३. ततियपाराजिकं

तीहीति कायवचीमनोद्वारेहि. विभावितन्ति पकासितं, देसितं पञ्ञत्तन्ति वुत्तं होति.

पठमपञ्ञत्तिनिदानवण्णना

१६२. तिक्खत्तुं पाकारपरिक्खेपवड्ढनेनाति तिक्खत्तुं पाकारपरिक्खेपेन नगरभूमिया वड्ढनेन. विसालीभूतत्ताति गावुतन्तरं गावुतन्तरं पुथुभूतत्ता. बाराणसिरञ्ञो किर (म. नि. अट्ठ. १.१४६; खु. पा. अट्ठ. ६. रतनसुत्तवण्णना) अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि गब्भो सण्ठासि, सा ञत्वा रञ्ञो निवेदेसि, राजा गब्भपरिहारं अदासि. सा सम्मा परिहरियमाना गब्भपरिपाककाले विजायनघरं पाविसि. पुञ्ञवन्तीनं पच्चूससमये गब्भवुट्ठानं होति, सा च तासं अञ्ञतरा, तेन पच्चूससमये अलत्तकपटलबन्धुजीवकपुप्फसदिसं मंसपेसिं विजायि. ततो ‘‘अञ्ञा देवियो सुवण्णबिम्बसदिसे पुत्ते विजायन्ति, अग्गमहेसी मंसपेसिन्ति रञ्ञो पुरतो मम अवण्णो उप्पज्जेय्या’’ति चिन्तेत्वा तेन अवण्णभयेन तं मंसपेसिं एकस्मिं भाजने पक्खिपित्वा पटिकुज्जित्वा राजमुद्दिकाय लञ्छेत्वा गङ्गाय सोते पक्खिपापेसि. मनुस्सेहि छड्डितमत्ते देवता आरक्खं संविदहिंसु. सुवण्णपट्टिकञ्चेत्थ जातिहिङ्गुलकेन ‘‘बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसिया पजा’’ति लिखित्वा बन्धिंसु. ततो तं भाजनं ऊमिभयादीहि अनुपद्दुतं गङ्गासोतेन पायासि.

तेन च समयेन अञ्ञतरो तापसो गोपालककुलं निस्साय गङ्गातीरे विहरति. सो पातोव गङ्गं ओतिण्णो तं भाजनं आगच्छन्तं दिस्वा पंसुकूलसञ्ञाय अग्गहेसि. अथेत्थ तं अक्खरपट्टिकं राजमुद्दिकालञ्छनञ्च दिस्वा मुञ्चित्वा तं मंसपेसिं अद्दस. दिस्वानस्स एतदहोसि ‘‘सिया गब्भो, तथा हिस्स दुग्गन्धपूतिभावो नत्थी’’ति. उदकप्पवाहेनागतस्सपि हि उस्मा न विगच्छति, उस्मा च नाम ईदिसाय सविञ्ञाणकताय भवेय्याति ‘‘सिया गब्भो’’ति चिन्तेसि. पुञ्ञवन्तताय पन दुग्गन्धं नाहोसि सउसुमगताय पूतिभावो च. एवं पन चिन्तेत्वा अस्समं नेत्वा नं सुद्धे ओकासे ठपेसि. अथ अड्ढमासच्चयेन द्वे मंसपेसियो अहेसुं. तापसो दिस्वा साधुकतरं ठपेसि. ततो पुन अड्ढमासच्चयेन एकमेकिस्सा पेसिया हत्थपादसीसानमत्थाय पञ्च पञ्च पिळका उट्ठहिंसु. अथ ततो अड्ढमासच्चयेन एका मंसपेसि सुवण्णबिम्बसदिसो दारको, एका दारिका अहोसि. तेसु तापसस्स पुत्तसिनेहो उप्पज्जि, दारकानं पुञ्ञुपनिस्सयतो अङ्गुट्ठकतो चस्स खीरं निब्बत्ति. ततो पभुति च खीरभत्तं अलभित्थ. तापसो भत्तं भुञ्जित्वा खीरं दारकानं मुखे आसिञ्चति. तेसं पन यं यं उदरं पविसति, तं सब्बं मणिभाजनगतं विय दिस्सति. चरिमभवे बोधिसत्ते कुच्छिगते बोधिसत्तमातु विय उदरच्छविया अच्छविप्पसन्नताय एवं ते निच्छवी अहेसुं. अपरे आहु ‘‘सिब्बित्वा ठपिता विय नेसं अञ्ञमञ्ञं लीना छवि अहोसी’’ति. एवं ते निच्छविताय वा लीनच्छविताय वा ‘‘लिच्छवी’’ति पञ्ञायिंसु.

तापसो दारके पोसेन्तो उस्सूरे गामं भिक्खाय पविसति, अतिदिवा पटिक्कमति. तस्स तं ब्यापारं ञत्वा गोपालका आहंसु – ‘‘भन्ते, पब्बजितानं दारकपोसनं पलिबोधो, अम्हाकं दारके देथ, मयं पोसेस्साम, तुम्हे अत्तनो कम्मं करोथा’’ति. तापसो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणि. गोपालका दुतियदिवसे मग्गं समं कत्वा पुप्फेहि ओकिरित्वा धजपटाका उस्सापेत्वा तूरियेहि वज्जमानेहि अस्समं आगता. तापसो ‘‘महापुञ्ञा दारका, अप्पमादेनेव वड्ढेथ, वड्ढेत्वा अञ्ञमञ्ञं आवाहं करोथ, पञ्चगोरसेन राजानं तोसेत्वा भूमिभागं गहेत्वा नगरं मापेथ, तत्थ कुमारं अभिसिञ्चथा’’ति वत्वा दारके अदासि. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा दारके नेत्वा पोसेसुं. दारका वुड्ढिमन्वाय कीळन्ता विवादट्ठानेसु अञ्ञे गोपालकदारके हत्थेनपि पादेनपि पहरन्ति, ते रोदन्ति. ‘‘किस्स रोदथा’’ति च मातापितूहि वुत्ता ‘‘इमे निम्मातापितिका तापसपोसिता अम्हे अतीव पहरन्ती’’ति वदन्ति. ततो नेसं पोसकमातापितरोपि ‘‘इमे दारका अञ्ञे दारके विहेसेन्ति दुक्खापेन्ति, न इमे सङ्गहेतब्बा, वज्जेतब्बा इमे’’ति आहंसु. ततो पभुति किर सो पदेसो ‘‘वज्जी’’ति वुच्चति योजनसतपरिमाणेन.

अथ तं पदेसं गोपालका राजानं तोसेत्वा अग्गहेसुं. तत्थ च नगरं मापेत्वा सोळसवस्सुद्देसिकं कुमारं अभिसिञ्चित्वा राजानं अकंसु. रज्जसम्पत्तिदायकस्स कम्मस्स कतत्ता असम्भिन्ने एव राजकुले उप्पन्नत्ता च राजकुमारस्स पुञ्ञानुभावसञ्चोदिता देवताधिग्गहिता अकंसूति केचि. दारकस्स दारिकाय सद्धिं वारेय्यं कत्वा कतिकं अकंसु ‘‘बाहिरतो दारिका न आनेतब्बा, इतो दारिका न कस्सचि दातब्बा’’ति. तेसं पठमसंवासेन द्वे दारका जाता धीता च पुत्तो च. एवं सोळसक्खत्तुं द्वे द्वे जाता. ततो तेसं दारकानं यथाक्कमं वड्ढन्तानं आरामुय्याननिवासट्ठानपरिवारसम्पत्तिं गहेतुं अप्पहोन्तं नगरं तिक्खत्तुं गावुतन्तरेन गावुतन्तरेन परिक्खिपिंसु. तस्स पुनप्पुनं विसालीकतत्ता ‘‘वेसाली’’त्वेव नामं जातं. तेन वुत्तं – ‘‘तिक्खत्तुं पाकारपरिक्खेपवड्ढनेन विसालीभूतत्ता वेसालीति वुच्चती’’ति.

इदम्पि च नगरन्ति न केवलं राजगहसावत्थियो येवाति दस्सेति. तत्थ महावनं नामातिआदि मज्झिमभाणकसंयुत्तभाणकानं समानट्ठकथा. मज्झिमट्ठकथायञ्हि (म. नि. अट्ठ. १.१४६) संयुत्तट्ठकथायञ्च (सं. नि. अट्ठ. ३.५.९८४-९८५) इमिनाव नयेन वुत्तं. दीघनिकायट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.३५९) पन ‘‘महावनेति बहिनगरे हिमवन्तेन सद्धिं एकाबद्धं हुत्वा ठितं सयंजातं वनं अत्थि, यं महन्तभावेनेव महावनन्ति वुच्चति, तस्मिं महावने. कूटागारसालायन्ति तस्मिं वनसण्डे सङ्घारामं पतिट्ठापेसुं. तत्थ कण्णिकं योजेत्वा थम्भानं उपरि कूटागारसालासङ्खेपेन देवविमानसदिसं पासादं अकंसु, तं उपादाय सकलोपि सङ्घारामो कूटागारसालाति पञ्ञायित्था’’ति वुत्तं. वनमज्झे कतत्ता ‘‘वनं निस्साया’’ति वुत्तं. आरामेति सङ्घारामे. हंसवट्टकच्छदनेनाति हंसवट्टकपटिच्छन्नेन, हंसमण्डलाकारेनाति अत्थो.

अनेकपरियायेनाति एत्थ परियाय-सद्दो कारणवचनोति आह ‘‘अनेकेहि कारणेही’’ति, अयं कायो अविञ्ञाणकोपि सविञ्ञाणकोपि एवम्पि असुभो एवम्पि असुभोति नानाविधेहि कारणेहीति अत्थो. असुभाकारसन्दस्सनप्पवत्तन्ति केसादिवसेन तत्थापि वण्णादितो असुभाकारस्स सब्बसो दस्सनवसेन पवत्तं. कायविच्छन्दनियकथन्ति अत्तनो परस्स च करजकाये विच्छन्दनुप्पादनकथं. मुत्तं वातिआदिना ब्यतिरेकमुखेन कायस्स अमनुञ्ञतं दस्सेति. तत्थ आदितो तीहि पदेहि अदस्सनीयताय असारकताय मज्झे चतूहि दुग्गन्धताय, अन्ते एकेन लेसमत्तेनपि मनुञ्ञताभावमस्स दस्सेति. अथ खोतिआदिना अन्वयतो सरूपेनेव अमनुञ्ञताय दस्सनं. छन्दोति दुब्बलरागो. रागोति बलवरागो. ‘‘केसा लोमादी’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विभागेन दस्सेतुं ‘‘येपि ही’’तिआदि वुत्तं. असुभाति आगन्तुकेन सुभाकारेन विरहितत्ता असुभा. असुचिनोति अत्तनो सभावेनेव असुचिनो. पटिकूलाति नागरिकस्स असुचिकट्ठानं विय जिगुच्छनीयत्ता पटिकूला.

केसा नामेते वण्णतोपि पटिकूला, सण्ठानतोपि गन्धतोपि आसयतोपि ओकासतोपि पटिकूलाति दस्सेन्तो ‘‘सो च नेसं…पे… पञ्चहि कारणेहि वेदितब्बो’’ति आह. मनुञ्ञेपि (विसुद्धि. १.३८३; विभ. अट्ठ. ३५६) हि यागुपत्ते वा भत्तपत्ते वा केसवण्णं किञ्चि दिस्वा ‘‘केसमिस्सकमिदं, हरथ न’’न्ति जिगुच्छन्ति, एवं केसा वण्णतो पटिकूला. रत्तिं परिभुञ्जन्तापि केससण्ठानं अक्कवाकं वा मकचिवाकं वा छुपित्वा तथेव जिगुच्छन्ति, एवं सण्ठानतोपि पटिकूला. तेलमक्खनपुप्फधूपादिसङ्खारविरहितानञ्च केसानं गन्धो परमजेगुच्छो होति, ततो जेगुच्छतरो अग्गिम्हि पक्खित्तानं. केसा हि वण्णसण्ठानतो अप्पटिकूलापि सियुं, गन्धेन पन पटिकूलायेव. यथा हि दहरस्स कुमारकस्स वच्चं वण्णतो हलिद्दिवण्णं, सण्ठानतोपि हलिद्दिपिण्डसण्ठानं, सङ्कारट्ठाने छड्डितञ्च उद्धुमातककाळसुनखसरीरं वण्णतो तालपक्कवण्णं, सण्ठानतो वट्टेत्वा विस्सट्ठमुदिङ्गसण्ठानं, दाठापिस्स सुमनमकुळसदिसाति उभयम्पि वण्णसण्ठानतो सिया अप्पटिकूलं, गन्धेन पन पटिकूलमेव, एवं केसापि सियुं वण्णसण्ठानतो अप्पटिकूला, गन्धेन पन पटिकूलायेवाति.

यथा पन असुचिट्ठाने गामनिस्सन्देन जातानि सूपेय्यपण्णानि नागरिकमनुस्सानं जेगुच्छानि होन्ति अपरिभोगानि, एवं केसापि पुब्बलोहितमुत्तकरीसपित्तसेम्हादिनिस्सन्देन जातत्ता जेगुच्छाति इदं तेसं आसयतो पाटिकुल्यं. इमे च केसा नाम गूथरासिम्हि उट्ठितकण्णकं विय एकतिंसकोट्ठासरासिम्हि जाता, ते सुसानसङ्कारट्ठानादीसु जातसाकं विय परिखादीसु जातकमलकुवलयादिपुप्फं विय च असुचिट्ठाने जातत्ता परमजेगुच्छाति इदं तेसं ओकासतो पाटिकुल्यं. यथा च केसानं, एवं सब्बकोट्ठासानञ्च वण्णसण्ठानगन्धासयोकासवसेन पञ्चधा पटिकूलता वेदितब्बाति आह ‘‘एवं लोमादीन’’न्ति. पञ्चपञ्चप्पभेदेनाति एत्थ बाहिरत्थसमासो दट्ठब्बो पञ्च पञ्च पभेदा एतस्साति पञ्चपञ्चप्पभेदोति.

संवण्णेन्तोति वित्थारेन्तो. असुभायाति असुभमातिकाय. फातिकम्मन्ति बहुलीकारो. पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतन्ति एत्थ कामच्छन्दो ब्यापादो थिनमिद्धं उद्धच्चकुक्कुच्चं विचिकिच्छाति इमेसं पञ्चन्नं नीवरणानं पहानवसेन पञ्चङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. न हि एतेसु अप्पहीनेसु झानं उप्पज्जति, तेनस्सेतानि पहानङ्गानीति वुच्चन्ति. किञ्चापि हि झानक्खणे अञ्ञेपि अकुसला धम्मा पहीयन्ति, तथापि एतानेव विसेसेन झानन्तरायकरानि. कामच्छन्देन हि नानाविसयपलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति, कामच्छन्दाभिभूतं वा चित्तं न कामधातुप्पहानाय पटिपदं पटिपज्जति, ब्यापादेन च आरम्मणे पटिहञ्ञमानं न निरन्तरं पवत्तति, थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति, उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति, विचिकिच्छाय उपहतं झानाधिगमसाधिकं पटिपदं नारोहति. इति विसेसेन झानन्तरायकरत्ता एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानि.

यस्मा पन वितक्को आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुप्पबन्धति, तेहि अविक्खेपाय सम्पादितपयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवा पीति पीननं, सुखञ्च उपब्रूहनं करोति, अथ नं ससम्पयुत्तधम्मं एतेहि अभिनिरोपनानुबन्धनपीननउपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता एकत्तारम्मणे समं सम्मा आधियति, तस्मा वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पञ्चन्नं उप्पत्तिवसेन पञ्चङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. उप्पन्नेसु हि एतेसु पञ्चसु झानं उप्पन्नं नाम होति, तेनस्स एतानि पञ्च समन्नागतङ्गानीति वुच्चन्ति. तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन अङ्गमत्तवसेनेव चतुरङ्गिनी सेना, पञ्चङ्गिकं तूरियं अट्ठङ्गिको च मग्गोति वुच्चति, एवमिदम्पि अङ्गमत्तवसेनेव ‘‘पञ्चङ्गिक’’न्ति वा ‘‘पञ्चङ्गसमन्नागत’’न्ति वा वुच्चतीति वेदितब्बं.

