४. चतुत्थपाराजिकं

चतुसच्चविदूति चत्तारि सच्चानि समाहटानि चतुसच्चं, तं अवेदि पटिविज्झीति चतुसच्चविदू. सतिपि सावकानं पच्चेकबुद्धानञ्च चतुसच्चविदुभावे अनञ्ञपुब्बकत्ता भगवतो चतुसच्चदस्सनस्स तत्थ च सब्बञ्ञुताय बलेसु च वसीभावस्स पत्तितो परसन्तानेसु पसारितभावेन पाकटत्ता च भगवाव विसेसेन ‘‘चतुसच्चविदू’’ति थोमनं अरहति.

वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना

१९३. अधिट्ठेमाति संविदहाम. दूतकम्मन्ति गिहीनं पण्णं वा सासनं वा गहेत्वा तत्थ तत्थ गमनं. इरियापथं सण्ठपेत्वाति पधानानुरूपं कत्वा. पुच्छन्तानं वाति ‘‘अय्या सन्तइरियापथा अतिविय उपसन्ता, कतरं विसेसमधिगच्छिंसू’’ति पुच्छन्तानं. अनागतसम्बन्धे पन असतीति ‘‘भासितो भविस्सती’’ति पाठसेसं कत्वा अनागतसम्बन्धे असति. ‘‘भासितो’’ति अतीतवचनं कथं अनागतवचनेन सम्बन्धमुपगच्छतीति आह ‘‘लक्खणं पन सद्दसत्थतो परियेसितब्ब’’न्ति. ईदिसे हि ठाने ‘‘धातुसम्बन्धे पच्चया’’ति इमिना लक्खणेन धात्वत्थसम्बन्धे सति अयथाकालविहितापि पच्चया साधवो भवन्तीति सद्दसत्थविदू वदन्ति.

१९४. वण्णवाति इमिना सकलसरीरानुगतवण्णस्स मनापता वुत्ता. पसन्नमुखवण्णाति इमिना सकलसरीरवण्णतोपि अधिकतरं मुखवण्णस्स मनापता वुत्ता. विप्पसन्नछविवण्णाति इमिना पन विज्जमानस्सेव सरीरवण्णस्स अतिविय पसन्नता वुत्ता. यस्मा इन्द्रियानं ऊनत्तं वा पूरणत्तं वा नत्थि, तस्मा ‘‘अभिनिविट्ठोकासस्स परिपुण्णत्ता’’ति वुत्तं. छट्ठस्स अभिनिविट्ठोकासो हदयवत्थु, पञ्चपसादानं अभिनिविट्ठोकासस्स परिपुण्णतावचनेनेव हदयवत्थुआदिसकलसरीरस्स परिपुण्णता दस्सितायेव होतीति आह – ‘‘मनच्छट्ठानं इन्द्रियान’’न्ति. यथा तन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. भन्तमिगप्पटिभागाति कत्तब्बाकत्तब्बस्स अजाननतो भन्तमिगसदिसा. चतुचक्कन्ति चतुइरियापथं. इरियापथो हि इध पवत्तनट्ठेन ‘‘चक्क’’न्ति अधिप्पेतो. नवद्वारन्ति नवहि वणमुखेहि नवद्वारं. दुक्खन्ति सीसरोगादिदुक्खं. सब्बकिच्चेसूति पत्तपचनचीवररजनयोगट्ठानादिकिच्चेसु. यापेतुन्ति वहितुं पवत्तेतुं. तेनाह ‘‘गमेतु’’न्ति.

१९५. सन्तोति इमिना तेसं विज्जमानतं दस्सेति, संविज्जमानाति इमिना पन तेसं उपलब्भमानतं दस्सेति. तेनाह – ‘‘अत्थि चेव उपलब्भन्ति चा’’ति. उपलब्भन्तीति दिस्सन्ति, ञायन्तीति अत्थो. पन्थदूहनकम्मन्ति पन्थघातनकम्मं. हनन्तोति मारेन्तो. घातेन्तोति मारापेन्तो. अथ वा हनन्तोति बन्धनताळनादीहि हिंसन्तो. घातेन्तोति मारेन्तो. छिन्दन्तोति परेसं हत्थादीनि छिन्दन्तो. पचन्तोति दण्डेन उप्पीळेन्तो. पचनञ्हेत्थ दहनं विबाधनं अधिप्पेतं. पचन्तोति वा तज्जेन्तो तासेन्तो. अथ वा पचन्तोति गामेसु अग्गिपातनवसेन गेहादीनि झापेत्वा तत्थ अजेळकादीनि पचन्तो.

ये सिक्खापदेसु बहुलगारवा न होन्ति आपत्तिवीतिक्कमबहुला, ते सिक्खापदेसु अतिब्बगारवा. उद्धतेति अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय कप्पिये अकप्पियसञ्ञिताय अवज्जे वज्जसञ्ञिताय वज्जे अवज्जसञ्ञिताय च उद्धच्चपकतिके. उन्नळेति उग्गतनळे, उट्ठिततुच्छमानेति वुत्तं होति. चपलेति पत्तचीवरमण्डनादिना चापल्लेन युत्ते. मुखरेति मुखखरे, खरवचनेति वुत्तं होति. विकिण्णवाचेति असंयतवचने दिवसम्पि निरत्थकवचनप्पलापिने. मुट्ठा नट्ठा सति एतेसन्ति मुट्ठस्सती, सतिविरहितेति वुत्तं होति. असम्पजानेति निप्पञ्ञे. पाकतिन्द्रियेति संवराभावेन गिहिकाले विय विवटइन्द्रिये. आचरियुपज्झायेहि परिच्चत्तकेति धम्मेन आमिसेन च असङ्गहेत्वा आचरियुपज्झायेहि परिच्चत्ते अनाथे अप्पतिट्ठे. लाभगरुकेति पच्चयगरुके.

इरियापथसण्ठपनादीनीति आदि-सद्देन पच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पानं गहणं वेदितब्बं. महानिद्देसे (महानि. ८७) हि इरियापथसण्ठपनपच्चयपटिसेवनसामन्तजप्पनवसेन तिविधं कुहकवत्थु आगतं. तत्थ पापिच्छस्सेव सतो सम्भावनाधिप्पायकतेन इरियापथेन विम्हापनं इरियापथसण्ठपनसङ्खातं कुहकवत्थु. तथा चीवरादीहि निमन्तितस्स तदत्थिकस्सेव सतो पापिच्छतं निस्साय पटिक्खेपनेन ते च गहपतिके अत्तनि सुप्पतिट्ठितसद्धे ञत्वा पुन तेसं ‘‘अहो अय्यो अप्पिच्छो, न किञ्चि पटिग्गण्हितुं इच्छति, सुलद्धं वत नो अस्स, सचे अप्पमत्तकम्पि किञ्चि पटिग्गण्हेय्या’’ति नानाविधेहि उपायेहि पणीतानि चीवरादीनि उपनेन्तानं तदनुग्गहकामतंयेव आविकत्वा पटिग्गहणेन च ततो पभुति असीतिसकटभारेहि उपनामनहेतुभूतं विम्हापनं पच्चयपटिसेवनसङ्खातं कुहकवत्थूति वेदितब्बं. पापिच्छस्सेव पन सतो उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमपरिदीपनवाचाय तथा तथा विम्हापनं सामन्तजप्पनसङ्खातं कुहकवत्थूति वेदितब्बं. चित्तलपब्बतादिविहारो लोकसम्मतसेनासनं नाम. लोकसम्मत …पे… उपायेहि संवण्णियमानगुणोति सम्बन्धो. परिपाचेतुन्ति परिणामेतुं. सुद्धचित्तेन अत्तनो गन्थधुरादिकम्मं कत्वा विचरन्तानं तम्मूलकपच्चयपरिभोगे दोसाभावं दस्सेतुं ‘‘ये पना’’तिआदि वुत्तं. भिक्खाचारे असम्पज्जमानेति गोचरगामे भिक्खाय चरित्वा लभितब्बपिण्डपाते असम्पज्जन्ते. ते च वत्तसीसेन सब्बम्पेतं करोन्ति, न लाभनिमित्तं. तेन वुत्तं ‘‘तन्तिपवेणिघटनका सासनजोतका’’ति.

