तिलेपे छदनलेपेन विना आपत्ति न होतीति छदनलेपस्स पधानभावदस्सनत्थं वुत्तं, न पन भित्तिलेपेन विनापि आपत्ति होतीति दस्सनत्थन्ति वदन्ति, इदमेव चेत्थ युत्ततरन्ति अम्हाकं खन्ति. एत्थाति तिणकुटिकाय.
एत्थ च तिणकुटिकाय एव सब्बथा अनापत्तिभावस्स दस्सनं परिवारपाळिं आनेत्वा तिणकुटिकाय सारम्भादिपच्चयापि अनापत्तिभावो सुखेन सक्का साधेतुन्ति कतं. तिणकुटिकाय च सब्बथा अनापत्तिभावे साधिते तेनेव नयेन लेणगुहादीसुपि सारम्भादिपच्चयापि अनापत्तिभावो सक्का विञ्ञातुन्ति. तेनेव ‘‘यं पना’’तिआदि वुत्तं. तथा हि तिणकुटिकाय सारम्भादिपच्चयापि अनापत्तिभावे साधिते तेनेव नयेन अञ्ञस्सत्थाय करोन्तस्सपि सारम्भादिपच्चयापि अनापत्तिभावो अत्थतो दस्सितोयेव होति. एवञ्च सति भिक्खु समादिसित्वा पक्कमति ‘‘कुटिं मे करोथा’’ति, समादिसति च देसितवत्थुका च होतु अनारम्भा च सपरिक्कमना चाति, तस्स कुटिं करोन्ति अदेसितवत्थुकं सारम्भं अपरिक्कमनं. ‘‘आपत्ति कारुकानं तिण्णं दुक्कटान’’न्ति पाळियं अञ्ञस्सत्थाय करोन्तस्सपि सारम्भादिपच्चयापि दुक्कटं कस्मा वुत्तन्ति इमं चोदनं मनसि निधाय ‘‘यं पन…पे… अकरणपच्चया वुत्त’’न्ति इदं वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अञ्ञस्सत्थाय करोन्तस्सपि सारम्भादिपच्चयापि अनापत्तियेव. ‘‘आपत्ति कारुकानं तिण्णं दुक्कटान’’न्ति इदं पन अञ्ञस्सत्थाय करोन्तस्स न सारम्भादिपच्चया आपत्तिदस्सनत्थं वुत्तं, किञ्चरहि यथासमादिट्ठाय अकरणपच्चया आपत्तिदस्सनत्थन्ति. यस्मा बहूसु पोत्थकेसु सतसोधितसम्मते च पुराणपोत्थके अयमेव पाठक्कमो दिस्सति, तस्मा यथादिट्ठपाठानुक्कमेनेवेत्थ अत्थो पकासितो. कत्थचि पोत्थके पन ‘‘कुटिलक्खणप्पत्तम्पि कुटिं…पे… अनापत्ती’’ति इमस्सानन्तरं ‘‘यं पना’’तिआदिपाठं लिखन्ति, एवञ्च सति तत्थ अधिप्पायो पाकटोयेव. अनापत्तीति वत्वाति उपोसथागारञ्च भविस्सति, अहञ्च वसिस्सामीतिआदीसु वासागारत्थाय एव अनियमितत्ता अनापत्तीति वत्वा.
पमाणातिक्कन्तकुटिकरणलक्खणा किरियायेव, अदेसितवत्थुमूलिकायपि आपत्तिया अङ्गं होति पमाणातिक्कन्तमूलिकायपि, तदुभयं एकतो कत्वा ‘‘किरियाकिरियतो’’ति वुत्तं. वत्थुं अदेसापेत्वा पमाणयुत्तं कुटिं करोन्तस्सपि वत्थुं देसापेत्वा अकिरियाय कुटिकरणकिरियाय च समुट्ठानतो किरियाकिरियतोव समुट्ठातीति वेदितब्बं. अचित्तकन्ति पण्णत्तिअजाननचित्तेन अचित्तकं. उल्लित्तादीनं अञ्ञतरता, हेट्ठिमप्पमाणसम्भवो, अदेसितवत्थुता, पमाणातिक्कन्तता, अत्तुद्देसिकता, वासागारता, लेपघट्टनाति इमानेत्थ छ वा सत्त वा अङ्गानि.
कुटिकारसिक्खापदवण्णना निट्ठिता.
७. विहारकारसिक्खापदवण्णना
३६५. सत्तमे एवंनामके नगरेति कोसम्बीनामके. तस्स किर नगरस्स आरामपोक्खरणीआदीसु तेसु तेसु ठानेसु कोसम्बरुक्खाव उस्सन्ना अहेसुं, तस्मा कोसम्बीति सङ्ख्यं अगमासि. कुसुम्बस्स नाम इसिनो अस्समतो अविदूरे मापितत्ताति एके. इदं वुत्तं होति – कुसुम्बस्स इसिनो निवासभूमि कोसम्बी, तस्स च अविदूरे भवत्ता नगरं कोसम्बीति सङ्ख्यं गतन्ति. घोसितनामकेन किर सेट्ठिना सो कारितोति एत्थ को घोसितसेट्ठि, कथञ्चानेन सो आरामो कारितोति? पुब्बे किर अद्दिलरट्ठं नाम अहोसि. ततो कोतूहलको नाम दलिद्दो छातकभयेन सपुत्तदारो सुभिक्खं रट्ठं गच्छन्तो पुत्तं वहितुं असक्कोन्तो छड्डेत्वा अगमासि. माता निवत्तित्वा तं गहेत्वा गता. ते एकं गोपालकगामं पविसिंसु. गोपालकानञ्च तदा बहुपायासो पटियत्तो होति, ततो पायासं लभित्वा भुञ्जिंसु. अथ सो पुरिसो बहुतरं पायासं भुत्तो जीरापेतुं असक्कोन्तो रत्तिभागे कालं कत्वा तत्थेव सुनखिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गहेत्वा कुक्कुरो जातो, सो गोपालकस्स पियो अहोसि. गोपालको च पच्चेकबुद्धं उपट्ठाति. पच्चेकबुद्धोपि भत्तकिच्चकाले कुक्कुरस्स एकं पिण्डं देति. सो पच्चेकबुद्धे सिनेहं उप्पादेत्वा गोपालकेन सद्धिं पण्णसालम्पि गच्छति, गोपालके असन्निहिते भत्तवेलायं सयमेव गन्त्वा कालारोचनत्थं पण्णसालद्वारे भुस्सति, अन्तरामग्गेपि चण्डमिगे दिस्वा भुस्सित्वा पलापेति. सो पच्चेकबुद्धे मुदुकेन चित्तेन कालं कत्वा देवलोके निब्बत्ति. तत्रास्स ‘‘घोसकदेवपुत्तो’’त्वेव नामं अहोसि.