एतानि च पञ्चङ्गानि किञ्चापि उपचारक्खणेपि अत्थि, अथ खो उपचारे पकतिचित्ततो बलवतरानि, इध पन उपचारतोपि बलवतरानि रूपावचरक्खणप्पत्तानि. एत्थ हि वितक्को सुविसदेन आकारेन आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयमानो उप्पज्जति, विचारो अतिविय आरम्मणं अनुमज्जमानो, पीतिसुखं सब्बावन्तम्पि कायं फरमानं. तेनेव वुत्तं ‘‘नास्स किञ्चि सब्बावतो कायस्स विवेकजेन पीतिसुखेन अप्फुटं होती’’ति. चित्तेकग्गतापि हेट्ठिमम्हि समुग्गपटले उपरिमं समुग्गपटलं विय आरम्मणे सुफुसिता हुत्वा उप्पज्जति. अयमेतेसं इतरेहि विसेसो, तस्मा ‘‘पञ्चङ्गसमन्नागत’’न्ति अप्पनाझानमेव विसेसेत्वा वुत्तं.

तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नन्ति एत्थ पन झानस्स आदिमज्झपरियोसानवसेन तिविधकल्याणता, तेसंयेव आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्नता वेदितब्बा. वित्थारनयं पनेत्थ सयमेव पकासयिस्सति. किलेसचोरेहि अनभिभवनीयत्ता झानं ‘‘चित्तमञ्जूस’’न्ति वुत्तं. निस्सायाति पादकं कत्वा.

दसलक्खणविभावनेनेव तिविधकल्याणतापि विभाविता होतीति दसलक्खणं ताव दस्सेन्तो ‘‘तत्रिमानी’’तिआदिमाह. तत्थ पारिपन्थिकतो चित्तविसुद्धीतिआदीनं पदानं अत्थो ‘‘तत्रायं पाळी’’तिआदिना वुत्तपाळिवण्णनायमेव आवि भविस्सति. तत्राति तस्मिं दसलक्खणविभावने. पटिपदाविसुद्धीति पटिपज्जति झानं एतायाति पटिपदा, गोत्रभुपरियोसानो पुब्बभागियो भावनानयो. परिपन्थतो विसुज्झनं विसुद्धि, पटिपदाय विसुद्धि पटिपदाविसुद्धि. सा पनायं यस्मा झानस्स उप्पादक्खणे लब्भति, तस्मा वुत्तं ‘‘पटिपदाविसुद्धि आदी’’ति. उपेक्खानुब्रूहनाति विसोधेतब्बतादीनं अभावतो झानपरियापन्नाय तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चनिप्फत्तिया अनुब्रूहना. सा पनायं यस्मा विसेसतो झानस्स ठितिक्खणे लब्भति, तेन वुत्तं ‘‘उपेक्खानुब्रूहना मज्झे’’ति. सम्पहंसनाति तत्थ धम्मानं अनतिवत्तनादिसाधकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन परियोदपना. सा पन यस्मा झानस्स ओसानक्खणे पाकटा होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सम्पहंसना परियोसान’’न्ति. इमानि तीणि लक्खणानीति परिपन्थतो चित्तस्स विसुज्झनाकारो, मज्झिमस्स समथनिमित्तस्स पटिपज्जनाकारो, तत्थ पक्खन्दनाकारोति इमानि तीणि झानस्स आदितो उप्पादक्खणे अप्पनाप्पत्तिलक्खणानि. तेहि आकारेहि विना अप्पनाप्पत्तिया अभावतो असति च अप्पनायं तदभावतो आदिकल्याणञ्चेव विसुद्धिपटिपदत्ता यथावुत्तेहि लक्खणेहि समन्नागतत्ता च तिलक्खणसम्पन्नञ्च. इमिना नयेन मज्झपरियोसानलक्खणानञ्च योजना वेदितब्बा.

केचि पन ‘‘पटिपदाविसुद्धि नाम ससम्भारिको उपचारो, उपेक्खानुब्रूहना नाम अप्पना, सम्पहंसना नाम पच्चवेक्खणा’’ति वण्णयन्ति, तं न युत्तं. तथा हि सति अझानधम्मेहि झानस्स गुणसंकित्तनं नाम कतं होति. न हि भूमन्तरं भूमन्तरपरियापन्नं होति, पाळिया चेतं विरुज्झति. ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होति उपेक्खानुब्रूहितञ्च ञाणेन च सम्पहंसित’’न्ति (पटि. म. १.१५८) हि पाळियं वुत्तं. एत्थ हि एकत्तगतं चित्तन्ति इन्द्रियानं एकरसभावेन एकग्गताय च सिखाप्पत्तिया तदनुगुणं एकत्तगतं ससम्पयुत्तं अप्पनाप्पत्तं चित्तं वुत्तं, तस्सेव च पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दतादि अनन्तरं वुच्चते. तस्मा पाळियं एकस्मिंयेव अप्पनाचित्तक्खणे पटिपदाविसुद्धिआदीनं वुत्तत्ता अन्तोअप्पनायमेव परिकम्मागमनवसेन पटिपदाविसुद्धि, तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना, धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना च वेदितब्बा.

कथं? यस्मिं (पटि. म. अट्ठ. २.१.१५८; विसुद्धि. १.१७५) वारे अप्पना उप्पज्जति, तस्मिं यो नीवरणसङ्खातो किलेसगणो तस्स झानस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता आवरणविरहितं हुत्वा मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति. मज्झिमं समथनिमित्तं नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव, लीनुद्धच्चसङ्खातानं उभिन्नं अन्तानं अनुपगमनेन मज्झिमो, सविसेसं पच्चनीकधम्मानं वूपसमनतो समथो, योगिनो सुखविसेसानं कारणभावतो निमित्तन्ति कत्वा. तस्स पन अप्पनाचित्तस्स अनन्तरपच्चयभूतं गोत्रभुचित्तं सतिपि परित्तमहग्गतभावभेदे पच्चयपच्चयुप्पन्नभावभेदे च एकिस्सायेव सन्ततिया परिणामूपगमनतो एकसन्ततिपरिणामनयेन तथत्तं अप्पनासमाधिवसेन समाहितभावं उपगच्छमानं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति नाम. एवं पटिपन्नत्ता तथत्तुपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम. यस्मिञ्हि खणे तथत्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, तस्मिंयेव खणे तथत्तुपगमनेन अप्पनासमाधिना समाहितभावूपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम. एवं ताव पुरिमस्मिं गोत्रभुचित्ते विज्जमाना परिपन्थविसुद्धिमज्झिमसमथप्पटिपत्तिपक्खन्दनाकारा आगमनवसेन निप्फज्जमाना पठमस्स झानस्स उप्पादक्खणेयेव पटिपदाविसुद्धीति वेदितब्बा. तेयेव हि आकारा पच्चयविसेसतो झानक्खणे निप्फज्जमाना पटिपदाविसुद्धीति वुत्ता.

एवं विसुद्धस्स पन तस्स चित्तस्स पुन सोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम. समथभावूपगमनेन समथप्पटिपन्नस्स पुन समाधाने ब्यापारं अकरोन्तो समथप्पटिपन्नं अज्झुपेक्खति नाम. समथप्पटिपन्नभावतो एव चस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम. एवं तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा.

ये पनेते एवं उपेक्खानुब्रूहिते तस्मिं झानचित्ते जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्ता, यानि च सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि, यञ्चेस तदुपगं तेसं अनतिवत्तनएकरससभावानं अनुच्छविकं वीरियं वाहयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता आसेवना, सब्बेपि ते आकारा यस्मा ञाणेन संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवञ्च आनिसंसञ्च दिस्वा तथा तथा सम्पहंसितत्ता विसोधितत्ता परियोदापितत्ता निप्फन्ना, तस्मा धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना वेदितब्बाति वुत्तं.

अथ कस्मा सम्पहंसनाव ‘‘परियोसान’’न्ति वुत्ता, न उपेक्खानुब्रूहनाति? यस्मा तस्मिं भावनाचित्ते उपेक्खावसेन ञाणं पाकटं होति, तस्मा ञाणकिच्चभूता सम्पहंसना ‘‘परियोसान’’न्ति वुत्ता. तथा हि अप्पनाकाले भावनाय समप्पवत्तिया पटिपक्खस्स च सुप्पहानतो पग्गहादीसु ब्यापारस्स अकातब्बतो अज्झुपेक्खनाव होति. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘समये चित्तस्स अज्झुपेक्खना विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खती’’ति च आदि. सा पनायं अज्झुपेक्खना ञाणस्स किच्चसिद्धिया होति विसेसतो ञाणसाधनत्ता अप्पनाब्यापारस्स, तस्मा ञाणकिच्चभूता सम्पहंसना ‘‘परियोसान’’न्ति वुत्ता. एवं तिविधाय पटिपदाविसुद्धिया लद्धविसेसाय तिविधाय उपेक्खानुब्रूहनाय सातिसयं पञ्ञिन्द्रियस्स अधिमत्तभावेन चतुब्बिधापि सम्पहंसना सिज्झतीति आगमनुपेक्खाञाणकिच्चवसेन दसपि आकारा झाने एव वेदितब्बा.

एवं तिविधत्तगतं चित्तन्तिआदीनि तस्सेव चित्तस्स थोमनवचनानि. तत्थ एवं तिविधत्तगतन्ति एवं यथावुत्तेन विधिना पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दनउपेक्खानुब्रूहनञाणसम्पहंसनावसेन तिविधभावं गतं. वितक्कसम्पन्नन्ति किलेसक्खोभविरहितत्ता वितक्केन सुन्दरभावमुपगतं. चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्नन्ति तस्मिंयेव आरम्मणे चित्तस्स निरन्तरप्पवत्तिसङ्खातेन अधिट्ठानेन सम्पन्नं अनूनं. यथा अधिट्ठानवसियं अधिट्ठानन्ति झानप्पवत्ति, तथा इधापि चित्तस्स अधिट्ठानन्ति चित्तेकग्गतापि युज्जति. तेन हि एकस्मिंयेव आरम्मणे चित्तं अधिट्ठाति, न एत्थ विक्खिपतीति. समाधिसम्पन्नन्ति विसुं वुत्तत्ता पन वुत्तनयेनेव गहेतब्बो. अथ वा समाधिस्सेव झानङ्गसङ्गहितत्ता ‘‘चित्तस्स अधिट्ठानसम्पन्न’’न्ति झानङ्गपञ्चकवसेन वुत्तं. समाधिसम्पन्नन्ति इन्द्रियसङ्गहितत्ता इन्द्रियपञ्चकवसेन.

असुभसञ्ञापरिचितेनाति सकलं कायं असुभन्ति पवत्ताय सञ्ञाय सहगतत्ता झानं असुभसञ्ञा, तेन परिचितेन परिभावितेन. चेतसाति चित्तेन. बहुलन्ति अभिण्हं. विहरतोति विहरन्तस्स, असुभसमापत्तिबहुलस्साति अत्थो. मेथुनधम्मसमापत्तियाति मेथुनधम्मेन समङ्गिभावतो. पटिलीयतीति एकपस्सेन निलीयति निलीनं विय होति. पटिकुटतीति सङ्कुचति. पटिवत्ततीति निवत्तति. न सम्पसारीयतीति न विसरति, अभिरतिवसेन न पक्खन्दतीति अत्थो. अथ वा पटिलीयतीति सङ्कुचति तत्थ पटिकूलताय सण्ठितत्ता. पटिकुटतीति अपसक्कति न उपसक्कति. पटिवत्ततीति निवत्तति, ततो एव न सम्पसारीयतीति. न्हारुदद्दुलन्ति न्हारुखण्डं न्हारुविलेखनं वा.

अद्धमासन्ति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. पटिसल्लीयितुन्ति यथावुत्तकालं पटि पटि दिवसे दिवसे समापत्तियं धम्मचिन्ताय चित्तं निलीयितुं. पयुत्तवाचन्ति पच्चयपटिसंयुत्तवाचं, बुद्धा इमेसु दिवसेसु पिण्डाय न चरन्ति, विहारेयेव निसीदन्ति, तेसं दिन्नं महप्फलं होतीति आदिवचनं.

कल्याणूपनिस्सयवसेनाति पब्बज्जाय उपनिस्सयवसेन. परे किराति किर-सद्दो अरुचिसूचनत्थो. तेनाह ‘‘इदं पन इच्छामत्त’’न्ति, पवत्तिअजाननं आरोचयिताभावो ञाते निवारणञ्चाति इदं तेसं इच्छामत्तं, न पन कारणन्ति अत्थो. अपरे पन वदन्ति ‘‘एतस्मिं किर अड्ढमासे न कोचि बुद्धवेनेय्यो अहोसि, अथ सत्था इमं अड्ढमासं फलसमापत्तिसुखेन वीतिनामेस्सामि, इति मय्हञ्चेव सुखविहारो भविस्सति, अनागते च पच्छिमा जनता ‘सत्थापि गणं पहाय एकको विहासि, किमङ्गं पन मय’न्ति दिट्ठानुगतिं आपज्जिस्सति, तदस्स भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखायाति इमिना कारणेन एवमाहा’’ति. नेव कोचि भगवन्तं उपसङ्कमतीति ठपेत्वा पिण्डपातनीहारकं अञ्ञो कोचि नेव भगवन्तं उपसङ्कमति, भिक्खुसङ्घो पन सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा एकं भिक्खुं अदासि. सो पातोव गन्धकुटिपरिवेणसम्मज्जनमुखोदकदन्तकट्ठदानादीनि सब्बकिच्चानि तस्मिं तस्मिं खणे कत्वा अपगच्छति.

अनेककारणसम्मिस्सोति एत्थ कायस्स असुचिदुग्गन्धजेगुच्छपटिकूलताव अनेककारणं. मण्डनकपकतिकोति अलङ्कारकसभावो. कोचि तरुणोपि युवा न होति, कोचि युवापि मण्डनकजातिको न होति यथा उपसन्तसभावो आलसियब्यसनादीहि वा अभिभूतो, इध पन दहरो चेव युवा च मण्डनकजातिको च अधिप्पेतो. पठमयोब्बनं नाम पन्नरसवस्सतो याव द्वत्तिंस संवच्छरानि, सोळसवस्सतो वा याव तेत्तिंस वस्सानि. कुणपन्ति मतकळेवरं, अहिस्स कुणपं अहिकुणपं. एवं इतरानिपि. अतिपटिकूलजिगुच्छनीयसभावतो चेत्थ इमानेव तीणि वुत्तानीति वेदितब्बानि. अञ्ञेसञ्हि सससूकरादीनं कुणपं मनुस्सा कटुकभण्डादीहि अभिसङ्खरित्वा परिभुञ्जन्तिपि, इमेसं पन कुणपं अभिनवम्पि जिगुच्छन्तियेव, को पन वादो कालातिक्कमेन पूतिभूते. अतिपटिकूलजिगुच्छनीयता च नेसं अतिविय दुग्गन्धताय, सा च अहीनं तिखिणकोपताय कुक्कुरमनुस्सानं ओदनकुम्मासूपचयताय च सरीरस्स होतीति वदन्ति.

समणकुत्तकोति समणकिच्चको, कासावनिवासनादिवसेन समणकिच्चकारीति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘समणवेसधारको’’ति. सब्बमकंसूति पुथुज्जना सावज्जेपि तत्थ अनवज्जसञ्ञिनो हुत्वा करणकारापनसमनुञ्ञतादिभेदं सब्बमकंसु. लोहितकन्ति एत्थ ‘‘लोहितगत’’न्तिपि पठन्ति. वग्गूति मता वग्गुमता. पुञ्ञसम्मताति पुज्जभवफलनिब्बत्तनेन सत्तानं पुननेन विसोधनेन पुञ्ञन्ति सम्मता. पवाहेस्सामीति गमयिस्सामि, विसोधेस्सामीति अत्थो.