किच्छेनाति न दुक्खाय पटिपदाय. बुद्धानञ्हि चत्तारोपि मग्गा सुखापटिपदाव होन्ति, पारमीपूरणकाले पन सरागदोसमोहस्सेव सतो आगतानं याचकानं अलङ्कतप्पटियत्तं सीसं कन्तित्वा गललोहितं नीहरित्वा सुअञ्जितानि अक्खीनि उप्पाटेत्वा कुलवंसप्पतिट्ठापकं पुत्तं मनापचारिनिं भरियन्ति एवमादीनि देन्तस्स अञ्ञानिपि खन्तिवादीसदिसेसु अत्तभावेसु छेज्जभेज्जादीनि पापुणन्तस्स आगमनीयपटिपदं सन्धायेतं वुत्तं. कसिरेनाति तस्सेव वेवचनं.

एकस्सेव दातुं असक्कुणेय्यताय गरुभावतो ‘‘गरुभण्डानी’’ति वुत्तं, सब्बेसं भाजेत्वापि गहेतुं असक्कुणेय्यताय ‘‘गरुपरिक्खारानी’’ति वुत्तं. साधारणपरिक्खारभावेनाति सङ्घिकत्ता सब्बभिक्खुसाधारणपरिक्खारभावेन. सङ्गण्हाति उपलापेतीति इदं अथेय्यचित्तं सन्धाय वुत्तं. तेनेवाह – ‘‘तथाभावतो थेनेत्वा’’ति, अविस्सज्जियअवेभङ्गियभावतो थेनेत्वाति अत्थो. गरुभण्डञ्हि कुलसङ्गहत्थाय विस्सज्जेन्तो विभजन्तो च तस्स अविस्सज्जियअवएभङ्गियभावं थेनेति. कुलदूसकदुक्कटं आपज्जतीति एत्थ ‘‘यो विस्सज्जेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’ति वुत्तत्ता विस्सज्जनपच्चया थुल्लच्चयेनपि न मुच्चति.

असन्तन्ति अविज्जमानं. अभूतन्ति अनुप्पन्नं. अनुप्पन्नत्ता हि तस्स तं असन्तन्ति. पुरिमस्स पच्छिमं कारणवचनं. उल्लपतीति उग्गतायुको लपति. सीलञ्हि भिक्खुनो आयु, तं तस्स तथालपनसमकालमेव विगच्छति. असन्तसम्भावनायाति अत्तनो अविज्जमानगुणेहि सम्भावनाय. एवञ्हि गण्हता…पे… थेनेत्वा गहिता होन्तीति एत्थ असन्तसम्भावनाय रट्ठपिण्डस्स थेनेत्वा गहितत्ता लोकुत्तरधम्मोपि थेनितोयेव होति. कितवस्सेवाति कितवस्स सकुणग्गहणमिव. केराटिकस्साति सठस्स. गोत्तं वुच्चति साधारणनामं, मत्त-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो, तस्मा समणाति गोत्तमत्तं अनुभवन्ति धारेन्तीति गोत्रभुनो, नाममत्तसमणाति वुत्तं होति.

वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना निट्ठिता.

अधिमानवत्थुवण्णना

१९६. हेट्ठिममग्गेहि ञातमरियादाय एव जाननतो अञ्ञा अग्गमग्गपञ्ञा, तस्सा फलभावतो अग्गफलपञ्ञा तंसहगता सम्मासङ्कप्पादयो च अञ्ञाति वुत्ताति आह ‘‘अञ्ञं ब्याकरिंसूति अरहत्तं ब्याकरिंसू’’ति. अरियसावकस्स ताव नुप्पज्जतीति पहीनाधिमानपच्चयत्ता नुप्पज्जति. सीलवतोपि…पे… नुप्पज्जति अकारकभावतो. तिलक्खणं आरोपेत्वाति कलापसम्मसनवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा. आरद्धविपस्सकस्साति उदयब्बयानुपस्सनाय आरद्धविपस्सकस्स. सुद्धसमथलाभी विपस्सनाय कम्मं अकत्वापि किलेससमुदाचारं अपस्सन्तो केवलं अञ्ञाणबलेन ‘‘अरियोहमस्मी’’ति मञ्ञतीति आह ‘‘सुद्धसमथलाभिं वा’’ति. ‘‘अरहा अह’’न्ति मञ्ञति उच्चवालङ्कवासी महानागत्थेरो विय.

तलङ्गरवासी धम्मदिन्नत्थेरो किर नाम एको पभिन्नप्पटिसम्भिदो महाखीणासवो महतो भिक्खुसङ्घस्स ओवाददायको अहोसि. सो एकदिवसं अत्तनो दिवाट्ठाने निसीदित्वा ‘‘किन्नु खो अम्हाकं आचरियस्स उच्चवालङ्कवासीमहानागत्थेरस्स समणभावकिच्चं मत्थकप्पत्तं, नो’’ति आवज्जेन्तो पुथुज्जनभावमेवस्स दिस्वा ‘‘मयि अगच्छन्ते पुथुज्जनकालकिरियमेव करिस्सती’’ति च ञत्वा इद्धिया वेहासं उप्पतित्वा दिवाट्ठाने निसिन्नस्स थेरस्स समीपे ओरोहित्वा वन्दित्वा वत्तं दस्सेत्वा एकमन्तं निसीदि. ‘‘किं, आवुसो धम्मदिन्न, अकाले आगतोसी’’ति च वुत्तो ‘‘पञ्हं, भन्ते, पुच्छितुं आगतोम्ही’’ति आह. ततो ‘‘पुच्छावुसो, जानमाना कथयिस्सामा’’ति वुत्तो पञ्हसहस्सं पुच्छि. थेरो पुच्छितं पुच्छितं पञ्हं असज्जमानोव कथेसि. ततो ‘‘अतितिक्खं वो, भन्ते, ञाणं, कदा तुम्हेहि अयं धम्मो अधिगतो’’ति वुत्तो ‘‘इतो सट्ठिवस्सकाले, आवुसो’’ति आह. समाधिम्हि, भन्ते, वळञ्जेथाति. न इदं, आवुसो, भारियन्ति. तेन हि, भन्ते, एकं हत्थिं मापेथाति. थेरो सब्बसेतं हत्थिं मापेसि. इदानि, भन्ते, यथा अयं हत्थी अञ्जितकण्णो पसारितनङ्गुट्ठो सोण्डं मुखे पक्खिपित्वा भेरवं कोञ्चनादं करोन्तो तुम्हाकं अभिमुखं आगच्छति, तथा नं करोथाति. थेरो तथा कत्वा वेगेन आगच्छतो हत्थिस्स भेरवं आकारं दिस्वा उट्ठाय पलायितुं आरद्धो. तमेनं खीणासवत्थेरो हत्थं पसारेत्वा चीवरकण्णे गहेत्वा ‘‘भन्ते, खीणासवस्स सारज्जं नाम होती’’ति आह. सो तस्मिं काले अत्तनो पुथुज्जनभावं ञत्वा ‘‘अवस्सयो मे, आवुसो, धम्मदिन्न होही’’ति वत्वा पादमूले उक्कुटिकं निसीदि. ‘‘भन्ते, तुम्हाकं अवस्सयो भविस्सामिच्चेवाहं आगतो, मा चिन्तयित्था’’ति कम्मट्ठानं कथेसि. थेरो कम्मट्ठानं गहेत्वा चङ्कमं ओरुय्ह ततिये पदवारे अग्गफलं अरहत्तं पापुणि. थेरो किर दोसचरितो अहोसि.

अधिमानवत्थुवण्णना निट्ठिता.

सविभङ्गसिक्खापदवण्णना

१९७-१९८. यस्मा पनातिआदि ‘‘असन्तं अभूतं असंविज्जमान’’न्ति एतेसं कारणवचनं. तत्थ यन्ति यं उत्तरिमनुस्सधम्मं. अनभिजानन्ति अत्तनि अत्थिभावं अजानन्तो. समुदाचरतीति ‘‘अत्थि मय्हं एस धम्मो’’ति कथेति जानापेति वा. ‘‘असन्तं अभूत’’न्ति इमस्स कारणवचनं सन्ताने अनुप्पन्नोति. ञाणेन च असच्छिकतोति इदं पन ‘‘असंविज्जमान’’न्ति एतस्स कारणवचनं. पकतिमनुस्सेहि उत्तरितरानं बुद्धादिउत्तमपुरिसानं अधिगमधम्मो उत्तरिमनुस्सधम्मोति आह ‘‘उत्तरिमनुस्सान’’न्तिआदि. तन्ति उत्तरिमनुस्सधम्मं. अथ पदभाजने बहुवचननिद्देसो कस्मा कतोति आह ‘‘पदभाजने पना’’तिआदि. किञ्चापि उत्तरिमनुस्सधम्मो अब्याकतोपि होति, आरोग्यट्ठेन पन बाहितिकसुत्ते विय ‘‘कुसले धम्मे’’ति वुत्तं. अस्साति उत्तरिमनुस्सधम्मस्स. खणलयमुहुत्त-सद्दा अञ्ञत्थ भिन्नत्थापि होन्ति, इध पन खणपरियायवसेनेव ‘‘तं खणं तं लयं तं मुहुत्त’’न्ति पाळियं वुत्तं.

अधिगन्तब्बतो अधिगमो, झानादि, अधिगमस्स पुच्छा अधिगमपुच्छा. तेनाह ‘‘झानविमोक्खादीसू’’तिआदि. उपायपुच्छाति अधिगमुपायपुच्छा. किन्तीति केन पकारेन, केन विधिनाति अत्थो. कतमेसं त्वं धम्मानं लाभीति इदं पन पुब्बे ‘‘किं ते अधिगत’’न्ति अनिद्धारितभेदा झानादिविसेसा पुच्छिताति इदानि तेसं निद्धारेत्वा पुच्छनाकारदस्सनं.

तस्माति यस्मा यथावुत्तेहि छहाकारेहि अधिगमब्याकरणं सोधेतब्बं, तस्मा. एत्तावतावाति एत्तकेन ब्याकरणमत्तेनेव न सक्कातब्बो. ब्याकरणञ्हि एकच्चस्स अयाथावतोपि होतीति. इमेसु पन छसु ठानेसु सोधनत्थं वत्तब्बोति यथा नाम जातरूपपतिरूपकम्पि जातरूपं विय खायतीति जातरूपं निघंसनतापनच्छेदनेहि सोधेतब्बं, एवमेव इमेसु इदानेव वुत्तेसु छसु ठानेसु पक्खिपित्वा सोधनत्थं वत्तब्बो. विमोक्खादीसूति आदि-सद्देन समाधिसमापत्तिञाणदस्सनमग्गभावनाफलसच्छिकिरियादिं सङ्गण्हाति. पाकटो होतीति अधिगतविसेसस्स सतिसम्मोसाभावतो. सेसपुच्छासुपि पाकटो होतीति पदे एसेव नयो.

सब्बेसञ्हि अत्तना अधिगतमग्गेन पहीनकिलेसा पाकटा होन्तीति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं. कस्सचि हि अत्तना अधिगतमग्गवज्झकिलेसेसु सन्देहो उप्पज्जतियेव महानामस्स सक्कस्स विय. सो हि सकदागामी समानोपि ‘‘तस्स मय्हं, भन्ते, एवं होति ‘को सु नाम मे धम्मो अज्झत्तं अप्पहीनो, येन मे एकदा लोभधम्मापि चित्तं परियादाय तिट्ठन्ति, दोसधम्मापि चित्तं परियादाय तिट्ठन्ति, मोहधम्मापि चित्तं परियादाय तिट्ठन्ती’’’ति (म. नि. १.१७५) भगवन्तं पुच्छि. अयं किर राजा सकदागामिमग्गेन लोभदोसमोहा निरवसेसा पहीयन्तीति सञ्ञी अहोसि. किं अरियसावकस्स एवं सन्देहो उप्पज्जतीति? आम उप्पज्जति. कस्मा? पण्णत्तियं अकोविदत्ता. ‘‘अयं किलेसो असुकमग्गवज्झो’’ति इमिस्सा पण्णत्तिया अकोविदस्स हि अरियसावकस्स एवं होति. किं तस्स पच्चवेक्खणा नत्थीति? अत्थि, सा पन न सब्बेसं परिपुण्णा होति. एको हि पहीनकिलेसमेव पच्चवेक्खति, एको अवसिट्ठकिलेसमेव, एको मग्गमेव, एको फलमेव, एको निब्बानमेव. इमासु पन पञ्चसु पच्चवेक्खणासु एकं वा द्वे वा नो लद्धुं न वट्टति. इति यस्स पच्चवेक्खणा न परिपुण्णा, तस्स मग्गवज्झकिलेसपण्णत्तियं अकोविदत्ता एवं होति. उग्गहपरिपुच्छाकुसलाति सज्झायमग्गसंवण्णनासु निपुणा.

याय पटिपदाय यस्स अरियमग्गो आगच्छति, सा पुब्बभागपटिपत्ति आगमनपटिपदा. सोधेतब्बाति सुद्धा उदाहु न सुद्धाति विचारणवसेन सोधेतब्बा. न सुज्झतीति तत्थ तत्थ पमादपटिपत्तिसब्भावतो. अपनेतब्बोति अत्तनो पटिञ्ञाय अपनेतब्बो. ‘‘सुज्झती’’ति वत्वा सुज्झनाकारं दस्सेतुं ‘‘दीघरत्त’’न्तिआदि वुत्तं. पञ्ञायतीति एत्थापि ‘‘यदी’’ति पदं आनेत्वा यदि सो भिक्खु ताय पटिपदाय पञ्ञायतीति सम्बन्धो. चतूसु पच्चयेसु अलग्गत्ता ‘‘आकासे पाणिसमेन चेतसा’’ति वुत्तं. वुत्तसदिसन्ति तस्स भिक्खुनो ब्याकरणं इमस्मिं सुत्ते वुत्तेन सदिसं, समन्ति अत्थो.

खीणासवपटिपत्तिसदिसा पटिपदा होतीति दीघरत्तं सुविक्खम्भितकिलेसत्ता. खीणासवस्स नाम…पे… न होतीति पहीनविपल्लासत्ता जीवितनिकन्तिया च अभावतो न होति. पुथुज्जनस्स पन अप्पहीनविपल्लासत्ता जीवितनिकन्तिसब्भावतो च अप्पमत्तकेनपि होति.

तत्रिमानि वत्थूनि – दीघभाणकअभयत्थेरो किर एकं पिण्डपातिकं परिग्गहेतुं असक्कोन्तो दहरस्स सञ्ञं अदासि. सो तं नहायमानं कल्याणीनदीमुखद्वारे निमुज्जित्वा पादे अग्गहेसि. पिण्डपातिको ‘‘कुम्भीलो’’ति सञ्ञाय महासद्दं अकासि, तदा नं ‘‘पुथुज्जनो’’ति जानिंसु. चन्दमुखतिस्सराजकाले पन महाविहारे सङ्घत्थेरो खीणासवो दुब्बलचक्खुको विहारेयेव अच्छति. तं राजा ‘‘थेरं परिग्गण्हिस्सामी’’ति भिक्खूसु भिक्खाचारं गतेसु अप्पसद्दो उपसङ्कमित्वा सप्पो विय पादे अग्गहेसि. थेरो सिलाथम्भो विय निच्चलो हुत्वा ‘‘को एत्था’’ति आह. अहं, भन्ते, तिस्सोति. सुगन्धं वायसि नो तिस्साति. एवं खीणासवस्स भयं नाम नत्थि. एकच्चो पन पुथुज्जनोपि अतिसूरो होति निब्भयो, सो रजनीयेन आरम्मणेन परिग्गण्हितब्बो. वसभराजापि हि एकं थेरं परिग्गण्हमानो घरे निसीदापेत्वा तस्स सन्तिके बदरसाळवं मद्दमानो निसीदि. महाथेरस्स खेळो चलितो, थेरस्स पुथुज्जनभावो आविभूतो. खीणासवस्स हि रसतण्हा नाम सुप्पहीना, दिब्बेसुपि रसेसु निकन्ति नाम न होति. तस्मा इमेहि उपायेहि परिग्गहेत्वा सचस्स भयं वा छम्भितत्तं वा रसतण्हा वा उप्पज्जति, ‘‘न त्वं अरहा’’ति अपनेतब्बो.

असन्तगुणसम्भावनलक्खणा पापिच्छाति आह – ‘‘या सा इधेकच्चो…पे… आदिना नयेना’’ति. आदि-सद्देन ‘‘अस्सद्धो समानो ‘सद्धोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, अप्पस्सुतोव समानो ‘बहुस्सुतोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, सङ्गणिकारामोव समानो ‘पविवित्तोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, कुसीतोव समानो ‘आरद्धवीरियोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, मुट्ठस्सतीव समानो ‘उपट्ठितस्सतीति मं जनो जानातू’ति इच्छति, असमाहितोव समानो ‘समाहितोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, दुप्पञ्ञोव समानो ‘पञ्ञवाति मं जनो जानातू’ति इच्छति, अखीणासवोव समानो ‘खीणासवोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, या एवरूपा इच्छा इच्छागता पापिच्छता रागो सारागो चित्तस्स सारागो, अयं वुच्चति पापिच्छता’’ति (विभ. ८५१) एवं वुत्तं पाळिपदेसं सङ्गण्हाति. पापिकायाति लामिकाय इच्छाय. अपकतोति पापिकाय इच्छाय सम्माआजीवतो अपेतो कतोति इच्छाय अपकतो. तथाभूतो च मिच्छाजीवेन अभिभूतो पराजितो नाम होतीति आह ‘‘अभिभूतो पराजितो’’ति.