१६३. मारधेय्यं वुच्चति तेभूमका धम्मा. वचनत्थतो पन मारस्स धेय्यं मारधेय्यं. धेय्यन्ति ठानं वत्थु निवासो गोचरो. मारो वा एत्थ धियति तिट्ठति पवत्ततीति मारधेय्यं, मारोति चेत्थ किलेसमारो अधिप्पेतो, किलेसमारवसेनेव च देवपुत्तमारस्स कामभवे आधिपच्चन्ति. मारविसयं नातिक्कमिस्सतीति चिन्तेत्वाति एवमयं संवेगं पटिलभित्वा मारविसयं अतिक्कमेय्यापि, मया पन एवं वुत्ते उप्पन्नं संवेगं पटिप्पस्सम्भेत्वा मारविसयं नातिक्कमिस्सतीति एवं चिन्तेत्वा. द्विवचनन्ति द्विक्खत्तुं वचनं, आमेडितवचनन्ति वुत्तं होति. नियोजेन्तीति एत्थ अयं अन्धबाला देवता एवं उप्पन्नसंवेगमूलकं समणधम्मं कत्वा ‘‘अयं मारविसयं अतिक्कमेय्यापी’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो अञ्ञाणताय ‘‘मता संसारतो मुच्चन्ती’’ति एवंलद्धिकापि समाना अत्तनो लद्धिवसेन मता भिक्खू संसारतो मुच्चन्तीति इममत्थं अनुपपरिक्खित्वा तं तत्थ नियोजेसीति वेदितब्बं.

किञ्चापि असुभकथं कथेन्तेन भगवता यथा तेसं भिक्खूनं मरणभयं न भविस्सति, तथा देसितत्ता भिक्खूनञ्च तं धम्मकथं सुत्वा असुभभावनानुयोगेन काये विगतछन्दरागताय मरणस्स अभिपत्थितभावतो भयं नत्थि, तं पन असिहत्थं तथा विचरन्तं दिस्वा तदञ्ञेसं भिक्खूनं उप्पज्जनकभयं सन्धाय ‘‘होतियेव भय’’न्तिआदि वुत्तन्ति वदन्ति. ‘‘अत्तनापि अत्तानं जीविता वोरोपेन्ति, अञ्ञमञ्ञम्पि जीविता वोरोपेन्ती’’ति वुत्तत्ता ‘‘सब्बानिपि तानि पञ्च भिक्खुसतानि जीविता वोरोपेसी’’ति इदं येभुय्यवसेन वुत्तन्ति गहेतब्बं. अप्पकञ्हि ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति ‘‘पञ्चसतानी’’ति वुत्तं. तस्मा ये च अत्तनाव अत्तानं अञ्ञमञ्ञञ्च जीविता वोरोपेसुं, ते ठपेत्वा अवसेसे पुथुज्जनभिक्खू सब्बे च अरिये अयं जीविता वोरोपेसीति वेदितब्बं.

१६४. पटिसल्लाना वुट्ठितोति एत्थ पटिसल्लानन्ति तेहि तेहि सत्तसङ्खारेहि पटिनिवत्तित्वा अपसक्कित्वा सल्लानं निलीयनं विवेचनं, कायचित्तेहि ततो विवित्तता एकीभावोति वुत्तं होति. तेनाह ‘‘एकीभावतो’’ति, पविवेकतोति अत्थो. एकीभावोति हि कायचित्तविवेको वुत्तो. वुट्ठितोति ततो दुविधविवेकतो भवङ्गुप्पत्तिया रूपारम्मणादिसङ्खारसमायोगेन गहट्ठपब्बजितादिसत्तसमागमेन च अपेतो. उद्देसं परिपुच्छं गण्हन्तीति अत्तनो अत्तनो आचरियानं सन्तिके गण्हन्ति. कामं दसानुस्सतिग्गहणेनेव आनापानस्सतिपि गहिता, सा पन तत्थ सन्निपतितभिक्खूसु बहूनं सप्पाया सात्थिका च, तस्मा पुन गहिता. तथा हि भगवा तमेव कम्मट्ठानं तेसं भिक्खूनं कथेसि. आहारे पटिकूलसञ्ञा असुभकम्मट्ठानसदिसा, चत्तारो पन आरुप्पा आदिकम्मिकानं अननुरूपाति तेसं इध अग्गहणं दट्ठब्बं.

वेसालिं उपनिस्सायाति वेसालीनगरं गोचरगामं कत्वा. उपट्ठानसालायन्ति धम्मसभायं. मुहुत्तेनेवाति सत्थरि सद्धम्मे च गारवेन उपगतभिक्खूनं वचनसमनन्तरमेव उट्ठहिंसूति कत्वा वुत्तं. बुद्धकाले किर भिक्खू भगवतो सन्देसं सिरसा सम्पटिच्छितुं ओहितसोता विहरन्ति. यस्साति यस्स कत्तब्बस्स. कालन्ति देसनाकालं सन्धाय वदति.

पठमपञ्ञत्तिनिदानवण्णना निट्ठिता.

आनापानस्सतिसमाधिकथावण्णना

१६५. अरहत्तप्पत्तियाति अरहत्तप्पत्तिअत्थाय. अञ्ञं परियायन्ति अरहत्ताधिगमत्थाय अञ्ञम्पि कारणं. आचिक्खन्तोति पसंसापुब्बकं देसेन्तो, पसंसा च तत्थ अभिरुचिजननेन उस्साहनत्था. तञ्हि सुत्वा भिक्खू ‘‘भगवा इमं समाधिं अनेकेहि आकारेहि पसंसति, सन्तो किरायं समाधि पणीतो च असेचनको च सुखो च विहारो, पापधम्मे च ठानसो अन्तरधापेती’’ति सञ्जाताभिरुचिनो उस्साहजाता सक्कच्चं अनुयुञ्जितब्बं पटिपज्जितब्बं मञ्ञन्ति.

अत्थयोजनक्कमन्ति अत्थञ्च योजनक्कमञ्च. भगवा अत्तनो पच्चक्खभूतं समाधिं देसनानुभावेन तेसम्पि भिक्खूनं आसन्नं पच्चक्खञ्च करोन्तो सम्पिण्डनवसेन ‘‘अयम्पि खो’’तिआदिमाह. अस्सासपस्सासपरिग्गाहिकाति दीघरस्सादिविसेसेहि सद्धिं अस्सासपस्सासे परिच्छिज्ज गाहिका, ते आरब्भ पवत्ताति अत्थो.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाळिया विभावेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. तत्थ नो पस्सासो नो अस्सासोति सो सोयेव अत्थो पटिसेधेन विसेसेत्वा वुत्तो. अस्सासवसेनाति अस्सासं आरम्मणं कत्वाति वुत्तं होति. पस्सासवसेनाति एत्थापि एसेव नयो. उपट्ठानं सतीति असम्मुस्सनताय तमेव अस्सासं पस्सासञ्च उपगन्त्वा ठानं सति नामाति अत्थो. एत्तावता आनापानेसु सति आनापानस्सतीति अयमत्थो वुत्तो होति. इदानि सतिवसेनेव पुग्गलं निद्दिसितुकामेन ‘‘यो अस्ससति, तस्सुपट्ठाति, यो पस्ससति, तस्सुपट्ठाती’’ति वुत्तं. यो अस्ससति, तस्स सति अस्सासं उपगन्त्वा तिट्ठति. यो पस्ससति, तस्स सति पस्सासं उपगन्त्वा तिट्ठतीति अत्थो.

युत्तोति सम्पयुत्तो. आनापानस्सतियन्ति आनापानस्सतियं पच्चयभूतायन्ति अत्थो. पुरिमस्मिञ्हि अत्थे समाधिस्स सतिया सहजातादिपच्चयभावो वुत्तो सम्पयुत्तवचनतो, दुतियस्मिं पन उपनिस्सयभावोपि. उपचारज्झानसहगता हि सति अप्पनासमाधिस्स उपनिस्सयो होतीति उभयथापि सहजातादीनं सत्तन्नम्पि पच्चयानं वसेन पच्चयभावं दस्सेति. ‘‘पुन चपरं, उदायि, अक्खाता मया सावकानं पटिपदा, यथापटिपन्ना मे सावका चत्तारो सतिपट्ठाने भावेन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.२४७) उप्पादनवड्ढनट्ठेन भावनाति वुच्चतीति तदुभयवसेन अत्थं दस्सेन्तो ‘‘भावितोति उप्पादितो वड्ढितो चा’’ति आह. तत्थ भावं विज्जमानतं इतो गतोति भावितो, उप्पादितो पटिलद्धमत्तोति अत्थो. उप्पन्नो पन लद्धासेवनो भावितो, पगुणभावं आपादितो वड्ढितोति अत्थो. बहुलीकतोति बहुलं पवत्तितो. तेन आवज्जनादिवसीभावप्पत्तिमाह. यो हि वसीभावं आपादितो, सो इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितब्बतो पुनप्पुनं पवत्तिस्सति. तेन वुत्तं ‘‘पुनप्पुनं कतो’’ति. यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१) विविच्चेव कामेही’’ति (दी. नि. १.२२६; सं. नि. २.१५२) च एवमादीसु पठमपदे वुत्तो एव-सद्दो दुतियादीसुपि वुत्तोयेव होति, एवमिधापीति आह ‘‘उभयत्थ एव-सद्देन नियमो वेदितब्बो’’ति.

उभयपदनियमेन लद्धगुणं दस्सेतुं ‘‘अयं ही’’तिआदि वुत्तं. असुभकम्मट्ठानन्ति असुभारम्मणं झानमाह. तञ्हि असुभेसु योगकम्मभावतो योगिनो सुखविसेसानं कारणभावतो च ‘‘असुभकम्मट्ठान’’न्ति वुच्चति. केवलन्ति इमिना आरम्मणं निवत्तेति. पटिवेधवसेनाति झानपटिवेधवसेन. झानञ्हि भावनाविसेसेन इज्झन्तं अत्तनो विसयं पटिविज्झन्तमेव पवत्तति यथासभावतो पटिविज्झीयति चाति पटिवेधोति वुच्चति. ओळारिकारम्मणत्ताति बीभच्छारम्मणत्ता. पटिकूलारम्मणत्ताति जिगुच्छितब्बारम्मणत्ता. परियायेनाति कारणेन लेसन्तरेन वा. आरम्मणसन्ततायपीति अनुक्कमेन विचेतब्बतं पत्तारम्मणस्स परमसुखुमतं सन्धायाह. सन्ते हि सन्निसिन्ने आरम्मणे पवत्तमानो धम्मो सयम्पि सन्निसिन्नोव होति. तेनाह – ‘‘सन्तो वूपसन्तो निब्बुतो’’ति, निब्बुतसब्बपरिळाहोति अत्थो. आरम्मणसन्तताय तदारम्मणानं धम्मानं सन्तता लोकुत्तरधम्मारम्मणाहि पच्चवेक्खणाहि दीपेतब्बा.

नास्स सन्तपणीतभावावहं किञ्चि सेचनन्ति असेचनको, असेचनकत्ता अनासित्तको, अनासित्तकत्ता एव अब्बोकिण्णो असम्मिस्सो परिकम्मादिना, ततोयेव पाटियेक्को, विसुंयेवेको आवेणिको असाधारणो. सब्बमेतं सरसतो एव सन्तभावं दस्सेतुं वुत्तं, परिकम्मं वा सन्तभावनिमित्तं. परिकम्मन्ति च कसिणकरणादिनिमित्तुप्पादपरियोसानं, तादिसं इध नत्थीति अधिप्पायो. तदा हि कम्मट्ठानं निरस्सादत्ता असन्तं अप्पणीतं सिया. उपचारेन वा नत्थि एत्थ सन्तताति योजना. यथा उपचारक्खणे नीवरणविगमेन अङ्गपातुभावेन च परेसं सन्तता होति, न एवमिमस्स. अयं पन आदिमनसि…पे… पणीतो चाति योजना. केचीति उत्तरविहारवासिके सन्धायाह. अनासित्तकोति उपसेचनेन अनासित्तको. तेनाह ‘‘ओजवन्तो’’ति, ओजवन्तसदिसोति अत्थो. मधुरोति इट्ठो. चेतसिकसुखप्पटिलाभसंवत्तनं तिकचतुक्कज्झानवसेन उपेक्खाय वा सन्तभावेन सुखगतिकत्ता सब्बेसम्पि वसेन वेदितब्बं. झानसमुट्ठानपणीतरूपफुटसरीरतावसेन पन कायिकसुखप्पटिलाभसंवत्तनं दट्ठब्बं, तञ्च खो झानतो वुट्ठितकाले. इमस्मिं पक्खे अप्पितप्पितक्खणेति इदं हेतुम्हि भुम्मवचनं दट्ठब्बं.

अविक्खम्भितेति झानेन सकसन्तानतो अनीहटे अप्पहीने. अकोसल्लसम्भूतेति अकोसल्लं वुच्चति अविज्जा, ततो सम्भूते. अविज्जापुब्बङ्गमा हि सब्बे पापधम्मा. खणेनेवाति अत्तनो पवत्तिक्खणेनेव. अन्तरधापेतीति एत्थ अन्तरधापनं विनासनं. तं पन झानकत्तुकस्स इधाधिप्पेतत्ता परियुट्ठानप्पहानं होतीति आह ‘‘विक्खम्भेती’’ति. वूपसमेतीति विसेसेन उपसमेति. विसेसेन उपसमनं पन सम्मदेव उपसमनं होतीति आह ‘‘सुट्ठु उपसमेती’’ति.

ननु च अञ्ञोपि समाधि अत्तनो पवत्तिक्खणेनेव पटिपक्खधम्मे अन्तरधापेति वूपसमेति, अथ कस्मा अयमेव समाधि एवं विसेसेत्वा वुत्तोति? पुब्बभागतो पट्ठाय नानावितक्कवूपसमनसब्भावतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाया’’ति (अ. नि. ९.१; उदा. ३१). अपिच तिक्खपञ्ञस्स ञाणुत्तरस्सेतं कम्मट्ठानं, ञाणुत्तरस्स च किलेसप्पहानं इतरेहि सातिसयं यथा सद्धाधिमुत्तेहि दिट्ठिप्पत्तस्स, तस्मा इमं विसेसं सन्धाय ‘‘ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेती’’ति वुत्तं. अथ वा निमित्तपातुभावे सति खणेनेव अङ्गपातुभावसब्भावतो अयमेव समाधि ‘‘ठानसो अन्तरधापेति वूपसमेती’’ति वुत्तो यथा तं महतो अकालमेघस्स उट्ठितस्स धारानिपाते खणेनेव पथवियं रजोजल्लस्स वूपसमो. तेनेवाह ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महा अकालमेघो उट्ठितो’’तिआदि. सासनिकस्स झानभावना येभुय्येन निब्बेधभागियाव होतीति आह ‘‘निब्बेधभागियत्ता’’ति. बुद्धानं पन एकंसेन निब्बेधभागियाव होति. इममेव हि कम्मट्ठानं भावेत्वा सब्बेपि सम्मासम्बुद्धा सम्मासम्बोधिं अधिगच्छन्ति, अरियमग्गस्स पादकभूतो अयं समाधि अनुक्कमेन वड्ढित्वा अरियमग्गभावं उपगतो विय होतीति आह ‘‘अनुपुब्बेन अरियमग्गवुड्ढिप्पत्तो’’ति. अयं पनत्थो विरागनिरोधपटिनिस्सग्गानुपस्सनानं वसेन सम्मदेव युज्जति.

कथन्ति इदं पुच्छनाकारविभावनपदं, पुच्छा चेत्थ कथेतुकम्यतावसेन अञ्ञेसं असम्भवतो, सा च उपरि देसनं आरुळ्हानं सब्बेसं पकारविसेसानं आमसनवसेनाति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘कथन्ति…पे… वित्थारेतुकम्यतापुच्छा’’ति आह. कथं बहुलीकतोति एत्थापि आनापानस्सतिसमाधीति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तत्थ कथन्ति आनापानस्सतिसमाधिबहुलीकारं नानप्पकारतो वित्थारेतुकम्यतापुच्छा. बहुलीकतो आनापानस्सतिसमाधीति तथा पुट्ठधम्मनिदस्सनन्ति इममत्थं ‘‘एसेव नयो’’ति इमिनायेव अतिदिस्सति. हेट्ठा पपञ्चवसेन वुत्तमत्थं सुखग्गहणत्थं सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो’’ति आह, पिण्डत्थोति वुत्तं होति.