सामञ्ञं दुप्परामट्ठं निरयायुपकड्ढतीति यथा कुसो येन दुग्गहितो, तस्स हत्थं अनुकन्तति फालेति, एवमेव समणधम्मसङ्खातं सामञ्ञम्पि खण्डसीलादिताय दुप्परामट्ठं निरयाय उपकड्ढति, निरये निब्बत्तापेतीति अत्थो. सिथिलोति ओलीयित्वा करणेन सिथिलग्गाहेन कतो. परिब्बाजोति खण्डादिभावप्पत्तो समणधम्मो. भिय्यो आकिरते रजन्ति अब्भन्तरे विज्जमानं रागरजादिं एवरूपो समणधम्मो अपनेतुं न सक्कोति, अथ खो तस्स उपरि अपरम्पि रागरजादिं आकिरतीति अत्थो. भिक्खुभावोति पाराजिकं आपज्जित्वा ‘‘समणो अह’’न्ति पटिजाननतो वोहारमत्तसिद्धो भिक्खुभावो. अजानमेवाति पाठे एवाति अवधारणत्थे निपातो. अजानमेवन्ति पाठे पन एवं जानामि एवं पस्सामीति अवचन्ति योजेतब्बं.

पदभाजनीयवण्णना

१९९. असुभज्झानादीनीति आदि-सद्देन कायगतासतिज्झानञ्च कसिणज्झानञ्च सङ्गण्हाति. तेन ‘‘कायगतासतिज्झानं पथवीकसिणज्झानं समापज्जि’’न्तिआदिं वदन्तोपि पाराजिकोव होतीति वेदितब्बं. विमोक्खोति एत्थ वि-सद्दो विसेसत्थो विविधत्थो वाति दस्सेन्तो आह ‘‘सुट्ठु मुत्तो’’तिआदि. विमोक्खोति चत्तारो अरियमग्गा. तस्स सगुणतो सुञ्ञतादिनामलाभं दस्सेन्तो आह ‘‘सो पनाय’’ न्तिआदि. मग्गो हि नाम पञ्चहि कारणेहि नामं लभति सरसेन वा पच्चनीकेन वा सगुणेन वा आरम्मणेन वा आगमनेन वा. सचे हि सङ्खारुपेक्खा अनिच्चतो सङ्खारे सम्मसित्वा वुट्ठाति, अनिमित्तविमोक्खेन विमुच्चति, सचे दुक्खतो सम्मसित्वा वुट्ठाति, अप्पणिहितविमोक्खेन विमुच्चति, सचे अनत्ततो सम्मसित्वा वुट्ठाति, सुञ्ञतविमोक्खेन विमुच्चति, इदं सरसतो नामं नाम. यस्मा पनेस अनिच्चानुपस्सनाय सङ्खारानं घनविनिब्भोगं कत्वा निच्चनिमित्तधुवनिमित्तसस्सतनिमित्तानि पजहन्तो आगतो, तस्मा अनिमित्तो. दुक्खानुपस्सनाय पन सुखसञ्ञं पहाय पणिधिं पत्थनं सुक्खापेत्वा आगतत्ता अप्पणिहितो. अनत्तानुपस्सनाय अत्तसत्तपुग्गलसञ्ञं पहाय सङ्खारानं सुञ्ञतो दिट्ठत्ता सुञ्ञतोति इदं पच्चनीकतो नामं नाम.

रागादीहि पनेस सुञ्ञतत्ता सुञ्ञतो. रूपनिमित्तादीनं रागनिमित्तादीनंयेव वा अभावेन अनिमित्तो. रागादिपणिधिआदीनं अभावतो अप्पणिहितोति इदमस्स सगुणतो नामं. स्वायं सुञ्ञतं अनिमित्तं अप्पणिहितञ्च निब्बानं आरम्मणं करोतीति सुञ्ञतो अनिमित्तो अप्पणिहितोति वुच्चति, इदमस्स आरम्मणतो नामं. आगमनं पन दुविधं विपस्सनागमनं मग्गागमनञ्च. तत्थ मग्गे विपस्सनागमनं लब्भति, फले मग्गागमनं. अनत्तानुपस्सना हि सुञ्ञता नाम, सुञ्ञतविपस्सनाय मग्गो सुञ्ञतो. अनिच्चानुपस्सना अनिमित्ता नाम, अनिमित्तविपस्सनाय मग्गो अनिमित्तो. इदं पन नामं न अभिधम्मपरियायेन लब्भति. तथा हि तं सङ्खारनिमित्तस्स अविजहनतो न निप्परियायेन अनिमित्तं, सुत्तन्तपरियायेन पन लब्भति. तत्र हि गोत्रभुञाणं अनिमित्तं निब्बानं आरम्मणं कत्वा अनिमित्तनामकं हुत्वा सयं आगमनियट्ठाने ठत्वा मग्गस्स नामं देतीति वदन्ति, तेन मग्गो अनिमित्तोति वुत्तो. मग्गागमनेन पन फलं अनिमित्तन्ति युज्जतियेव. दुक्खानुपस्सना सङ्खारेसु पणिधिं सुक्खापेत्वा आगतत्ता अप्पणिहिता नाम, अप्पणिहितविपस्सनाय मग्गो अप्पणिहितो, अप्पणिहितमग्गस्स फलं अप्पणिहितं. एवं विपस्सना अत्तनो नामं मग्गस्स देति, मग्गो फलस्साति इदं आगमनतो नामं. सुञ्ञत्ताति विवित्तत्ता. न हि मग्गे रागादयो सन्ति, उपरूपरि उप्पज्जनकरागादीनं कारणत्ता रागादयो निमित्तन्ति आह ‘‘रागदोसमोहनिमित्तेही’’ति. सविग्गहानं विय उपट्ठानम्पेत्थ निमित्तन्ति वदन्ति. रागादयोव पवत्तिट्ठानट्ठेन पणिधीति आह ‘‘रागदोसमोहपणिधीन’’न्ति.

वत्थुविज्जादिं सन्धाय अवचनतो ‘‘विज्जानं लाभीम्ही’’ति वुत्तेपि होति. एकेककोट्ठासवसेनाति सतिपट्ठानचतुक्कादिएकेककोट्ठासवसेन. किञ्चापि महाअट्ठकथायम्पि एकेककोट्ठासवसेनेव दस्सितं, तत्थ पन ‘‘लोकुत्तरानं सतिपट्ठानान’’न्तिआदिना पच्चेकं लोकुत्तर-सद्दं योजेत्वा एकेककोट्ठासवसेनेव वुत्तं, इध लोकुत्तर-सद्देन विनाति अयमेत्थ विसेसो. तत्थाति तेसु कोट्ठासेसु.

ननु च ‘‘किलेसप्पहानमेवा’’ति कस्मा वुत्तं. न हि किलेसानं पहानमत्तं उत्तरिमनुस्सधम्मो होतीति यो वदेय्य, तं सन्धाय किलेसप्पहानस्स मग्गकिच्चत्ता किच्चवसेन मग्गो दीपितोति दस्सेतुं ‘‘तं पना’’तिआदि वुत्तं. कामरागं सन्धाय ‘‘ततियमग्गेन हि रागदोसानं पहान’’न्ति वुत्तं, न पन रूपरागअरूपरागे सन्धाय. न हि ते तेन पहीयन्ति चतुत्थमग्गेन पहातब्बत्ता.

रागा चित्तं विनीवरणताति रागा चित्तस्स विनीवरणताति वुत्तं होति. रागा विमुत्तस्स चित्तस्स तस्सेव रागनीवरणस्स अभावेन विगतनीवरणत्ता विनीवरणताति अत्थो वेदितब्बो. एस नयो सेसेसुपि.

या च पञ्च विज्जाति योजेतब्बं. निब्बट्टितलोकुत्तरत्ताति विसुंयेव लोकतो अपगतलोकुत्तरत्ता. यथा विना लोकुत्तर-सद्देन ‘‘सतिपट्ठानादीनं लाभीम्ही’’ति वुत्तेपि पाराजिकं होति, एवमिधापि ‘‘अत्थपटिसम्भिदाय लाभीम्हीति वुत्तेपि होतियेवा’’ति वत्तुं युज्जति. किञ्चापि युज्जति, अथ खो महाअट्ठकथायं विभागेन वुत्तत्ता न सक्का एवमिदं वत्तुन्ति दस्सेतुं ‘‘महाअट्ठकथायं पन…पे… न सक्का अञ्ञं पमाणं कातु’’न्ति वुत्तं. तम्पि तत्थेव पटिक्खित्तन्ति सम्बन्धो.

सुद्धिकवारकथावण्णना

२००. उल्लपनाकारन्ति समापज्जिन्तिआदिउल्लपनाकारं. आपत्तिभेदन्ति ‘‘न पटिविजानन्तस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिआपत्तिभेदं. पुन आनेत्वा पठमज्झानादीहि न योजितन्ति एत्थ ‘‘पठमज्झानेना’’ति पाठोति गण्ठिपदे वुत्तं, तदेव युत्तं.

कत्तुसाधनोपि भणित-सद्दो होतीति आह ‘‘अथ वा’’तिआदि. येन चित्तेन मुसा भणति, तेनेव चित्तेन न सक्का ‘‘मुसा भणामी’’ति जानितुं, अन्तरन्तरा पन अञ्ञेन चित्तेन ‘‘मुसा भणामी’’ति जानातीति वुत्तं ‘‘भणन्तस्स होति मुसा भणामी’’ति. अयमेत्थ अत्थो दस्सितोति तीहि अङ्गेहि समन्नागतो मुसावादोति अयमेत्थ अत्थो दस्सितो. न सक्का न भवितुन्ति पुब्बभागतो पट्ठाय आभोगं कत्वा भणितत्ता न सक्का न भवितुं. आपत्तिया न कारेतब्बोति पुब्बभागक्खणे ‘‘मुसा भणिस्सामी’’ति आभोगं विना सहसा भणन्तस्स वचनक्खणे ‘‘मुसा एत’’न्ति उपट्ठितेपि निवत्तेतुमसक्कुणेय्यताय अविसयभावतो आपत्तिया न कारेतब्बो. दवाति सहसा. रवाति अञ्ञं वत्तुकामस्स खलित्वा अञ्ञभणनं.

तं जानातीति तंञाणं, तस्स भावो तंञाणता, ञाणस्स अत्थसंवेदनन्ति अत्थो. ञाणसमोधानन्ति ञाणस्स बहुभावो, एकचित्तुप्पादे अनेकञाणताति अत्थो. न हि सक्का…पे… जानितुन्ति आरम्मणकरणस्स अभावतो वुत्तं. असम्मोहावबोधो च ईदिसस्स ञाणस्स नत्थि, ‘‘भणिस्सामी’’ति पवत्तचित्तं ‘‘भणामी’’ति पवत्तचित्तस्स पच्चयो हुत्वा निरुज्झति, तञ्च ‘‘भणित’’न्ति पवत्तचित्तस्स पच्चयो हुत्वाति आह – ‘‘पुरिमं पुरिमं पन…पे… निरुज्झती’’ति. तस्मिं पुब्बभागे सति ‘‘सेसद्वयं न हेस्सती’’ति एतं नत्थि, अवस्सं होतियेवाति वुत्तं होति, भणिस्सामीति पुब्बभागे सति ‘‘भणामि भणित’’न्ति एतं द्वयं न न होति, होतियेवाति अधिप्पायो. एकं विय पकासतीति अनेकक्खणे उप्पन्नम्पि चित्तं एकक्खणे उप्पन्नसदिसं हुत्वा पकासति. समापज्जिन्तिआदीनीति आदि-सद्देन समापज्जामि, समापन्नोति इमानि द्वे सङ्गण्हाति. तत्थ समापज्जिं, समापन्नोति इमेसं असतिपि कालनानत्ते वचनविसेसं सन्धाय विसुं गहणं.

२०७. सकभावपरिच्चजनवसेनाति अत्तनो सन्तकभावस्स परिच्चजनवसेन. मग्गुप्पत्तितो पुब्बे विय ‘‘सरागो सदोसो’’ति वत्तब्बताभावतो चत्तम्पि केचि गण्हन्ति, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘वन्तो’’ति वुत्तं. न हि यं येन वन्तं, सो पुन तं आदियति. तेनाह ‘‘अनादियनभावदस्सनवसेना’’ति. वन्तम्पि किञ्चि सन्ततिलग्गं सिया, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘मुत्तो’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘सन्ततितो विमोचनवसेना’’ति. मुत्तम्पि किञ्चि मुत्तबन्धनं विय फलं कुहिञ्चि तिट्ठति, न एवमिदन्ति दस्सनत्थं ‘‘पहीनो’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘क्वचि अनवट्ठानदस्सनवसेना’’ति. यथा किञ्चि दुन्निस्सट्ठं पुन आदाय सम्मदेव निस्सट्ठं पटिनिस्सट्ठन्ति वुच्चति, एवं विपस्सनाय निस्सट्ठं आदिन्नसदिसं मग्गेन पहीनं पटिनिस्सट्ठं नाम होतीति दस्सनत्थं ‘‘पटिनिस्सट्ठो’’ति वुत्तं. तेनाह ‘‘आदिन्नपुब्बस्स पटिनिस्सग्गदस्सनवसेना’’ति. उक्खेटितोति उत्तासितो, उत्तासेत्वा पलापितोति वुत्तं होति. यो च उत्तासेत्वा पलापितो, न पुन सो तं ठानं आगच्छतीति आह ‘‘पुन अनल्लीयनभावदस्सनवसेना’’ति, पुन आगन्त्वा सन्ताने अनुप्पत्तिभावदस्सनवसेनाति अत्थो. खिट-सद्दं सद्दसत्थविदू उत्तासत्थे पठन्तीति आह – ‘‘स्वायमत्थो सद्दसत्थतो परियेसितब्बो’’ति. अणुयेव अणुसहगतं, अतिखुद्दकन्ति वुत्तं होति.

सुद्धिकवारकथावण्णना निट्ठिता.

वत्तुकामवारकथावण्णना

२१५. केवलञ्हियन्ति केवलञ्हि अयं. ‘‘वारो’’ति अज्झाहरितब्बं. तङ्खणञ्ञेव जानातीति ‘‘पठमज्झानं समापज्जि’’न्तिआदिम्हि वुत्ते तदत्थस्स पकतिया विजाननलक्खणं सन्धाय वुत्तं. एवं पन वचीभेदं अकत्वा पक्कमनादीसु अञ्ञतरो भिक्खु ‘‘मं अरहाति जानातू’’ति तम्हा आवासा पठमं पक्कमतीति आगतवत्थुम्हि विय तस्मिं खणे अविदितेपि निक्खन्तमत्ते पाराजिकं. जाननलक्खणन्ति ‘‘तङ्खणे जाननं नाम ईदिस’’न्ति वुत्तलक्खणं. विञ्ञत्तिपथेति कायवचीविञ्ञत्तीनं गहणयोग्गे पदेसे, पकतिचक्खुना पकतिसोतेन च दट्ठुं सोतुञ्च अरहट्ठानेति वुत्तं होति. तेन विञ्ञत्तिपथं अतिक्कमित्वा ठितो चे कोचि दिब्बेन चक्खुना दिब्बाय च सोतधातुया दिस्वा सुत्वा च जानाति, न पाराजिकन्ति दीपेति. अस्सुतपुब्बस्स ‘‘किमिदं वुत्त’’न्ति संसयुप्पत्तिसब्भावतो ‘‘सुतं होती’’ति वुत्तं. पठमं वचनमत्तं अस्सुतपुब्बेनपि ‘‘पठमज्झानं समापज्जि’’न्ति वुत्ते ‘‘किमिद’’न्ति सन्देहं अनुप्पादेत्वा ‘‘झानं नाम किरेस समापज्जी’’ति एत्तकमत्तेपि ञाते पाराजिकं होतियेव.

अनापत्तिभेदकथावण्णना

२२२. अनुल्लपनाधिप्पायस्साति अतिक्कमित्वा अवत्तुकामस्स, ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मो अय’’न्ति असल्लक्खेन्तस्साति अधिप्पायो. सरूपतो पन ‘‘अनापत्ति भिक्खु अनुल्लपनाधिप्पायस्सा’’ति विनीतवत्थूसु तत्थ तत्थ आगतवत्थुवसेन वेदितब्बो. ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मो अय’’न्ति असल्लक्खेत्वा वदन्तोपि वोहारतो अञ्ञं ब्याकरोन्तो नाम होतीति वुत्तं ‘‘अञ्ञं ब्याकरोन्तस्सा’’ति.

पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता.

भायन्तोपीति ‘‘इमस्स मयि नत्थिभावं अञ्ञेपि जानन्ता अत्थि नु खो’’ति भायन्तोपि.

विनीतवत्थुवण्णना

२२३. सेक्खभूमियन्ति इमिना झानभूमिम्पि सङ्गण्हाति. तिण्णं विवेकानन्ति कायचित्तउपधिविवेकानं.

पिण्डाय चरणस्स भोजनपरियोसानत्ता वुत्तं ‘‘याव भोजनपरियोसान’’न्ति. भुत्वा आगच्छन्तस्सपि पुन वुत्तनयेनेव सम्भावनिच्छाय चीवरसण्ठपनादीनि करोन्तस्स दुक्कटमेव.

२२५. आराधनीयो, आवुसो, धम्मो आरद्धवीरियेनाति वत्थुद्वयं एकसदिसम्पि द्वीहि भिक्खूहि विसुं विसुं आरोचितत्ता भगवता विनिच्छिनितं सब्बम्पि विनीतवत्थूसु आरोपेतब्बन्ति पाळियं आरोपितं.

२२६. पसादभञ्ञन्ति केवलं पसादमत्तेन भणनं, न पन ‘‘सभावतो एते अरहन्तोयेवा’’ति चिन्तेत्वा. तेनेवेत्थ अनापत्ति वुत्ता. यदि पन ‘‘एते सभावतो अरहन्तोयेवा’’ति मञ्ञमानो ‘‘आयन्तु भोन्तो अरहन्तो’’तिआदीनि वदति, न सम्पटिच्छितब्बं.

२२७. पदसा गमनं सन्धाय कतिकाय कतत्ता ‘‘यानेन वा’’तिआदिमाह. तत्थ विज्जामयिद्धिं सन्धाय ‘‘इद्धिया’’ति वुत्तं. अञ्ञमञ्ञं रक्खन्तीति ‘‘यो इमम्हा आवासा पठमं पक्कमिस्सति, तं मयं ‘अरहा’ति जानिस्सामा’’ति एवं कतिकाय कतत्ता अपुब्बाचरिमं असुद्धचित्तेन गच्छन्तापि सह निक्खन्तभावतो अञ्ञमञ्ञं रक्खन्ति. केचि पन ‘‘हत्थपासं अविजहित्वा अञ्ञमञ्ञस्स हत्थं गण्हन्तो विय गच्छन्तोपि ‘उट्ठेथ गच्छाम, एथ गच्छामा’ति एवं संविदहित्वा गमने पुब्बापरं गच्छन्तोपि नापज्जती’’ति वदन्ति. एतं पन अधम्मिकं कतिकवत्तन्ति ‘‘इध अरहन्तोयेव वसन्तूति यदि भिक्खू कतिकं करोन्ति, एतं अधम्मिकं कतिकवत्त’’न्ति चूळगण्ठिपदे वुत्तं. हेट्ठा वुत्तं पन सब्बम्पि कतिकवत्तं सन्धाय एतं वुत्तन्ति अम्हाकं खन्ति, वीमंसित्वा गहेतब्बं. नानावेरज्जकाति नानाजनपदवासिनो. सङ्घलाभोति यथावुड्ढं अत्तनो पापुणनकोट्ठासो. अयञ्च पटिक्खेपो इमिनाव नीहारेन बहिसीमट्ठानं अविसेसेन सङ्घलाभस्स सामिभावापादनं सन्धाय कतो. विसेसतो पन बहिसीमट्ठानम्पि परिच्छिन्दित्वा एकेककोट्ठासतो ‘‘एत्तकं दातुं, ईदिसं वा दातुं, एत्तकानं वा दातुं, ईदिसस्स वा दातुं रुच्चति सङ्घस्सा’’ति अपलोकनकम्मं कत्वा दातुं वट्टति.

२२८. आयस्मा च लक्खणोतिआदीसु को पनायस्मा लक्खणो, कस्मा चस्स लक्खणोति नामं अहोसि, को चायस्मा महामोग्गल्लानो, कस्मा च सितं पात्वाकासीति तं सब्बं पकासेतुं ‘‘य्वाय’’न्तिआदि आरद्धं. लक्खणसम्पन्नेनाति पुरिसलक्खणसम्पन्नेन. ब्रह्मसमेनाति ब्रह्मत्तभावसमेन. ईसकं हसितं सितन्ति वुच्चतीति आह ‘‘मन्दहसित’’न्ति. अट्ठिकसङ्खलिकन्ति नयिदं अविञ्ञाणकं अट्ठिसङ्खलिकमत्तं, अथ खो एको पेतोति आह ‘‘पेतलोके निब्बत्तं सत्त’’न्ति. एते अत्तभावाति पेतत्तभावा. न आपाथं आगच्छन्तीति देवत्तभावा विय पकतिया आपाथं न आगच्छन्ति. तेसं पन रुचिया आपाथं आगच्छेय्युं. मनुस्सानं दुक्खाभिभूतानं अनाथभावदस्सनपदट्ठाना करुणाति आह ‘‘कारुञ्ञे कत्तब्बे’’ति. अत्तनो च सम्पत्तिं बुद्धञाणस्स च सम्पत्तिन्ति पच्चेकं सम्पत्ति-सद्दो योजेतब्बो. तदुभयं विभावेतुं ‘‘तञ्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘अत्तनो च सम्पत्तिं अनुस्सरित्वा सितं पात्वाकासी’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. धम्मधातूति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सन्धाय वदति, धम्मधातूति वा धम्मानं सभावो. उपपत्तीति जाति. उपपत्तिसीसेन हि तथारूपं अत्तभावं वदति. दुस्सद्धापया होन्ति, तदस्स तेसं दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय. दुस्सद्धापयाति इदञ्च न लक्खणत्थेरं सन्धाय वुत्तं, ये पन सुणन्ति ‘‘एवं किर वुत्त’’न्ति, ते सन्धाय. अथ लक्खणत्थेरो कस्मा न अद्दस, किमस्स दिब्बचक्खु नत्थीति? नो नत्थि, महामोग्गल्लानो पन आवज्जेन्तो अद्दस, इतरो अनावज्जनेन न अद्दस.

वितुडेन्तीति विनिविज्झित्वा डेन्ति, असिधारूपमेहि तिखिणेहि लोहतुण्डकेहि विज्झित्वा विज्झित्वा इतो चितो च गच्छन्तीति अत्थो. तेनाह ‘‘विनिविज्झित्वा गच्छन्ती’’ति. ‘‘वितुदन्ती’’ति वा पाठो. फासुळन्तरिकाहीति भुम्मत्थे निस्सक्कवचनं. लोहतुण्डकेहीति लोहसलाकासदिसेहि, काळलोहमयेहेव वा तुण्डकेहि. पसादुस्सदाति इमिना अट्ठिसङ्घातमत्तं हुत्वा पञ्ञायमानानम्पि कायप्पसादस्स बलवभावं दस्सेति. पक्कगण्डसदिसाति इमिना पन अतिविय मुदुसभावतं दस्सेति. अच्छरियं वताति गरहनच्छरियं नामेतं.

चक्खुभूताति सम्पत्तदिब्बचक्खुका, लोकस्स चक्खुभूताति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. यत्राति हेतुअत्थे निपातोति आह ‘‘यत्राति कारणवचन’’न्ति. अप्पमाणे सत्तनिकाये, ते च खो विभागेन कामभवादिभेदे भवे, निरयादिभेदा गतियो, नानत्तकायनानत्तसञ्ञीआदिविञ्ञाणट्ठितियो, तथारूपे सत्तावासे च सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च मे उपनेतुं पच्चक्खं करोन्तेन.