तमत्थन्ति तं ‘‘कथं भावितो’’तिआदिना पुच्छावसेन सङ्खेपतो वुत्तमत्थं. ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.२९१; अ. नि. ३.६१) इध-सद्दो लोकं उपादाय वुत्तो. ‘‘इधेव तिट्ठमानस्सा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३६९) ओकासं. ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’तिआदीसु (म. नि. १.३०) पदपूरणमत्तं. ‘‘इध भिक्खु धम्मं परियापुणाती’’तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) पन सासनं. ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खू’’ति इधापि सासनमेवाति दस्सेन्तो ‘‘भिक्खवे, इमस्मिं सासने भिक्खू’’ति वत्वा तमेवत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘अयं ही’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तकस्साति सब्बप्पकारग्गहणं सोळस पकारे सन्धाय. ते हि इमस्मिंयेव सासने. बाहिरका हि जानन्ता आदितो चतुप्पकारमेव जानन्ति. तेनाह ‘‘अञ्ञसासनस्स तथाभावप्पटिसेधनो’’ति, यथावुत्तस्स पुग्गलस्स निस्सयभावप्पटिसेधनोति अत्थो. एतेन ‘‘इध, भिक्खवे’’ति इदं अन्तोगधएव-सद्दन्ति दस्सेति. सन्ति हि एकपदानिपि अवधारणानि यथा वायुभक्खोति. तेनेवाह ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो’’तिआदि. परिपुण्णसमणकरणधम्मो हि यो, सो सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तको. परप्पवादाति परेसं अञ्ञतित्थियानं नानप्पकारवादा तित्थायतनानि.

अरञ्ञादिकस्सेव भावनानुरूपसेनासनतं दस्सेतुं ‘‘इमस्स ही’’तिआदि वुत्तं. दुद्दमो दमथं अनुपगतो गोणो कूटगोणो. यथा थनेहि सब्बसो खीरं न पग्घरति, एवं दोहपटिबन्धिनी कूटधेनु. अस्साति गोपस्स. रूपसद्दादिके पटिच्च उप्पज्जनकअस्सादो रूपारम्मणादिरसो. पुब्बे आचिण्णारम्मणन्ति पब्बजिततो पुब्बे, अनादिमति वा संसारे परिचितारम्मणं. उपचारवसेन उपनिसीदति, अप्पनावसेन उपनिपज्जतीति योजेतब्बं.

इधाति इमस्मिं सासने. निबन्धेय्याति बन्धेय्य. सतियाति सम्मदेव कम्मट्ठानसल्लक्खणवसप्पवत्ताय सतिया. आरम्मणेति कम्मट्ठानारम्मणे. दळ्हन्ति थिरं, यथा सतोकारिस्स उपचारप्पनाभेदो समाधि इज्झति, तथा थामगतं कत्वाति अत्थो.

मुद्धभूतन्ति सन्ततादिविसेसगुणवन्तताय बुद्धादीहि अरियेहि समासेवितभावतो च मुद्धसदिसं, उत्तमन्ति अत्थो. विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानन्ति सब्बेसं बुद्धानं एकच्चानं पच्चेकबुद्धानं बुद्धसावकानञ्च विसेसाधिगमस्स चेव अञ्ञकम्मट्ठानेन अधिगतविसेसानं दिट्ठधम्मसुखविहारस्स च पदट्ठानभूतं. वत्थुविज्जाचरियो विय भगवा योगीनं अनुरूपनिवासट्ठानुपदिस्सनतो. भिक्खु दीपिसदिसो अरञ्ञे एकको विहरित्वा पटिपक्खनिम्मथनेन इच्छितत्थसाधनतो. फलमुत्तमन्ति सामञ्ञफलमाह. परक्कमजवयोग्गभूमिन्ति भावनुस्साहजवस्स योग्गकरणभूमिभूतं.

एवं वुत्तलक्खणेसूति अभिधम्मपरियायेन सुत्तन्तपरियायेन वुत्तलक्खणेसु. रुक्खसमीपन्ति ‘‘यावता मज्झन्हिके काले समन्ता छाया फरति, निवाते पण्णानि पतन्ति, एत्तावता रुक्खमूलन्ति वुच्चती’’ति एवं वुत्तं रुक्खस्स समीपट्ठानं. अवसेससत्तविधसेनासनन्ति पब्बतं कन्दरं गिरिगुहं सुसानं वनप्पत्थं अब्भोकासं पलालपुञ्जन्ति एवं वुत्तं. उतुत्तयानुकूलं धातुचरियानुकूलन्ति गिम्हादिउतुत्तयस्स सेम्हादिधातुत्तयस्स मोहादिचरितत्तयस्स च अनुकूलं. तथा हि गिम्हकाले अरञ्ञं अनुकूलं सोम्मसीतलभावतो, हेमन्ते रुक्खमूलं हिमपातनिवारणतो, वस्सकाले सुञ्ञागारं वस्सनिवारणगेहसम्भवतो. सेम्हधातुकस्स सेम्हपकतिकस्स अरञ्ञं अनुकूलं दूरं गन्त्वा भिक्खाचरणेन सेम्हस्स वूपसमनतो, पित्तधातुकस्स रुक्खमूलं अनुकूलं सीतवातसम्फस्ससम्भवतो, वातधातुकस्स सुञ्ञागारं अनुकूलं वातनिवारणतो. मोहचरितस्स अरञ्ञं अनुकूलं. महाअरञ्ञे हि चित्तं न सङ्कुचति विवटङ्गणभावतो, दोसचरितस्स रुक्खमूलं अनुकूलं पसादनीयभावतो, रागचरितस्स सुञ्ञागारं अनुकूलं विसभागारम्मणानं पवेसनिवारणतो. अलीनानुद्धच्चपक्खिकन्ति असङ्कोचाविक्खेपपक्खिकं. सयनञ्हि कोसज्जपक्खिकं, ठानचङ्कमनानि उद्धच्चपक्खिकानि, न एवं निसज्जा. ततो एव तस्सा सन्तता. निसज्जाय दळ्हभावं पल्लङ्काभुजनेन, अस्सासपस्सासानं पवत्तनसुखतं उपरिमकायस्स उजुकट्ठपनेन, आरम्मणपरिग्गहूपायं परिमुखं सतिया ठपनेन दस्सेन्तो.

ऊरुबद्धासनन्ति ऊरूनमधोबन्धनवसेन निसज्जा. हेट्ठिमकायस्स अनुजुकं ठपनं निसज्जावचनेनेव बोधितन्ति. उजुं कायन्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयोति आह – ‘‘उपरिमं सरीरं उजुकं ठपेत्वा’’ति. तं पन उजुकट्ठपनं सरूपतो पयोजनतो च दस्सेतुं ‘‘अट्ठारसा’’तिआदि वुत्तं. न पणमन्तीति न ओणमन्ति. न परिपततीति न विगच्छति वीथिं न विलङ्घेति, ततो एव पुब्बेनापरं विसेसुप्पत्तिया वुड्ढिं फातिं उपगच्छति. इध परि-सद्दो अभि-सद्देन समानत्थोति आह ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरक्खत्वाति अत्थो. परीति परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु (ध. स. १६, २०) विय. निय्यानट्ठो पटिपक्खतो निग्गमनट्ठो, तस्मा परिग्गहितनिय्यानन्ति सब्बथा गहितासम्मोसं परिच्चत्तसम्मोसं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो. सतोवाति सतिया समन्नागतो एव सरन्तो एव अस्ससति, नास्स काचि सतिविरहिता अस्सासप्पवत्ति होतीति अत्थो. सतो पस्ससतीति एत्थापि सतोव पस्ससतीति एव-सद्दो आनेत्वा वत्तब्बो. सतोकारीति सतो एव हुत्वा सतिया एव वा कातब्बस्स कत्ता, करणसीलो वा.

बात्तिंसाय आकारेहीति चतूसु चतुक्केसु आगतानि दीघरस्सादीनि सोळस पदानि अस्सासपस्सासवसेन द्विधा विभजित्वा वुत्तेहि दीघमस्सासं आदिं कत्वा पटिनिस्सग्गानुपस्सिपस्सासपरियन्तेहि बात्तिंसाकारेहि. यदि ‘‘सतोव अस्ससति, सतो पस्ससती’’ति एतस्स विभङ्गे वुत्तं, अथ कस्मा ‘‘अस्ससति पस्ससति’’च्चेव अवत्वा ‘‘सतोकारी’’ति वुत्तं? एकरसं देसनं कातुकामताय. पठमचतुक्के पदद्वयमेव हि वत्तमानकालवसेन आगतं, इतरानि अनागतकालवसेन, तस्मा एकरसं देसनं कातुकामताय सब्बत्थ ‘‘सतोकारि’’च्चेव वुत्तं. दीघंअस्सासवसेनाति दीघअस्सासवसेन, विभत्तिअलोपं कत्वा निद्देसो. दीघन्ति वा भगवता वुत्तअस्सासवसेन. चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपन्ति विक्खेपस्स पटिपक्खभावतो अविक्खेपोति लद्धनामं चित्तस्स एकग्गभावं पजानतो सति उपट्ठिता आरम्मणं उपगन्त्वा ठिता होति. ताय सतिया तेन ञाणेनाति यथावुत्ताय सतिया यथावुत्तेन च ञाणेन. इदं वुत्तं होति – दीघं अस्सासं आरम्मणभूतं अविक्खित्तचित्तस्स असम्मोहतो वा सम्पजानन्तस्स तत्थ सति उपट्ठिताव होति, तं सम्पजानन्तस्स आरम्मणकरणवसेन असम्मोहवसेन वा सम्पजञ्ञं, तदधीनसतिसम्पजञ्ञेन तंसमङ्गी योगावचरो सतोकारी नाम होतीति. पटिनिस्सग्गानुपस्सी अस्सासवसेनाति पटिनिस्सग्गानुपस्सी हुत्वा अस्ससनस्स वसेन. ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सिअस्सासवसेना’’ति वा पाठो, तस्स पटिनिस्सग्गानुपस्सिनो अस्सासा पटिनिस्सग्गानुपस्सिअस्सासा, तेसं वसेनाति अत्थो.

अन्तो उट्ठितससनं अस्सासो, बहि उट्ठितससनं पस्सासोति आह – ‘‘अस्सासोति बहिनिक्खमनवातो’’तिआदि. सुत्तन्तट्ठकथायं पन बहि उट्ठहित्वापि अन्तो ससनतो अस्सासो, अन्तो उट्ठहित्वापि बहि ससनतो पस्सासोति कत्वा उप्पटिपाटिया वुत्तं. अथ वा मातुकुच्छियं बहि निक्खमितुं अलद्धोकासो नासिकावातो मातुकुच्छितो निक्खन्तमत्ते पठमं बहि निक्खमतीति विनयट्ठकथायं उप्पत्तिक्कमेन ‘‘आदिम्हि सासो अस्सासो’’ति बहिनिक्खमनवातो वुत्तो. तेनेवाह ‘‘सब्बेसम्पि गब्भसेय्यकान’’न्तिआदि. सुत्तन्तट्ठकथायं पन पवत्तियं भावनारम्भसमये पठमं नासिकावातस्स अन्तो आकड्ढित्वा पच्छा बहि विस्सज्जनतो पवत्तिक्कमेन ‘‘आदिम्हि सासो अस्सासो’’ति अन्तोपविसनवातो वुत्तो. सुत्तन्तनयोयेव चेत्थ ‘‘अस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो अज्झत्तं विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता च, पस्सासादिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो बहिद्धा विक्खेपगतेन चित्तेन कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्ति इञ्जिता च फन्दिता चा’’ति (पटि. म. १.१५७) इमाय पाळिया समेति. ‘‘भावनारम्भे पवत्तिक्कमस्सेव इच्छितत्ता सुन्दरतरो’’ति वदन्ति. तालुं आहच्च निब्बायतीति तालुं आहच्च निरुज्झति. तेन किर सम्पतिजातो बालदारको खिपितं करोति. एवं तावातिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स निगमनं. केचि ‘‘एवं तावाति अनेन पवत्तिक्कमेन अस्सासो बहिनिक्खमनवातोति गहेतब्बन्ति अधिप्पायो’’ति वदन्ति.

अद्धानवसेनाति कालद्धानवसेन. अयञ्हि अद्धान-सद्दो कालस्स देसस्स च वाचकोति. तत्थ देसद्धानं उदाहरणभावेन दस्सेत्वा कालद्धानस्स वसेन अस्सासपस्सासानं दीघरस्सतं विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ओकासद्धानन्ति ओकासभूतं अद्धानं. फरित्वाति ब्यापेत्वा. चुण्णविचुण्णापि अनेककलापभावेन, दीघमद्धानन्ति दीघं पदेसं. तस्माति सणिकं पवत्तिया दीघसन्तानताय दीघाति वुच्चन्ति. एत्थ च हत्थिआदिसरीरे सुनखादिसरीरे च अस्सासपस्सासानं देसद्धानविसिट्ठेन कालद्धानवसेनेव दीघरस्सता वुत्ताति वेदितब्बा ‘‘सणिकं पूरेत्वा सणिकमेव निक्खमन्ति, सीघं पूरेत्वा सीघमेव निक्खमन्ती’’ति वचनतो. मनुस्सेसूति समानप्पमाणेसुपि मनुस्ससरीरेसु. दीघं अस्ससन्तीति दीघं अस्सासप्पबन्धं पवत्तेन्तीति अत्थो. पस्ससन्तीति एत्थापि एसेव नयो. सुनखससादयो विय रस्सं अस्ससन्ति पस्ससन्ति चाति योजना. इदं पन दीघं रस्सञ्च अस्ससनं पस्ससनञ्च तेसं सत्तानं सरीरस्स सभावोति दट्ठब्बं. तेसन्ति तेसं सत्तानं. तेति अस्सासपस्सासा. इत्तरमद्धानन्ति अप्पकं कालं. नवहाकारेहीति भावनमनुयुञ्जन्तस्स पुब्बेनापरं अलद्धविसेसस्स केवलं अद्धानवसेन आदितो वुत्ता तयो आकारा, ते च खो एकच्चो अस्सासं सुट्ठु सल्लक्खेति, एकच्चो पस्सासं, एकच्चो तदुभयन्ति इमेसं तिण्णं पुग्गलानं वसेन. केचि पन ‘‘अस्ससतिपि पस्ससतिपीति एकज्झं वचनं भावनाय निरन्तरं पवत्तिदस्सनत्थ’’न्ति वदन्ति. छन्दवसेन पुब्बे विय तयो, तथा पामोज्जवसेनाति इमेहि नवहि आकारेहि.

कामञ्चेत्थ एकस्स पुग्गलस्स तयो एव आकारा लब्भन्ति, तन्तिवसेन पन सब्बेसं पाळिआरुळ्हत्ता तेसं वसेन परिकम्मस्स कातब्बत्ता च ‘‘तत्रायं भिक्खु नवहाकारेही’’ति वुत्तं. एवं पजानतोति एवं यथावुत्तेहि आकारेहि अस्सासपस्सासे पजानतो, तत्थ मनसिकारं पवत्तेन्तस्स. एकेनाकारेनाति दीघंअस्सासादीसु चतूसु आकारेसु एकेन आकारेन, नवसु तीसु वा एकेन. तथा हि वक्खति –

‘‘दीघो रस्सो च अस्सासो,

पस्सासोपि च तादिसो;

चत्तारो वण्णा वत्तन्ति,

नासिकग्गेव भिक्खुनो’’ति. (पारा. अट्ठ. २.१६५);

अयं भावना अस्सासपस्सासकायानुपस्सनाति कत्वा वुत्तं ‘‘कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना सम्पज्जती’’ति.