गोघातकोति गुन्नं अभिण्हं हननको. तेनाह ‘‘वधित्वा वधित्वा’’ति. तस्साति गुन्नं हननकम्मस्स. अपरापरियकम्मस्साति अपरापरियवेदनीयकम्मस्स. बलवता गोघातककम्मेन विपाके दीयमाने अलद्धोकासं अपरापरियवेदनीयं, तस्मिं विपक्कविपाके इदानि लद्धोकासं ‘‘अवसेसकम्म’’न्ति वुत्तं. कम्मसभागतायाति कम्मस्स सभागभावेन सदिसभावेन. आरम्मणसभागतायाति आरम्मणस्स सभागभावेन सदिसभावेन. यादिसे हि आरम्मणे पुब्बे तं कम्मं तस्स च विपाको पवत्तो, तादिसेयेव आरम्मणे इदं कम्मं इमस्स विपाको च पवत्तोति कत्वा वुत्तं ‘‘तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेना’’ति. भवति हि तंसदिसेपि तब्बोहारो यथा सो एव तित्तिरो, तानियेव ओसधानीति. यस्मा कम्मसरिक्खकविसये ‘‘कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा’’ति द्वयमेव वुत्तं, यस्मा च गतिनिमित्तं विय कम्मं कम्मनिमित्तञ्च कम्मतो भिन्नं विसुं हुत्वा न तिट्ठति, तस्मा सरिक्खकविपाकदानस्स कारणभावतो यत्थ कम्मसरिक्खकेन विपाकेन भवितब्बं, तत्थ कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा गहेत्वा पटिसन्धि होतीति वदन्ति. तेनेवाह – ‘‘तस्स किर…पे… निमित्तं अहोसी’’ति. तत्थ निमित्तं अहोसीति पुब्बे कतूपचितस्स पेतूपपत्तिनिब्बत्तनवसेन कतोकासस्स तस्स कम्मस्स निमित्तभूतं इदानि तथा उपट्ठहन्तं तस्स विपाकस्स निमित्तं आरम्मणं अहोसि. सोति गोघातको. अट्ठिकसङ्खलिकपेतो जातो कम्मसरिक्खकविपाकवसेन.

२२९. पेसियो कत्वाति गाविं वधित्वा वधित्वा गोमंसं फालेत्वा पेसियो कत्वा. सुक्खापेत्वाति कालन्तरं ठपनत्थं सुक्खापेत्वा. सुक्खापितमंसपेसीनञ्हि वल्लूरसमञ्ञाति. निप्पक्खचम्मेति विगतपक्खचम्मे. उरब्भे हन्तीति ओरब्भिको. एळकेति अजे. निवापपुट्ठेति अत्तना दिन्ननिवापेन पोसिते असिना वधित्वा वधित्वा विक्किणन्तो. एकं मिगन्ति दीपकमिगं. कारणाहीति यातनाहि. ञत्वाति कम्मट्ठानं ञत्वा. पेसुञ्ञुपसंहारवसेन इतो सुतं अमुत्र, अमुत्र वा सुतं इध सूचेतीति सूचको. अनयब्यसनं पापेसि मनुस्सेति सम्बन्धो.

विनिच्छयामच्चोति रञ्ञा अड्डकरणे ठपितो विनिच्छयमहामत्तो. सो हि गामजनकायं कूटट्ठेन वञ्चेतीति ‘‘गामकूटो’’ति वुच्चति. केचि ‘‘तादिसोयेव गामजेट्ठको गामकूटो’’ति वदन्ति. समेन भवितब्बं धम्मट्ठोति वत्तब्बतो. रहस्सङ्गे निसीदनवसेन विसमा निसज्जा अहोसि. फुसन्तोति थेय्याय फुसन्तो.

२३०. अनिस्सरोति मातुगामो ससामिको अत्तनो फस्से अनिस्सरो. धंसित्वाति भस्सित्वा अपगन्त्वा. मङ्गनवसेन उलतीति मङ्गुलि, विरूपबीभच्छभावेन पवत्ततीति अत्थो. तेनाह ‘‘विरूपं दुद्दसिकं बीभच्छ’’न्ति.

उद्धं उद्धं अग्गिना पक्कसरीरताय उप्पक्कं, हेट्ठतो पग्घरणवसेन किलिन्नसरीरताय ओकिलिनी, इतो चितो च अङ्गारसम्परिकिण्णताय ओकिरिनी. तेनाह ‘‘सा किरा’’तिआदि. अङ्गारचितकेति अङ्गारसञ्चये. सरीरतो पग्घरन्ति असुचिदुग्गन्धजेगुच्छानि सेदगतानि. तस्स किर रञ्ञोति कालिङ्गस्स रञ्ञो. नाटकिनीति नच्चनकिच्चे अधिगता इत्थी. सेदन्ति सेदनं, तापनन्ति अत्थो.

असीसकं कबन्धं हुत्वा निब्बत्ति कम्मायूहनकाले तथा निमित्तग्गहणपरिचयतो. लामकभिक्खूति हीनाचारताय लामको, भिक्खुवेसताय भिक्खाहारेन जीवनतो च भिक्खु. चित्तकेळिन्ति चित्तरुचियं तं तं कीळन्तो. अयमेवाति भिक्खुवत्थुस्मिं वुत्तनयो एव.

२३१. निस्सेवालपणककद्दमोति तिलबीजकादिभेदेन सेवालेन नीलमण्डूकपिट्ठिवण्णेन उदकपिट्ठं छादेत्वा निब्बत्तपणकेन कद्दमेन च विरहितो. सुन्दरेहि तित्थेहीति सुखावगाहणट्ठानताय कद्दमादिदोसविरहतो च सुन्दरेहि तित्थेहि. ततो उदकदहतो तंहेतु, तं उपनिस्सायाति अत्थो. नागभवनगतोपि हि सो रहदो ततो उपरिमनुस्सलोके जलासयेन सम्बन्धो होति. तेन वुत्तं ‘‘ततो अयं तपोदा सन्दती’’ति. अथ वा ततोति नागभवने उदकदहतो अयं तपोदा सन्दति. तञ्हि उपरिभूमितलं आरोहति, उण्हभावेन तपनतो तपं उदकं एतिस्साति अन्वत्थनामवसेन तपोदाति वुच्चति. पेतलोकोति पेतानं आवासट्ठानं. केचि पन ‘‘पेतलोकोति लोहकुम्भीनिरया इधाधिप्पेता’’ति वदन्ति, नगरस्स पन परितो पब्बतपादवनन्तरेसु बहू पेतावासापि सन्तेव. स्वायमत्थो पेतवत्थुपाळिया लक्खणसंयुत्तेन इमाय च विनीतवत्थुपाळिया दीपेतब्बो.

कतहत्थाति थिरतरं लक्खेसु अविरज्झनसरक्खेपा. ईदिसा पन तत्थ वसीभूता कतहत्था नाम होन्ति, तस्मा यो सिप्पमेव उग्गण्हाति, सो कतहत्थो नाम न होति, इमे पन कतहत्था, चिण्णवसीभावाति वुत्तं होति. सिप्पदस्सनवसेन कतं राजकुलानि उपेच्च असनं सरक्खेपो एतेहीति कतुपासना, राजकुलादीसु दस्सितसिप्पाति वुत्तं होति. पभग्गोति पराजितो.

२३२. दोसदस्सन पुब्बक रूप विराग भावना सङ्खात पटिपक्ख भावनावसेन पटिघसञ्ञानं सुप्पहीनत्ता महतापि सद्देन अरूपसमापत्तितो न वुट्ठाति, तथा पन न सुप्पहीनत्ता सब्बरूपावचरसमापत्तितो वुट्ठानं सियाति इध आनेञ्जसमाधीति चतुत्थज्झानसमापत्ति अधिप्पेताति आह ‘‘अनेजं अचलं कायवाचाविप्फन्दविरहितं चतुत्थज्झानसमाधि’’न्ति. अञ्ञत्थ पन समाधिपच्चनीकानं अतिदूरताय न इञ्जतीति आनेञ्जोति अरूपावचरसमाधि वुच्चति. समाधिपरिपन्थके धम्मेति वितक्कविचारादिके सन्धाय वदति. वितक्कादीसु आदीनवसल्लक्खणस्स न सुट्ठुकतभावं सन्धायाह ‘‘न सुट्ठु परिसोधेत्वा’’ति.

ननु चायमायस्मा महामोग्गल्लानो भगवतो पठमवस्सेव अभिनवप्पत्तअरहत्तो, इदञ्च उत्तरिमनुस्सधम्मपाराजिकं वीसतिमवस्सतो उपरि पञ्ञत्तं, कथं इमस्स वत्थुनो इमस्मिं पाराजिके भगवता विनिच्छितभावो वुत्तोति? नायं दोसो. अयञ्हेत्थ आचरियानं कथामग्गो – अपञ्ञत्तेपि सिक्खापदे थेरस्स वचनं सुत्वा ‘‘अत्तनो अप्पतिरूपं उत्तरिमनुस्सधम्मं एस वदती’’ति मञ्ञमाना भिक्खू थेरस्स दोसं आरोपेन्ता उज्झायिंसु. भगवा च थेरस्स तथावचने कारणं दस्सेत्वा निद्दोसभावं करोन्तो ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, मोग्गल्लानस्सा’’ति आह. सङ्गीतिकारका पन उत्तरिमनुस्सधम्माधिकारत्ता तम्पि वत्थुं आनेत्वा इध आरोपेसुन्ति.

सावकानं उप्पटिपाटिया अनुस्सरणं नत्थीति दस्सेतुं ‘‘न उप्पटिपाटिया’’ति आह. असञ्ञसमापत्तिन्ति सञ्ञाविरागभावनाय वायोकसिणनिब्बत्तितं चतुत्थज्झानसमापत्तिं वदति. पुब्बेनिवासञाणं चुतिपटिसन्धिं गण्हन्तम्पि अनन्तरपच्चयक्कमवन्तानं अरूपधम्मानं वसेनेव गण्हातीति आह – ‘‘ततिये अत्तभावे चुतिमेव अद्दसा’’ति. नयतो सल्लक्खेसीति वट्टे संसरणकसत्तानं खन्धानं अभावकालो नाम नत्थि, असञ्ञभवे पन अचित्तका हुत्वा पञ्च कप्पसतानि पवत्तन्ति, इमिना नयेन सल्लक्खेसि. दुक्करं कतन्ति खन्धविकलस्स पुब्बेनिवासस्स अनुस्सरणं ठपेत्वा सम्मासम्बुद्धं न सक्का अञ्ञेहि कातुन्ति नयतो सल्लक्खेन्तेनपि दुक्करं कतन्ति अधिप्पायो. पटिविद्धाति पटिविद्धसदिसा. यथा नाम कोचि धनुसिप्पे कतहत्थो एकं केससङ्खातं वालं सतक्खत्तुं विदालेत्वा ततो एकं अंसुं गहेत्वा वातिङ्गणफलस्स मज्झट्ठाने बन्धित्वा अपरं अंसुं कण्डस्स अग्गकोटियं यथा तस्स अंसुस्स ऊकामत्तं वा लिक्खामत्तं वा कण्डस्स अग्गकोटितो अधिकं हुत्वा तिट्ठति, एवं बन्धित्वा उसभमत्ते ठाने ठितो कण्डबद्धाय वालकोटिया वातिङ्गणबद्धं वालस्स कोटिं पटिविज्झेय्य, एवमेव इमिनापि कतं दुक्करन्ति वुत्तं होति. एतदग्गन्ति एसो अग्गो. यदिदन्ति यो अयं. लिङ्गविपल्लासवसेनेतं वुत्तं.

विनीतवत्थुवण्णना निट्ठिता.

निगमनवण्णना

२३३. इधाति इमस्मिं भिक्खुविभङ्गे. उद्दिट्ठाति इध पातिमोक्खवसेन अनोसारितत्ता चत्तारो पाराजिकाव उद्दिट्ठा कथिताति अत्थो गहेतब्बो. यदि एवं हेट्ठा थुल्लच्चयदुक्कटानम्पि वुत्तत्ता पाराजिकाव उद्दिट्ठाति कस्मा वुत्ताति? पाराजिकाधिकारत्ता सन्तेसुपि थुल्लच्चयदुक्कटेसु इध पाराजिकाव वुत्ता. येसं…पे… असंवासोति इममत्थं वा दीपेतुकामो तंसम्बन्धेन ‘‘उद्दिट्ठा चत्तारो पाराजिका’’ति आह. तत्थायस्मन्तेतिआदिकं पन अनुञ्ञातपातिमोक्खुद्देसक्कमोपि अयमेव, नाञ्ञोति दस्सनत्थं वुत्तं. भिक्खुनीनं असाधारणानि चत्तारीति उब्भजाणुमण्डलिका वज्जपटिच्छादिका उक्खित्तानुवत्तिका अट्ठवत्थुकाति इमानि चत्तारि भिक्खुनीनं भिक्खूहि असाधारणानि नाम. एतेसु उब्भजाणुमण्डलिका नाम या कायसंसग्गरागेन अवस्सुता तेनेव रागेन अवस्सुतस्स मनुस्सपुरिसस्स अक्खकानं अधो जाणुमण्डलानं कप्परानञ्च उपरि येन केनचि सरीरावयवेन आमसनादिं सादियति, तस्सा अधिवचनं. या पन भिक्खुनी अञ्ञिस्सा भिक्खुनिया पाराजिकसङ्खातं वज्जं जानं पटिच्छादेति, सा वज्जपटिच्छादिका नाम. समग्गेन पन सङ्घेन उक्खित्तं भिक्खुं या भिक्खुनी यंदिट्ठिको सो होति, तस्सा दिट्ठिया गहणवसेन अनुवत्तति, सा उक्खित्तानुवत्तिका नाम. या पन कायसंसग्गरागेन तिन्ता तथाविधस्सेव पुरिसस्स हत्थग्गहणं वा सङ्घाटिकण्णग्गहणं वा सादियति, कायसंसग्गसङ्खातस्स असद्धम्मस्स पटिसेवनत्थाय पुरिसस्स हत्थपासे सन्तिट्ठति वा, तत्थ ठत्वा सल्लपति वा, सङ्केतं वा गच्छति, पुरिसस्स आगमनं वा सादियति, केनचि वा पटिच्छन्नोकासं पविसति, हत्थपासे वा ठत्वा कायं उपसंहरति, अयं अट्ठवत्थुका नामाति वेदितब्बं.

वत्थुविपन्नाति पब्बज्जुपसम्पदाय अवत्थुभावतो वत्थुविपन्ना. नेसञ्हि ‘‘न, भिक्खवे, पण्डको पब्बाजेतब्बो, यो पब्बाजेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’तिआदिना पब्बज्जा उपसम्पदा च पटिक्खित्ता. तस्मा ते भिक्खुभावाय अभब्बत्ता पाराजिकापन्नसदिसताय ‘‘पाराजिका’’ति वुत्ता. तब्भावभाविताय भिक्खुभावो वसति एत्थाति वत्थु, पुग्गलानं भिक्खुभावारहता. सा पन पब्बज्जक्खन्धकागतसब्बदोसविरहितसम्पत्तियुत्तता. तं विपन्नं पण्डकभावादियोगेन येसं ते वत्थुविपन्ना. अहेतुकपटिसन्धिकाति इमिना तेसं विपाकावरणेन समन्नागतभावं दस्सेन्तो मग्गावरणे कारणमाह. पाराजिकापन्नसदिसत्ता पाराजिका. थेय्यसंवासकादिकम्मं मातुघातादिकं विय आनन्तरियं न होतीति आह ‘‘इमेसं तिण्णं सग्गो अवारितो’’ति.

दीघताय लम्बमानं अङ्गजातमेतस्साति लम्बी. सो एत्तावता न पाराजिको, अथ खो यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं मुखे वा वच्चमग्गे वा पवेसेति, तदा पाराजिको होति. मुदु पिट्ठि एतस्साति मुदुपिट्ठिको, कतपरिकम्माय मुदुकाय पिट्ठिया समन्नागतो. सोपि यदा अनभिरतिया पीळितो अत्तनो अङ्गजातं अत्तनो मुखवच्चमग्गेसु अञ्ञतरं पवेसेति, तदा पाराजिको होति. परस्स अङ्गजातं अत्तनो मुखेन गण्हातीति यो अनभिरतिया पीळितो परस्स सुत्तस्स वा पमत्तस्स वा अङ्गजातं अत्तनो मुखेन गण्हाति. परस्स अङ्गजाते अभिनिसीदतीति यो अनभिरतिया पीळितो परस्स अङ्गजातं कम्मनियं दिस्वा अत्तनो वच्चमग्गेन तस्सूपरि निसीदति, तं अत्तनो वच्चमग्गं पवेसेतीति अत्थो.

एत्थाह – मातुघातकपितुघातकअरहन्तघातका ततियपाराजिकं आपन्ना, भिक्खुनीदूसको लम्बीआदयो चत्तारो पठमपाराजिकं आपन्ना एवाति कथं चतुवीसतीति? वुच्चते – मातुघातकादयो हि चत्तारो इध अनुपसम्पन्ना एव अधिप्पेता, लम्बीआदयो चत्तारो किञ्चापि पठमपाराजिकेन सङ्गहिता, यस्मा पन एतेन परियायेन मेथुनं धम्मं अप्पटिसेविनो होन्ति, तस्मा विसुं वुत्ताति. एतेन परियायेनाति उभिन्नं रागपरियुट्ठानसङ्खातेन परियायेन. दुतियविकप्पे कच्चित्थाति एत्थ कच्चि अत्थाति पदच्छेदो वेदितब्बो.

निगमनवण्णना निट्ठिता.

इति समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय सारत्थदीपनियं

चतुत्थपाराजिकवण्णना निट्ठिता.