इदानि पाळिवसेनेव ते नव आकारे भावनाविधिञ्च दस्सेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ ‘‘कथं पजानाती’’ति पजाननविधिं कथेतुकम्यताय पुच्छति. दीघं अस्सासन्ति वुत्तलक्खणं दीघं अस्सासं. अद्धानसङ्खातेति अद्धानन्ति सङ्खं गते दीघे काले, दीघं खणन्ति अत्थो. कोट्ठासपरियायो वा सङ्खात-सद्दो ‘‘थेय्यसङ्खात’’न्तिआदीसु विय, तस्मा अद्धानसङ्खातेति अद्धानकोट्ठासे देसभागेति अत्थो. छन्दो उप्पज्जतीति भावनाय पुब्बेनापरं विसेसं आवहन्तिया लद्धस्सादत्ता तत्थ सातिसयो कत्तुकामतालक्खणो कुसलच्छन्दो उप्पज्जति. छन्दवसेनाति तथापवत्तछन्दस्स वसेन विसेसभावनमनुयुञ्जन्तस्स कम्मट्ठानं वुड्ढिं फातिं गमेन्तस्स. ततो सुखुमतरन्ति यथावुत्तछन्दप्पवत्तिया पुरिमकतो सुखुमतरं. भावनाबलेन हि पटिप्पस्सद्धदरथपरिळाहताय कायस्स अस्सासपस्सासा सुखुमतरा हुत्वा पवत्तन्ति. पामोज्जं उप्पज्जतीति अस्सासपस्सासानं सुखुमतरभावेन आरम्मणस्स सन्ततरताय कम्मट्ठानस्स च वीथिप्पटिपन्नताय भावनाचित्तसहगतो पमोदो खुद्दिकादिभेदा तरुणपीति उप्पज्जति. चित्तं विवत्ततीति अनुक्कमेन अस्सासपस्सासानं अतिविय सुखुमतरभावप्पत्तिया अनुपट्ठहने विचेतब्बाकारप्पत्तेहि तेहि चित्तं विनिवत्ततीति केचि. भावनाबलेन पन सुखुमतरभावप्पत्तेसु अस्सासपस्सासेसु तत्थ पटिभागनिमित्ते उप्पन्ने पकतिअस्सासपस्सासतो चित्तं निवत्तति. उपेक्खा सण्ठातीति तस्मिं पटिभागनिमित्ते उपचारप्पनाभेदे समाधिम्हि उप्पन्ने पुन झाननिब्बत्तनत्थं ब्यापाराभावतो अज्झुपेक्खनं होति, सा पनायं उपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खाति वेदितब्बा.

इमेहि नवहि आकारेहीति इमेहि यथावुत्तेहि नवहि पकारेहि पवत्ता. दीघं अस्सासपस्सासा कायोति दीघाकारा अस्सासपस्सासा चुण्णविचुण्णापि समूहट्ठेन कायो. अस्सासपस्सासे निस्साय उप्पन्ननिमित्तम्पि एत्थ अस्सासपस्साससामञ्ञवसेन वुत्तं. उपट्ठानं सतीति तं आरम्मणं उपगन्त्वा तिट्ठतीति सति उपट्ठानं नाम. अनुपस्सना ञाणन्ति समथवसेन निमित्तस्स अनुपस्सना विपस्सनावसेन अस्सासपस्सासे तन्निस्सयञ्च कायं ‘‘रूप’’न्ति, चित्तं तंसम्पयुत्तधम्मे च ‘‘अरूप’’न्ति ववत्थपेत्वा नामरूपस्स अनुपस्सना च ञाणं तत्थ यथाभूतावबोधो. कायो उपट्ठानन्ति सो कायो आरम्मणकरणवसेन उपगन्त्वा सति एत्थ तिट्ठतीति उपट्ठानं नाम. एत्थ च ‘‘कायो उपट्ठान’’न्ति इमिना इतरकायस्सपि सङ्गहोति तथा वुत्तं सम्मसनचारस्सपि इध इच्छितत्ता. नो सतीति सो कायो सति नाम न होति. सति उपट्ठानञ्चेव सति च सरणट्ठेन उपट्ठानट्ठेन च. ताय सतियाति यथावुत्ताय सतिया. तेन ञाणेनाति यथावुत्तेनेव ञाणेन. तं कायन्ति तं अस्सासपस्सासकायञ्चेव तन्निस्सयरूपकायञ्च. अनुपस्सतीति झानसम्पयुत्तञाणेन चेव विपस्सनाञाणेन च अनु अनु पस्सति. तेन वुच्चति काये कायानुपस्सना सतिपट्ठानभावनाति तेन अनुपस्सनेन यथावुत्ते काये अयं कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावनाति वुच्चति. इदं वुत्तं होति – या अयं यथावुत्ते अस्सासपस्सासकाये तस्स निस्सयभूते करजकाये च कायस्सेव अनुपस्सना अनुदकभूताय मरीचिया उदकानुपस्सना विय न अनिच्चादिसभावे काये निच्चादिभावानुपस्सना, अथ खो यथारहं अनिच्चदुक्खानत्ता सुभभावस्सेव अनुपस्सना. अथ वा काये ‘‘अहन्ति वा, ममन्ति वा, इत्थीति वा, पुरिसो’’ति वा गहेतब्बस्स कस्सचि अभावतो तादिसं अननुपस्सित्वा कायमत्तस्सेव अनुपस्सना कायानुपस्सना, ताय कायानुपस्सनाय सम्पयुत्ता सतियेव उपट्ठानं सतिपट्ठानं, तस्स भावना वड्ढना कायानुपस्सना सतिपट्ठानभावनाति.

एसेव नयोति ‘‘नवहि आकारेही’’तिआदिना वुत्तविधिं रस्स-पदे अतिदिस्सति. एत्थाति एतस्मिं यथादस्सिते ‘‘कथं दीघं अस्ससन्तो’’तिआदिना आगते पाळिनये. इधाति इमस्मिं रस्सपदवसेन आगते पाळिनये. अयन्ति योगावचरो. अद्धानवसेनाति दीघकालवसेन. इत्तरवसेनाति परित्तकालवसेन. इमेहि आकारेहीति इमेहि नवहि आकारेहि.

तादिसोति दीघो रस्सो च. चत्तारो वण्णाति चत्तारो आकारा ते च दीघादयो एव. नासिकग्गेव भिक्खुनोति गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तं. नासिकग्गे वाति वा-सद्दो अनियमत्थो, तेन उत्तरोट्ठं सङ्गण्हाति.

सब्बकायप्पटिसंवेदीति सब्बस्स कायस्स पटि पटि पच्चेकं सम्मदेव वेदनसीलो जाननसीलो, तस्स वा पटि पटि सम्मदेव वेदो एतस्स अत्थि, तं वा पटि पटि सम्मदेव वेदमानोति अत्थो. तत्थ तत्थ सब्ब-ग्गहणेन अस्सासादिकायस्स अनवसेसपरियादाने सिद्धेपि अनेककलापसमुदायभावतो तस्स सब्बेसम्पि भागानं संवेदनदस्सनत्थं पटि-सद्दग्गहणं, तत्थ सक्कच्चकारिभावदस्सनत्थं सं-सद्दग्गहणन्ति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘सकलस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ यथा समानेसुपि अस्सासपस्सासेसु योगिनो पटिपत्तिविधाने पच्चेकं सक्कच्चंयेव पटिपज्जितब्बन्ति दस्सेतुं विसुं देसना कता, एवं तमेवत्थं दीपेतुं सतिपि अत्थस्स समानताय ‘‘सकलस्सा’’तिआदिना पदद्वयस्स विसुं विसुं अत्थवण्णना कताति वेदितब्बा. पाकटं करोन्तोति विभूतं करोन्तो, सब्बसो विभावेन्तोति अत्थो. पाकटीकरणं विभावनं तत्थ असम्मुय्हनञाणेनेव नेसं पवत्तनेन होतीति दस्सेन्तो ‘‘एवं विदितं करोन्तो’’तिआदिमाह. तत्थ तस्माति यस्मा ञाणसम्पयुत्तचित्तेनेव अस्सासपस्सासे पवत्तेति, न विप्पयुत्तचित्तेन, तस्मा एवंभूतो सब्बकायप्पटिसंवेदी अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खतीति वुच्चति बुद्धादीहीति योजना. चुण्णविचुण्णविसटेति अनेककलापताय चुण्णविचुण्णभावेन विसटे. आदि पाकटो होति सतिया ञाणस्स च वसेन कतपुब्बाभिसङ्खारस्स पवत्तत्ता. तादिसेन भवितब्बन्ति चतुत्थपुग्गलसदिसेन भवितब्बं, पगेव सतिं ञाणञ्च पच्चुपट्ठपेत्वा तीसुपि ठानेसु ञाणसम्पयुत्तमेव चित्तं पवत्तेतब्बन्ति अधिप्पायो.

एवन्ति वुत्तप्पकारेन सब्बकायप्पटिसंवेदनवसेनेव. घटतीति उस्सहति. वायमतीति वायामं करोति, मनसिकारं पवत्तेतीति अत्थो. तथाभूतस्साति आनापानस्सतिं भावेन्तस्स. संवरोति सति वीरियम्पि वा. ताय सतियाति या सा आनापाने आरब्भ पवत्ता सति, ताय. तेन मनसिकारेनाति यो सो तत्थ सतिपुब्बङ्गमो भावनामनसिकारो, तेन सद्धिन्ति अधिप्पायो. आसेवतीति ‘‘तिस्सो सिक्खायो’’ति वुत्ते अधिकुसलधम्मे आसेवति. तदासेवनञ्हेत्थ सिक्खनन्ति अधिप्पेतं. पुरिमनयेति पुरिमस्मिं भावनानये, पठमवत्थुद्वयेति अधिप्पायो. तत्थापि कामं ञाणुप्पादनं लब्भतेव अस्सासपस्सासानं याथावतो दीघरस्सभावावबोधसब्भावतो, तथापि तं न दुक्करं यथापवत्तानं तेसं गहणमत्तभावतोति तत्थ वत्तमानकालप्पयोगो कतो. इदं पन दुक्करं पुरिसस्स खुरधारायं गमनसदिसं, तस्मा सातिसयेनेत्थ पुब्बाभिसङ्खारेन भवितब्बन्ति दीपेतुं अनागतकालप्पयोगो कतोति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘तत्थ यस्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ञाणुप्पादनादीसूति आदि-सद्देन कायसङ्खारपस्सम्भनपीतिपटिसंवेदनादिं सङ्गण्हाति. केचि पनेत्थ ‘‘संवरसमादानानं सङ्गहो’’ति वदन्ति.

कायसङ्खारन्ति अस्सासपस्सासं. सो हि चित्तसमुट्ठानोपि समानो करजकायपटिबद्धवुत्तिताय तेन सङ्खरीयतीति कायसङ्खारोति वुच्चति. यो पन ‘‘कायसङ्खारो वचीसङ्खारो’’ति (म. नि. १.१०२) एवमागतो कायसङ्खारो चेतनालक्खणो सतिपि द्वारन्तरुप्पत्तियं येभुय्यवुत्तिया तब्बहुलवुत्तिया च कायद्वारेन लक्खितो, सो इध नाधिप्पेतो. पस्सम्भेन्तोतिआदीसु पच्छिमं पच्छिमं पदं पुरिमस्स पुरिमस्स अत्थवचनं. तस्मा पस्सम्भनं नाम वूपसमनं, तञ्च तथापयोगे असति उप्पज्जनारहस्स ओळारिकस्स कायसङ्खारस्स पयोगसम्पत्तिया अनुप्पादनन्ति दट्ठब्बं. तत्राति ‘‘ओळारिकं कायसङ्खारं पस्सम्भेन्तो’’ति एत्थ. अपरिग्गहितकालेति कम्मट्ठानस्स अनारद्धकाले, ततो एव कायचित्तानम्पि अपरिग्गहितकाले. ‘‘निसीदति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाया’’ति हि इमिना कायपरिग्गहो, ‘‘परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति इमिना चित्तपरिग्गहो वुत्तो. तेनेवाह – ‘‘कायोपि चित्तम्पि परिग्गहिता होन्ती’’ति. कायोति करजकायो. सदरथाति सपरिळाहा. सा च नेसं सदरथता गरुभावेन विय ओळारिकताय अविनाभाविनीति आह ‘‘ओळारिका’’ति. बलवतराति सबला थूला. सन्ता होन्तीति चित्तं ताव बहिद्धा विक्खेपाभावेन एकग्गं हुत्वा कम्मट्ठानं परिग्गहेत्वा पवत्तमानं सन्तं होति वूपसन्तं, ततो एव तंसमुट्ठाना रूपधम्मा लहुमुदुकम्मञ्ञभावप्पत्ता, तदनुगुणताय सेसं तिसन्ततिरूपन्ति एवं चित्ते काये च वूपसन्ते पवत्तमाने तन्निस्सिता अस्सासपस्सासा सन्तसभावा अनुक्कमेन सुखुमसुखुमतरसुखुमतमा हुत्वा पवत्तन्ति. तेन वुत्तं ‘‘यदा पनस्स कायोपी’’तिआदि. पस्सम्भेमीति पठमावज्जना. आभुजनं आभोगो, सम्मा अनु अनु आहरणं समन्नाहारो, तस्मिंयेव अत्थे अपरापरं पवत्तआवज्जना तस्सेव अत्थस्स मनसिकरणं चित्ते ठपनं मनसिकारो, वीमंसा पच्चवेक्खणा.

सारद्धेति सदरथे सपरिळाहे. अधिमत्तन्ति बलवं ओळारिकं, लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं. कायसङ्खारो हि अधिप्पेतो. ‘‘अधिमत्तं हुत्वा पवत्तती’’ति किरियाविसेसनं वा एतं. सुखुमन्ति एत्थापि एसेव नयो. कायम्हीति एत्थ चित्ते चाति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.

पठमज्झानतो वुट्ठाय करियमानं दुतियज्झानस्स नानावज्जनं परिकम्मं पठमज्झानं विय दूरसमुस्सारितपटिपक्खन्ति कत्वा तंसमुट्ठानो कायसङ्खारो पठमज्झाने च दुतियज्झानूपचारे च ओळारिकोति सदिसो वुत्तो. एस नयो सेसुपचारद्वयेपि. अथ वा दुतियज्झानादीनं अधिगमाय पटिपज्जतो दुक्खापटिपदादिवसेन किलमतो योगिनो कायकिलमथचित्तुपघातादिवसेन वितक्कादिसङ्खोभेन सपरिप्फन्दताय च चित्तप्पवत्तिया दुतियज्झानादिउपचारेसु कायसङ्खारस्स ओळारिकता वेदितब्बा. अतिसुखुमोति अञ्ञत्थ लब्भमानो कायसङ्खारो चतुत्थज्झाने अतिक्कन्तसुखुमो. सुखुमभावोपिस्स तत्थ नत्थि कुतो ओळारिकता अप्पवत्तनतो. तेनाह ‘‘अप्पवत्तिमेव पापुणाती’’ति.

लाभिस्स सतो अनुपुब्बसमापत्तिसमापज्जनवेलं एकासनेनेव वा सब्बेसं झानानं पटिलाभं सन्धाय मज्झिमभाणका हेट्ठिमहेट्ठिमज्झानतो उपरूपरिझानूपचारेपि सुखुमतरं इच्छन्ति. तत्थ हि सोपचारानं झानानं उपरूपरि विसेसवन्तता सन्तता च सम्भवेय्य, एकावज्जनूपचारं वा सन्धाय एवं वुत्तं. एवञ्हि हेट्ठा वुत्तवादेन इमस्स वादस्स अविरोधो सिद्धो भिन्नविसयत्ता. सब्बेसंयेवाति उभयेसम्पि. यस्मा ते सब्बेपि वुच्चमानेन विधिना पस्सद्धिमिच्छन्तियेव. अपरिग्गहितकाले पवत्तकायसङ्खारो परिग्गहितकाले पटिप्पस्सम्भतीति इदं सदिससन्तानताय वुत्तं. न हि ते एव ओळारिका अस्सासादयो सुखुमा होन्ति. पस्सम्भनाकारो पन तेसं हेट्ठा वुत्तोयेव.

महाभूतपरिग्गहे सुखुमोति चतुधातुमुखेन विपस्सनाभिनिवेसं सन्धाय वुत्तं. सकलरूपपरिग्गहे सुखुमो भावनाय उपरूपरि पणीतभावतो. तेनेवाह ‘‘रूपारूपपरिग्गहे सुखुमो’’ति. लक्खणारम्मणिकविपस्सनायाति कलापसम्मसनमाह. निब्बिदानुपस्सनातो पट्ठाय बलवविपस्सना, ततो ओरं दुब्बलविपस्सना. पुब्बे वुत्तनयेनाति ‘‘अपरिग्गहितकाले’’तिआदिना समथनये वुत्तनयेन. ‘‘अपरिग्गहे पवत्तो कायसङ्खारो महाभूतपरिग्गहे पटिप्पस्सम्भती’’तिआदिना विपस्सनानयेपि पटिप्पस्सद्धि योजेतब्बाति वुत्तं होति.

अस्साति इमस्स ‘‘पस्सम्भयं कायसङ्खार’’न्ति पदस्स. चोदनासोधनाहीति अनुयोगपरिहारेहि. एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन. कथन्ति यं इदं ‘‘पस्सम्भयं…पे… सिक्खती’’ति वुत्तं, तं कथं केन पकारेन कायसङ्खारस्स पस्सम्भनं योगिनो च सिक्खनं होतीति कथेतुकामताय पुच्छित्वा कायसङ्खारे सरूपतो ओळारिकसुखुमतो वूपसमतो अनुयोगपरिहारतो च दस्सेतुं ‘‘कतमे कायसङ्खारा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ कायिकाति रूपकाये भवा. कायप्पटिबद्धाति कायसन्निस्सिता. काये सति होन्ति, असति न होन्ति, ततो एव ते अकायसमुट्ठानापि कायेन सङ्खरीयन्तीति कायसङ्खारा. पस्सम्भेन्तोति ओळारिकोळारिकं पस्सम्भेन्तो.

सेसपदद्वयं तस्सेव वेवचनं. ओळारिकञ्हि कायसङ्खारं अवूपसन्तसभावं सन्निसीदापेन्तो ‘‘पस्सम्भेन्तो’’ति वुच्चति, अनुप्पादनिरोधं पापेन्तो ‘‘निरोधेन्तो’’ति, सुट्ठु सन्तसभावं नयन्तो ‘‘वूपसमेन्तो’’ति.

यथारूपेहीति यादिसेहि. कायसङ्खारेहीति ओळारिकेहि कायसङ्खारेहि. आनमनाति अभिमुखेन कायस्स नमना. विनमनाति विसुं विसुं पस्सतो नमना. सन्नमनाति सब्बतो, सुट्ठु वा नमना. पणमनाति पच्छतो नमना. इञ्जनादीनि आनमनादीनं वेवचनानि, अधिमत्तानि वा अभिमुखचलनादीनि आनमनादयो, मन्दानि इञ्जनादयो. पस्सम्भयं कायसङ्खारन्ति तथारूपं आनमनादीनं कारणभूतं ओळारिकं कायसङ्खारं पटिप्पस्सम्भेन्तो. तस्मिञ्हि पस्सम्भिते आनमनादयोपि पस्सम्भिता एव होन्ति.

सन्तं सुखुमन्ति यथारूपेहि कायसङ्खारेहि कायस्स अपरिप्फन्दनहेतूहि आनमनादयो न होन्ति, तथारूपं दरथाभावतो सन्तं, अनोळारिकताय सुखुमं. पस्सम्भयं कायसङ्खारन्ति सामञ्ञतो एकं कत्वा वदति. अथ वा पुब्बे ओळारिकोळारिकं कायसङ्खारं पटिप्पस्सम्भेन्तो अनुक्कमेन कायस्स अपरिप्फन्दनहेतुभूते सुखुमसुखुमतरे उप्पादेत्वा तेपि पटिप्पस्सम्भेत्वा परमसुखुमताय कोटिप्पत्तं यं कायसङ्खारं पटिप्पस्सम्भेति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सन्तं सुखुमं पस्सम्भयं कायसङ्खार’’न्ति.

इतीतिआदि चोदकवचनं. तत्थ इतीति पकारत्थे निपातो, किराति अरुचिसूचने, एवञ्चेति अत्थो. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो ‘‘वुत्तप्पकारेन यदि अतिसुखुमम्पि कायसङ्खारं पस्सम्भेती’’ति. एवं सन्तेति एवं सति तया वुत्ताकारे लब्भमाने. वातूपलद्धियाति वातस्स उपलद्धिया. च-सद्दो समुच्चयत्थो, अस्सासादिवातारम्मणस्स चित्तस्स पभावना उप्पादना पवत्तना न होति, ते च तेन पस्सम्भेतब्बाति अधिप्पायो. अस्सासपस्सासानञ्च पभावनाति ओळारिके अस्सासपस्सासे भावनाय पटिप्पस्सम्भेत्वा सुखुमानं तेसं पभावना च न होति उभयेसं तेसं तेन पटिप्पस्सम्भेतब्बतो. आनापानस्सतियाति आनापानारम्मणाय सतिया च पवत्तनं न होति आनापानानं अभावतो. ततो एव तंसम्पयुत्तस्स आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना उप्पादनापि न होति. न हि कदाचि आरम्मणेन विना सारम्मणा धम्मा सम्भवन्ति. न च नं तन्ति एत्थ नन्ति निपातमत्तं. तं वुत्तविधानं समापत्तिं पण्डिता पञ्ञवन्तो न चेव समापज्जन्तिपि ततो न वुट्ठहन्तिपीति योजना. एवं चोदको सब्बेन सब्बं अभावूपनयनं पस्सम्भनन्ति अधिप्पायेन चोदेति.

पुन इति किरातिआदि यथावुत्ताय चोदनाय विस्सज्जना. तत्थ किराति यदीति एतस्स अत्थे निपातो. इति किर सिक्खति, मया वुत्ताकारेन यदि सिक्खतीति अत्थो. एवं सन्तेति एवं पस्सम्भने सति. पभावना होतीति यदिपि ओळारिका कायसङ्खारा पटिप्पस्सम्भन्ति, सुखुमा पन अत्थेवाति अनुक्कमेन परमसुखुमभावप्पत्तस्स वसेन निमित्तुप्पत्तिया आनापानस्सतिया आनापानस्सतिसमाधिस्स च पभावना इज्झतेवाति अधिप्पायो.

यथा कथं वियाति यथावुत्तविधानं तं कथं विय दट्ठब्बं, अत्थि किञ्चि तदत्थसम्पटिपादने ओपम्मन्ति अधिप्पायो. इदानि ओपम्मं दस्सेतुं ‘‘सेय्यथापी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सेय्यथापीति ओपम्मत्थे निपातो. कंसेति कंसभाजने. निमित्तन्ति निमित्तस्स, तेसं सद्दानं पवत्ताकारस्साति अत्थो. सामिअत्थे हि इदं उपयोगवचनं. सुग्गहितत्ताति सुट्ठु गहितत्ता. सुमनसिकतत्ताति सुट्ठु चित्ते ठपितत्ता. सूपधारितत्ताति सम्मदेव उपधारितत्ता सल्लक्खितत्ता. सुखुमका सद्दाति अनुरवे आह, ये अप्पका. अप्पत्थो हि अयं क-सद्दो. सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापीति सुखुमो सद्दोव निमित्तं सुखुमसद्दनिमित्तं, तदारम्मणतायपीति वुत्तं होति. कामं तदा सुखुमापि सद्दा निरुद्धा, सद्दनिमित्तस्स पन सुग्गहितत्ता सुखुमतरसद्दनिमित्तारम्मणभावेनपि चित्तं पवत्तति. आदितो पट्ठाय हि तस्स तस्स निरुद्धस्स सद्दस्स निमित्तं अविक्खित्तेन चित्तेन उपधारेन्तस्स अनुक्कमेन परियोसाने अतिसुखुमसद्दनिमित्तम्पि आरम्मणं कत्वा चित्तं पवत्ततेव. चित्तं न विक्खेपं गच्छति तस्मिं यथाउपट्ठिते निमित्ते समाधानसब्भावतो.

एवं सन्तेतिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनवसेन वुत्तं. तत्थ यस्स सुत्तपदस्स सद्धिं चोदनासोधनाहि अत्थो वुत्तो, तं उद्धरित्वा कायानुपस्सनासतिपट्ठानानि विभागतो दस्सेतुं ‘‘पस्सम्भय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ पस्सम्भयं कायसङ्खारन्ति वुत्तअस्सासपस्सासा कायोति योजना वेदितब्बा. अथ वा पस्सम्भयं कायसङ्खारन्ति एत्थ अस्सासपस्सासा कायोति एवमत्थो दट्ठब्बो. महासतिपट्ठानसुत्ते (दी. नि. २.३७२ आदयो; म. नि. १.१०५ आदयो) कायानुपस्सनं कथेन्तेन पठमचतुक्कस्सेव वुत्तत्ता, आनापानस्सतिसुत्तेपि ‘‘यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु दीघं वा अस्ससन्तो दीघं अस्ससामीति पजानाति…पे… पस्सम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामीति सिक्खति. काये कायानुपस्सी, भिक्खवे, तस्मिं समये भिक्खु विहरती’’ति (म. नि. २.१४९) वुत्तत्ता च ‘‘कायानुपस्सनावसेन वुत्तस्स पठमचतुक्कस्सा’’ति वुत्तं.

आदिकम्मिकस्स कम्मट्ठानवसेनाति समथकम्मट्ठानं सन्धाय वुत्तं, विपस्सनाकम्मट्ठानं पन इतरचतुक्केसुपि लब्भतेव. एत्थाति पठमचतुक्के. सह पटिसम्भिदाहीति निदस्सनमत्तमेतं, पुञ्ञवन्तानं पन उपनिस्सयसम्पन्नानं अभिञ्ञापि सिज्झतियेव. चतुब्बिधन्ति पातिमोक्खसंवरादिवसेन चतुब्बिधं. अनापज्जनन्ति सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं अञ्ञतरस्स अनापज्जनं. आपन्नवुट्ठानन्ति आपन्नसप्पटिकम्मापत्तितो यथाधम्मं पटिकम्मकरणेन वुट्ठानं, देसनागामिनितो देसनाय, वुट्ठानगामिनितो परिवासादिविनयकम्मकरणेन वुट्ठानन्ति वुत्तं होति. देसनायपि हि आपन्नापत्तितो वुट्ठानं होतीति सापि वुट्ठानेनेव सङ्गहिता. किलेसेहि च अप्पटिपीळनन्ति कोधो उपनाहो मक्खो पलासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदो पमादोति एवमादीहि पापधम्मेहि अप्पटिपीळनं, तेसं अनुप्पादनन्ति वुत्तं होति.

यमिदं आभिसमाचारिकसीलं वुच्चतीति सम्बन्धो. द्वेअसीति खन्धकवत्तानि चुद्दसविधं महावत्तन्ति एत्थ महावत्तं नाम वत्तक्खन्धके वुत्तानि आगन्तुकवत्तं आवासिकगमिकअनुमोदनभत्तग्गपिण्डचारिकआरञ्ञिकसेनासनजन्ताघरवच्चकुटिउपज्झायसद्धिविहारिकआचरियअन्तेवासिकवत्तन्ति चुद्दस वत्तानि. ततो अञ्ञानि पन कदाचि तज्जनीयकम्मकतादिकालेयेव चरितब्बानि द्वासीति खन्धकवत्तानि, न सब्बासु अवत्थासु चरितब्बानि, तस्मा महावत्तेसु अगणितानि. तत्थ ‘‘पारिवासिकानं भिक्खूनं वत्तं पञ्ञपेस्सामी’’ति आरभित्वा ‘‘न उपसम्पादेतब्बं…पे… न छमायं चङ्कमन्ते चङ्कमे चङ्कमितब्ब’’न्ति (चूळव. ७६) वुत्तवत्तानि छसट्ठि, ततो परं ‘‘न, भिक्खवे, पारिवासिकेन भिक्खुना पारिवासिकवुड्ढतरेन भिक्खुना सद्धिं मूलायपटिकस्सनारहेन, मानत्तारहेन, मानत्तचारिकेन, अब्भानारहेन भिक्खुना सद्धिं एकच्छन्ने आवासे वत्थब्ब’’न्तिआदिना (चूळव. ८२) वुत्तानि पकतत्ते चरितब्बेहि अनञ्ञत्ता विसुं तानि अगणेत्वा पारिवासिकवुड्ढतरादीसु पुग्गलन्तरेसु चरितब्बत्ता तेसं वसेन सम्पिण्डेत्वा एकेकं कत्वा गणितानि पञ्चाति एकसत्तति वत्तानि, उक्खेपनीयकम्मकतवत्तेसु वत्तपञ्ञापनवसेन वुत्तं ‘‘न पकतत्तस्स भिक्खुनो अभिवादनं…पे… नहाने पिट्ठिपरिकम्मं सादितब्ब’’न्ति (चूळव. ५१) इदं अभिवादनादीनं असादियनं एकं, ‘‘न पकतत्तो भिक्खु सीलविपत्तिया अनुद्धंसेतब्बो’’तिआदीनि (चूळव. ५१) च दसाति एवमेतानि द्वासीति. एतेस्वेव पन कानिचि तज्जनीयकम्मादिवत्तानि कानिचि पारिवासिकादिवत्तानीति अग्गहितग्गहणेन द्वासीति एव. अञ्ञत्थ पन अट्ठकथापदेसे अप्पकं ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होतीति असीति खन्धकवत्तानीति वुच्चति. आभिसमाचारिकसीलन्ति एत्थ अभिसमाचारोति उत्तमसमाचारो, अभिसमाचारोव आभिसमाचारिकं, अभिसमाचारं वा आरब्भ पञ्ञत्तं आभिसमाचारिकं, तदेव सीलन्ति आभिसमाचारिकसीलं. खन्धकवत्तपरियापन्नस्स सीलस्सेतं अधिवचनं. अहं सीलं रक्खामि, किं आभिसमाचारिकेनातिआदीसु सीलन्ति उभतोविभङ्गपरियापन्नमेव गहेतब्बं खन्धकवत्तपरियापन्नस्स आभिसमाचारिकग्गहणेन गहितत्ता. परिपूरेति परिपुण्णे, परिपूरितेति वा अत्थो.

ततोति यथावुत्तसीलविसोधनतो परं. आवासोति आवासपलिबोधो. कुलन्तिआदीसुपि एसेव नयो. तत्थ (विसुद्धि. १.४१) आवासोति एकोपि ओवरको वुच्चति एकम्पि परिवेणं सकलोपि सङ्घारामो. स्वायं न सब्बस्सेव पलिबोधो होति, यो पनेत्थ नवकम्मादिउस्सुक्कं वा आपज्जति, बहुभण्डसन्निचयो वा होति, येन केनचि वा कारणेन अपेक्खवा पटिबद्धचित्तो, तस्सेव पलिबोधो होति, न इतरस्स.

कुलन्ति ञातिकुलं वा उपट्ठाककुलं वा. एकच्चस्स हि उपट्ठाककुलम्पि ‘‘सुखिते सुखितो’’तिआदिना नयेन संसट्ठस्स विहरतो पलिबोधो होति, सो कुलमानुसकेहि विना धम्मस्सवनाय सामन्तविहारम्पि न गच्छति. एकच्चस्स मातापितरोपि पलिबोधा न होन्ति कोरण्डकविहारवासित्थेरस्स भागिनेय्यदहरभिक्खुनो विय.

लाभोति चत्तारो पच्चया. ते कथं पलिबोधा होन्ति? पुञ्ञवन्तस्स हि भिक्खुनो गतगतट्ठाने मनुस्सा महापरिवारे पच्चये देन्ति, सो तेसं अनुमोदेन्तो धम्मं देसेन्तो समणधम्मं कातुं ओकासं न लभति, अरुणुग्गमनतो याव पठमयामो, ताव मनुस्ससंसग्गो न उपच्छिज्जति, पुन बलवपच्चूसेयेव बाहुल्लिकपिण्डपातिका आगन्त्वा ‘‘भन्ते, असुको उपट्ठाको उपासको उपासिका अमच्चो अमच्चधीता तुम्हाकं दस्सनकामा’’ति वदन्ति, सो ‘‘गण्हावुसो पत्तचीवर’’न्ति गमनसज्जोव होति निच्चब्यावटो, तस्सेव ते पच्चया पलिबोधा होन्ति. तेन गणं पहाय यत्थ नं न जानन्ति, तत्थ एककेन चरितब्बं. एवं सो पलिबोधो उपच्छिज्जति.

गणोति सुत्तन्तिकगणो वा आभिधम्मिकगणो वा. यो तस्स उद्देसं वा परिपुच्छं वा देन्तो समणधम्मस्स ओकासं न लभति, तस्स गणो पलिबोधो होति. तेन सो एवं उपच्छिन्दितब्बो – सचे तेसं भिक्खूनं बहु कतं होति, अप्पं अवसिट्ठं, तं निट्ठपेत्वा अरञ्ञं पविसितब्बं. सचे अप्पं कतं, बहु अवसिट्ठं, योजनतो परं अगन्त्वा अन्तोयोजनपरिच्छेदे अञ्ञं गणवाचकं उपसङ्कमित्वा ‘‘इमे आयस्मा उद्देसादीहि सङ्गण्हतू’’ति वत्तब्बं. एवम्पि अलभमानेन ‘‘मय्हं, आवुसो, एकं किच्चं अत्थि, तुम्हे यथाफासुकट्ठानानि गच्छथा’’ति गणं पहाय अत्तनो कम्मं कातब्बं.

कम्मेनाति कम्मपलिबोधेन. ‘‘कम्मञ्च पञ्चम’’न्तिपि पाठो. तत्थ कम्मन्ति नवकम्मं. तं करोन्तेन वड्ढकीआदीहि लद्धालद्धं जानितब्बं, कताकते उस्सुक्कं आपज्जितब्बन्ति सब्बथापि पलिबोधो होति. सोपि एवं उपच्छिन्दितब्बो – सचे अप्पं अवसिट्ठं होति, निट्ठपेतब्बं. सचे बहु, सङ्घिकं चे, नवकम्मं सङ्घस्स वा भारहारकभिक्खूनं वा निय्यातेतब्बं. अत्तनो सन्तकं चे, अत्तनो भारहारकानं निय्यातेतब्बं. तादिसं अलभन्तेन सङ्घस्स परिच्चजित्वा गन्तब्बं.

अद्धानन्ति मग्गगमनं. यस्स हि कत्थचि पब्बज्जापेक्खो वा होति, पच्चयजातं वा किञ्चि लद्धब्बं होति. सचे तं अलभन्तो न सक्कोति अधिवासेतुं, अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं करोन्तस्सपि गमिकचित्तं नाम दुप्पटिविनोदयं होति, तस्मा गन्त्वा तं किच्चं तीरेत्वाव समणधम्मे उस्सुक्कं कातब्बं.

ञातीति विहारे आचरियुपज्झायसद्धिविहारिकअन्तेवासिकसमानुपज्झायकसमानाचरियका, घरे माता पिता भाताति एवमादिका. ते गिलाना इमस्स पलिबोधा होन्ति. तस्मा सो पलिबोधो ते उपट्ठहित्वा तेसं पाकतिककरणेन उपच्छिन्दितब्बो. तत्थ उपज्झायो ताव गिलानो सचे लहुं न वुट्ठाति, यावजीवं पटिजग्गितब्बो, तथा पब्बज्जाचरियो उपसम्पदाचरियो सद्धिविहारिको उपसम्पादितपब्बाजितअन्तेवासिकसमानुपज्झायका च. निस्सयाचरियउद्देसाचरियनिस्सयन्तेवासिकउद्देसन्तेवासिकसमानाचरियका पन याव निस्सयउद्देसा अनुपच्छिन्ना, ताव पटिजग्गितब्बा. पहोन्तेन ततो उद्धम्पि पटिजग्गितब्बा एव. मातापितूसु उपज्झाये विय पटिजग्गितब्बं. सचेपि हि ते रज्जे ठिता होन्ति, पुत्ततो च उपट्ठानं पच्चासीसन्ति, कातब्बमेव. अथ तेसं भेसज्जं नत्थि, अत्तनो सन्तकं दातब्बं. असति, भिक्खाचरियाय परियेसित्वापि दातब्बमेव. भातुभगिनीनं पन तेसं सन्तकमेव योजेत्वा दातब्बं. सचे नत्थि, अत्तनो सन्तकं तावकालिकं दत्वा पच्छा लभन्तेन गण्हितब्बं, अलभन्तेन न चोदेतब्बा. अञ्ञातकस्स भगिनिया सामिकस्स भेसज्जं नेव कातुं, न दातुं वट्टति, ‘‘तुय्हं सामिकस्स देही’’ति वत्वा पन भगिनिया दातब्बं. भातु जायायपि एसेव नयो, तेसं पन पुत्ता इमस्स ञातकायेवाति तेसं कातुं वट्टति.

आबाधोति यो कोचि रोगो. सो बाधयमानो पलिबोधो होति, तस्मा भेसज्जकरणेन उपच्छिन्दितब्बो. सचे पन कतिपाहं भेसज्जं करोन्तस्सपि न वूपसम्मति, ‘‘नाहं तुय्हं दासो, न भतको, तंयेवम्हि पोसेन्तो अनमतग्गे संसारवट्टे दुक्खप्पत्तो’’ति अत्तभावं गरहित्वा समणधम्मो कातब्बो.

गन्थोति परियत्तिपरिहरणं. तं सज्झायादीहि निच्चब्यावटस्सेव पलिबोधो होति, न इतरस्स.

इद्धियाति इद्धिपलिबोधेन. ‘‘इद्धीति ते दसा’’तिपि पाठो. तत्थ इद्धीति पोथुज्जनिका इद्धि. सा हि उत्तानसेय्यकदारको विय तरुणसस्सं विय च दुप्परिहारा होति, अप्पमत्तकेन च भिज्जति. सा पन विपस्सनाय पलिबोधो होति, न समाधिस्स समाधिं पत्वा पत्तब्बतो, तस्मा विपस्सनात्थिकेन इद्धिपलिबोधो उपच्छिन्दितब्बो, इतरेन अवसेसाति. कम्मट्ठानभावनं परिबुन्धेति उपरोधेति पवत्तितुं न देतीति पलिबोधो, र-कारस्स ल-कारं कत्वा वुत्तो, परिपन्थोति अत्थो. उपच्छिन्दितब्बोति समापनेन सङ्गहणेन उपरुन्धितब्बो, अपलिबोधो कातब्बोति अत्थो.

कम्मट्ठाने नियुत्तो कम्मट्ठानिको, भावनमनुयुञ्जन्तो. तेन कम्मट्ठानिकेन. परिच्छिन्दित्वाति ‘‘इमस्मिं विहारे सब्बेपि भिक्खू’’ति एवं परिच्छिन्दित्वा. सहवासीनन्ति सहवासीनं भिक्खूनं. मुदुचित्ततं जनेतीति अत्तनि मुदुचित्ततं उप्पादेति. अयञ्च सहवासीनं चित्तमद्दवजननादिअत्थो ‘‘मनुस्सानं पियो होती’’तिआदिनयप्पवत्तेन मेत्तानिसंससुत्तेन (अ. नि. ८.१) दीपेतब्बो.

अनोलीनवुत्तिको होतीति सम्मापटिपत्तियं ओलीनवुत्तिको हीनवीरियो न होति, आरद्धवीरियो होतीति अत्थो. दिब्बेसुपि आरम्मणेसु, पगेव इतरेसूति अधिप्पायो. सब्बत्थाति सब्बस्मिं समणकरणीये, सब्बस्मिं वा कम्मट्ठानानुयोगे. अत्थयितब्बन्ति पुब्बासेवनवसेन अत्थयितब्बं. योगस्स भावनाय अनुयुञ्जनं योगानुयोगो, तदेव करणीयट्ठेन कम्मं, तस्स योगानुयोगकम्मस्स. पदट्ठानत्ताति निप्फत्तिहेतुत्ता.

ओदातकसिणे आलोककसिणं, कसिणुग्घाटिमाकासकसिणे परिच्छिन्नाकासकसिणञ्च अन्तोगधं कत्वा पाळियं पथवीकसिणादीनं रूपज्झानारम्मणानं अट्ठन्नंयेव कसिणानं सरूपतो वुत्तत्ता आकासकसिणं आलोककसिणञ्च वज्जेत्वा ‘‘अट्ठतिंसारम्मणेसू’’ति पाळियं आगतनयेनेव वुत्तं. अट्ठकथानयेन पन आकासकसिणे आलोककसिणे च विसुं गहिते चत्तालीसंयेव कम्मट्ठानानि. तत्रिमानि चत्तालीस कम्मट्ठानानि – दस कसिणा, दस असुभा, दस अनुस्सतियो, चत्तारो ब्रह्मविहारा, चत्तारो आरुप्पा, एका सञ्ञा, एकं ववत्थानन्ति. तत्थ पथवीकसिणं आपोकसिणं तेजोकसिणं वायोकसिणं नीलकसिणं पीतकसिणं लोहितकसिणं ओदातकसिणं आलोककसिणं परिच्छिन्नाकासकसिणन्ति इमे दस कसिणा. उद्धुमातकं विनीलकं विपुब्बकं विच्छिद्दकं विक्खायितकं विक्खित्तकं हतविक्खित्तकं लोहितकं पुळवकं अट्ठिकन्ति इमे दस असुभा. बुद्धानुस्सति धम्म सङ्घ सील चाग देवतानुस्सति मरणस्सति कायगतासति आनापानस्सति उपसमानुस्सतीति इमा दस अनुस्सतियो. मेत्ता करुणा मुदिता उपेक्खाति इमे चत्तारो ब्रह्मविहारा. आकासानञ्चायतनं विञ्ञाणञ्चायतनं आकिञ्चञ्ञायतनं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति इमे चत्तारो आरुप्पा. आहारे पटिकूलसञ्ञा एका सञ्ञा. चतुधातुववत्थानं एकं ववत्थानन्ति.

यं यस्स चरितानुकूलन्ति एत्थ रागचरितस्स ताव दस असुभा कायगतासतीति एकादस कम्मट्ठानानि अनुकूलानि, दोसचरितस्स चत्तारो ब्रह्मविहारा चत्तारि वण्णकसिणानीति अट्ठ, मोहचरितस्स च वितक्कचरितस्स च एकं आनापानस्सतिकम्मट्ठानमेव, सद्धाचरितस्स पुरिमा छ अनुस्सतियो, बुद्धिचरितस्स मरणस्सति उपसमानुस्सति चतुधातुववत्थानं आहारे पटिकूलसञ्ञाति चत्तारि, सेसकसिणानि चत्तारो च आरुप्पा सब्बचरितानं अनुकूलानि. कसिणेसु च यं किञ्चि परित्तं वितक्कचरितस्स, अप्पमाणं मोहचरितस्स अनुकूलन्ति वेदितब्बं. यथावुत्तेनेव नयेनाति ‘‘योगानुयोगकम्मस्स पदट्ठानत्ता’’ति इममत्थं अतिदिसति.

यं कम्मट्ठानं गहेतुकामो होति, तस्सेव वसेन चतुक्कपञ्चकज्झानानि निब्बत्तेत्वा झानपदट्ठानं विपस्सनं वड्ढेत्वा आसवक्खयप्पत्तस्स खीणासवस्स सन्तिके गहेतब्बन्ति आह – ‘‘इमिनाव कम्मट्ठानेन…पे… उग्गहेतब्ब’’न्ति. अरहन्तादयो हीतिआदि एकच्चखीणासवतो बहुस्सुतोव कम्मट्ठानदाने सेय्योति दस्सनत्थं आरद्धं. महाहत्थिपथं नीहरन्तो वियाति कम्मट्ठानपथविं महाहत्थिपथं कत्वा दस्सेन्तो विय. सप्पायासप्पायं परिच्छिन्दित्वाति यस्स कम्मट्ठानं आचिक्खति, तस्स उपकारानुपकारं युत्तिमग्गनेन परिच्छिन्दित्वा.

इदानि कम्मट्ठानदायकस्स सन्तिकं गच्छन्तेन धोतमक्खितेहि पादेहि उपाहना आरुहित्वा छत्तं गहेत्वा तेलनाळिमधुफाणितादीनि गाहापेत्वा अन्तेवासिकपरिवुतेन न गन्तब्बं, गमिकवत्तं पन पूरेत्वा अत्तनो पत्तचीवरं सयमेव गहेत्वा अन्तरामग्गे यं यं विहारं पविसति, सब्बत्थ पविट्ठकाले आगन्तुकवत्तं, निक्खमनकाले गमिकवत्तन्ति यथारहं तं तं वत्तं पूरेन्तेन सल्लहुकपरिक्खारेन परमसल्लेखवुत्तिना हुत्वा गन्तब्बन्ति इममत्थं सङ्खिपित्वा दस्सेन्तो ‘‘सल्लहुकवुत्तिना विनयाचारसम्पन्नेना’’ति आह. एवं पन गन्त्वा तं विहारं पविसन्तेन अन्तरायेव दन्तकट्ठं कप्पियं कारापेत्वा गहेत्वा पविसितब्बं, न च मुहुत्तं विस्समित्वा पादधोवनमक्खनादीनि कत्वा आचरियस्स सन्तिकं गमिस्सामीति अञ्ञं परिवेणं पविसितब्बं. कस्मा? सचे हिस्स तत्र आचरियस्स विसभागा भिक्खू भवेय्युं, तं ते आगमनकारणं पुच्छित्वा आचरियस्स अवण्णं पकासेत्वा ‘‘नट्ठोसि, सचे तस्स सन्तिकं आगतो’’ति विप्पटिसारं उप्पादेय्युं, येन ततोव पटिनिवत्तेय्य, तस्मा आचरियस्स वसनट्ठानं पुच्छित्वा उजुकं तत्थेव गन्तब्बं.

वुत्तप्पकारमाचरियन्ति –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चट्ठाने नियोजको’’ति. (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३) –

एवमादिना वुत्तप्पकारं सद्धादिगुणसमन्नागतं एकन्तहितेसिं वुड्ढिपक्खे ठितं कल्याणमित्तं आचरियं. वत्तपटिपत्तिया आराधितचित्तस्साति एत्थ सचे आचरियो दहरतरो होति, पत्तचीवरपटिग्गहणादीनि न सादितब्बानि. सचे वुड्ढतरो, गन्त्वा आचरियं वन्दित्वा ठातब्बं. ‘‘निक्खिपावुसो, पत्तचीवर’’न्ति वुत्तेन निक्खिपितब्बं. ‘‘पानीयं पिवा’’ति वुत्तेन सचे इच्छति, पातब्बं. ‘‘पादे धोवा’’ति वुत्तेन न ताव धोवितब्बा. सचे हि आचरियेन आभतमुदकं भवेय्य, न सारुप्पं सिया. ‘‘धोवावुसो, न मया आभतं, अञ्ञेहि आभत’’न्ति वुत्तेन पन यत्थ आचरियो न पस्सति, एवरूपे पटिच्छन्ने वा ओकासे अब्भोकासविहारस्सपि वा एकमन्ते निसीदित्वा पादा धोवितब्बा. सचे आचरियो तेलनाळिं आहरति, उट्ठहित्वा उभोहि हत्थेहि सक्कच्चं गहेतब्बा. सचे हि न गण्हेय्य, ‘‘अयं भिक्खु इतो एव पट्ठाय सम्भोगं कोपेती’’ति आचरियस्स अञ्ञथत्तं भवेय्य. गहेत्वा पन न आदितोव पादा मक्खेतब्बा. सचे हि तं आचरियस्स गत्तब्भञ्जनतेलं भवेय्य, न सारुप्पं सिया, तस्मा पठमं सीसं मक्खेत्वा खन्धादीनि मक्खेतब्बानि. ‘‘सब्बपारिहारियतेलमिदं, आवुसो, पादेपि मक्खेही’’ति वुत्तेन पन पादे मक्खेत्वा ‘‘इमं तेलनाळिं ठपेमि, भन्ते’’ति वत्वा आचरिये गण्हन्ते दातब्बा.

गतदिवसतो पट्ठाय ‘‘कम्मट्ठानं मे, भन्ते, कथेथ’’इच्चेवं न वत्तब्बं. दुतियदिवसतो पन पट्ठाय सचे आचरियस्स पकतिउपट्ठाको अत्थि, तं याचित्वा वत्तं कातब्बं. सचे याचितोपि न देति, ओकासे लद्धेयेव कातब्बं. करोन्तेन च खुद्दकमज्झिममहन्तानि तीणि दन्तकट्ठानि उपनामेतब्बानि. सीतं उण्हन्ति दुविधं मुखधोवनुदकञ्च न्हानोदकञ्च पटियादेतब्बं. ततो यं आचरियो तीणि दिवसानि परिभुञ्जति, तादिसमेव निच्चं उपट्ठापेतब्बं, नियमं अकत्वा यं वा तं वा परिभुञ्जन्तस्स यथालद्धं उपनामेतब्बं. किं बहुना वुत्तेन, यं तं भगवता ‘‘अन्तेवासिकेन, भिक्खवे, आचरियम्हि सम्मा वत्तितब्बं. तत्रायं सम्मावत्तना – कालस्सेव वुट्ठाय उपाहना ओमुञ्चित्वा एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा दन्तकट्ठं दातब्बं, मुखोदकं दातब्बं, आसनं पञ्ञपेतब्बं. सचे यागु होति, भाजनं धोवित्वा यागु उपनामेतब्बा’’तिआदिकं (महाव. ६६) खन्धके वत्तं पञ्ञत्तं, तं सब्बम्पि कातब्बं. इति इमिना यथावुत्तेन नयेन पटिपज्जन्तो वत्तपटिपत्तिया चित्तं आराधेतीति दट्ठब्बं.

पञ्चसन्धिकन्ति पञ्चपब्बं, पञ्चभागन्ति अत्थो. कम्मट्ठानस्स उग्गण्हनन्ति कम्मट्ठानगन्थस्स उग्गण्हनं, तदत्थपरिपुच्छा कम्मट्ठानस्स परिपुच्छना. अथ वा गन्थतो अत्थतो च कम्मट्ठानस्स उग्गण्हनं उग्गहो, तत्थ संसयपरिपुच्छना परिपुच्छा. कम्मट्ठानस्स उपट्ठानन्ति निमित्तुपट्ठानं, एवं भावनमनुयुञ्जन्तस्स ‘‘एवमिदं निमित्तं उपट्ठाती’’ति उपधारणं, तथा कम्मट्ठानप्पना ‘‘एवं झानमप्पेती’’ति. कम्मट्ठानस्स लक्खणन्ति गणनानुबन्धनाफुसनानं वसेन भावनं उस्सुक्कापेत्वा ठपनाय सम्पत्ति, ततो परम्पि वा सल्लक्खणादिवसेन मत्थकप्पत्तीति कम्मट्ठानसभावस्स सल्लक्खणं. तेनाह – ‘‘कम्मट्ठानसभावुपधारणन्ति वुत्तं होती’’ति.

अत्तनापि न किलमति ओधिसो कम्मट्ठानस्स उग्गण्हनतो, ततो एव आचरियम्पि न विहेठेति धम्माधिकरणम्पि भावनाय मत्थकं पापनतो. तस्माति तंनिमित्तं अत्तनोअकिलमनआचरियाविहेठनहेतु. थोकन्ति थोकं थोकं. तत्थाति यत्थ आचरियो वसति, तत्थ. सप्पायं होतीति आवाससप्पायादिलाभेन मनसिकारफासुता भावनानुकूलता होति. योजनपरमन्ति इमिना गावुतअड्ढयोजनानिपि सङ्गण्हाति. यस्मा पन मन्दपञ्ञो गावुते अड्ढयोजने योजनमत्ते वा वसन्तो कम्मट्ठानस्स किस्मिञ्चिदेव ठाने सन्देहे वा सतिसम्मोसे वा जाते कालस्सेव विहारे वत्तं कत्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा भत्तकिच्चपरियोसानेयेव आचरियस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तं दिवसं आचरियस्स सन्तिके कम्मट्ठानं सोधेत्वा दुतियदिवसे आचरियं वन्दित्वा निक्खमित्वा अन्तरामग्गे पिण्डाय चरित्वा अकिलमन्तोयेव अत्तनो वसनट्ठानं आगन्तुं सक्खिस्सति, तस्मा वुत्तं ‘‘मन्दपञ्ञो योजनपरमं गन्त्वा’’ति. सचे तिक्खपञ्ञो योजनपरमे फासुकट्ठानं न लभति, तेन कम्मट्ठाने सब्बं गण्ठिट्ठानं छिन्दित्वा विसुद्धं आवज्जनपटिबद्धं कम्मट्ठानं कत्वा योजनपरमतो दूरम्पि गन्तुं वट्टतीति आह ‘‘तिक्खपञ्ञो दूरम्पि गन्त्वा’’ति.

अट्ठारससेनासनदोसविवज्जितन्ति महत्तं, नवत्तं, जिण्णत्तं, पन्थनिस्सितत्तं, सोण्डी, पण्णं, पुप्फं, फलं, पत्थनीयता, नगरसन्निस्सितता, दारुसन्निस्सितता, खेत्तसन्निस्सितता, विसभागानं पुग्गलानं अत्थिता, पट्टनसन्निस्सितता, पच्चन्तसन्निस्सितता, रज्जसीमसन्निस्सितता, असप्पायता, कल्याणमित्तानं अलाभोति इमेहि अट्ठारसहि सेनासनदोसेहि विवज्जितं. इमेसञ्हि अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतं सेनासनं भावनाय अननुरूपं.

कस्मा? महाविहारे (विसुद्धि. १.५२) ताव बहू नानाछन्दा सन्निपतन्ति, ते अञ्ञमञ्ञं पटिविरुद्धताय वत्तं न करोन्ति, बोधियङ्गणादीनि असम्मट्ठानेव होन्ति, अनुपट्ठापितं पानीयं परिभोजनीयं. तत्रायं ‘‘गोचरगामे पिण्डाय चरिस्सामी’’ति पत्तचीवरमादाय निक्खन्तोपि सचे पस्सति वत्तं अकतं, पानीयघटं वा रित्तं, अथानेन वत्तं कातब्बं होति, पानीयं उपट्ठापेतब्बं, अकरोन्तो वत्तभेदे दुक्कटं आपज्जति. करोन्तस्स कालो अतिक्कमति, अतिदिवा पविट्ठो निट्ठिताय भिक्खाय किञ्चि न लभति. पटिसल्लानगतोपि सामणेरदहरभिक्खूनं उच्चासद्देन सङ्घकम्मेहि च विक्खिपति. यत्थ पन सब्बं वत्तं कतमेव होति, अवसेसापि च घट्टना नत्थि, एवरूपे महाविहारेपि विहातब्बं.

नवविहारे बहु नवकम्मं होति, अकरोन्तं उज्झायन्ति. यत्थ पन भिक्खू एवं वदन्ति ‘‘आयस्मा यथासुखं समणधम्मं करोतु, मयं नवकम्मं करिस्सामा’’ति, एवरूपे विहातब्बं.

जिण्णविहारे पन बहु पटिजग्गितब्बं होति, अन्तमसो अत्तनो सेनासनमत्तम्पि अप्पटिजग्गन्तं उज्झायन्ति, पटिजग्गन्तस्स कम्मट्ठानं परिहायति.

पन्थनिस्सिते महापथविहारे रत्तिन्दिवं आगन्तुका सन्निपतन्ति. विकाले आगतानं अत्तनो सेनासनं दत्वा रुक्खमूले वा पासाणपिट्ठे वा वसितब्बं होति, पुनदिवसेपि एवमेवाति कम्मट्ठानस्स ओकासो न होति. यत्थ पन एवरूपो आगन्तुकसम्बाधो न होति, तत्थ विहातब्बं.

सोण्डी नाम पासाणपोक्खरणी होति. तत्थ पानीयत्थं महाजनो समोसरति, नगरवासीनं राजकुलूपकत्थेरानं अन्तेवासिका रजनकम्मत्थाय आगच्छन्ति, तेसं भाजनदारुदोणिकादीनि पुच्छन्तानं ‘‘असुके च असुके च ठाने’’ति दस्सेतब्बानि होन्ति. एवं सब्बकालम्पि निच्चब्यावटो होति.

यत्थ नानाविधं साकपण्णं होति, तत्थस्स कम्मट्ठानं गहेत्वा दिवाविहारं निसिन्नस्सपि सन्तिके साकहारिका गायमाना पण्णं उच्चिनन्तियो विसभागसद्दसङ्घट्टनेन कम्मट्ठानन्तरायं करोन्ति.

यत्थ पन नानाविधा मालागच्छा सुपुप्फिता होन्ति, तत्रापि तादिसोयेव उपद्दवो.

यत्थ नानाविधं अम्बजम्बुपनसादिफलं होति, तत्थ फलत्थिका आगन्त्वा याचन्ति, अदेन्तस्स कुज्झन्ति, बलक्कारेन वा गण्हन्ति, सायन्हसमये विहारमज्झे चङ्कमन्तेन ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वुत्ता यथारुचि अक्कोसन्ति, अवासायपिस्स परक्कमन्ति.

पत्थनीये पन लोकसम्मते दक्खिणगिरिहत्थिकुच्छिचेतियगिरिचित्तलपब्बतसदिसे विहारे विहरन्तं ‘‘अयं अरहा’’ति सम्भावेत्वा वन्दितुकामा मनुस्सा समन्ता ओसरन्ति, तेनस्स न फासु होति. यस्स पन तं सप्पायं होति, तेन दिवा अञ्ञत्थ गन्त्वा रत्तिं वसितब्बं.

नगरसन्निस्सिते विसभागारम्मणानि आपाथमागच्छन्ति, कुम्भदासियोपि घटेहि निघंसन्तियो गच्छन्ति, ओक्कमित्वा मग्गं न देन्ति, इस्सरमनुस्सापि विहारमज्झे साणिं परिक्खिपित्वा निसीदन्ति.

दारुसन्निस्सये पन यत्थ कट्ठानि च दब्बुपकरणरुक्खा च सन्ति, तत्थ कट्ठहारिका पुब्बे वुत्तसाकपुप्फहारिका विय अफासुकं करोन्ति. विहारे रुक्खा सन्ति, ते ‘‘छिन्दित्वा घरानि करिस्सामा’’ति मनुस्सा आगन्त्वा छिन्दन्ति. सचे सायन्हसमये पधानघरा निक्खमित्वा विहारमज्झे चङ्कमन्तो ते दिस्वा ‘‘किं उपासका एवं करोथा’’ति वदति, यथारुचि अक्कोसन्ति, अवासायपिस्स परक्कमन्ति.

यो पन खेत्तसन्निस्सितो होति समन्ता खेत्तेहि परिवारितो, तत्थ मनुस्सा विहारमज्झेयेव खलं कत्वा धञ्ञं मद्दन्ति, पमुखेसु सयन्ति, अञ्ञम्पि बहुं अफासुं करोन्ति. यत्रपि महासङ्घभोगो होति, आरामिककुलानं गावो रुन्धन्ति, उदकवारं पटिसेधेन्ति, मनुस्सा वीहिसीसं गहेत्वा ‘‘पस्सथ तुम्हाकं आरामिककुलानं कम्म’’न्ति सङ्घस्स दस्सेन्ति. तेन तेन कारणेन राजराजमहामत्तानं घरद्वारं गन्तब्बं होति, अयम्पि खेत्तसन्निस्सितेनेव सङ्गहितो.

यत्थ अञ्ञमञ्ञविसभागा वेरी भिक्खू विहरन्ति, ये कलहं करोन्ता ‘‘मा, भन्ते, एवं करोथा’’ति वारियमाना ‘‘एतस्स पंसुकूलिकस्स आगतकालतो पट्ठाय नट्ठाम्हा’’ति वत्तारो भवन्ति.

योपि उदकपट्टनं वा थलपट्टनं वा सन्निस्सितो होति, तत्थ अभिण्हं नावाहि च सत्थेहि च आगतमनुस्सा ‘‘ओकासं देथ, पानीयं देथ, लोणं देथा’’ति घट्टयन्ता अफासुं करोन्ति.

पच्चन्तसन्निस्सिते पन मनुस्सा बुद्धादीसु अप्पसन्ना होन्ति.

रज्जसीमसन्निस्सिते राजभयं होति. तञ्हि पदेसं एको राजा ‘‘न मय्हं वसे वत्तती’’ति पहरति, इतरोपि ‘‘न मय्हं वसे वत्तती’’ति. तत्रायं भिक्खु कदाचि इमस्स रञ्ञो विजिते विचरति, कदाचि एतस्स, अथ नं ‘‘चरपुरिसो अय’’न्ति मञ्ञमाना अनयब्यसनं पापेन्ति.

असप्पायताति विसभागरूपादिआरम्मणसमोसरणेन वा अमनुस्सपरिग्गहितताय वा असप्पायता. तत्रिदं वत्थु – एको किर थेरो अरञ्ञे वसति. अथस्स एका यक्खिनी पण्णसालद्वारे ठत्वा गायि. सो निक्खमित्वा द्वारे अट्ठासि, सा गन्त्वा चङ्कमनसीसे गायि. थेरो चङ्कमनसीसं अगमासि, सा सतपोरिसे पपाते ठत्वा गायि. थेरो पटिनिवत्ति, अथ नं सा वेगेन गन्त्वा गहेत्वा ‘‘मया, भन्ते, न एको, न द्वे तुम्हादिसा खादिता’’ति आह.

यत्थ न सक्का होति आचरियं वा आचरियसमं वा उपज्झायं वा उपज्झायसमं वा कल्याणमित्तं लद्धुं, तत्थ सो कल्याणमित्तानं अलाभो महादोसोयेव. तस्मा इमेसं अट्ठारसन्नं दोसानं अञ्ञतरेन समन्नागतं सेनासनं भावनाय अननुरूपन्ति वेदितब्बं. वुत्तम्पि चेतं अट्ठकथासु –

‘‘महावासं नवावासं, जरावासञ्च पन्थनिं;

सोण्डिं पण्णञ्च पुप्फञ्च, फलं पत्थितमेव च.

‘‘नगरं दारुना खेत्तं, विसभागेन पट्टनं;

पच्चन्तसीमासप्पायं, यत्थ मित्तो न लब्भति.

‘‘अट्ठारसेतानि ठानानि, इति विञ्ञाय पण्डितो;

आरका परिवज्जेय्य, मग्गं सप्पटिभयं यथा’’ति. (विसुद्धि. १.५२);

पञ्चसेनासनङ्गसमन्नागतन्ति गामतो नातिदूरनाच्चासन्नतादीहि पञ्चहि सेनासनङ्गेहि समन्नागतं. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘कथञ्च, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होति? इध, भिक्खवे, सेनासनं नातिदूरं होति नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नं, दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसं, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेन उप्पज्जन्ति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा, तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा, ते कालेन कालं उपसङ्कमित्वा परिपुच्छति परिपञ्हति ‘इदं, भन्ते, कथं, इमस्स को अत्थो’ति. तस्स ते आयस्मन्तो अविवटञ्चेव विवरन्ति, अनुत्तानीकतञ्च उत्तानिं करोन्ति, अनेकविहितेसु च कङ्खाठानियेसु धम्मेसु कङ्खं पटिविनोदेन्ति. एवं खो, भिक्खवे, सेनासनं पञ्चङ्गसमन्नागतं होती’’ति (अ. नि. १०.११).

एत्थ च नातिदूरं नाच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्नन्ति एकं अङ्गं, दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसन्ति एकं, अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सन्ति एकं, तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स…पे… परिक्खाराति एकं, तस्मिं खो पन सेनासने थेरा…पे… कङ्खं पटिविनोदेन्तीति एकं. एवं पञ्चङ्गानि वेदितब्बानि.

उपच्छिन्नखुद्दकपलिबोधेनाति एत्थ पन खुद्दकपलिबोधे उपच्छिन्दन्तेन दीघानि केसनखलोमानि छिन्दितब्बानि, जिण्णचीवरेसु अग्गळअनुवातपरिभण्डदानादिना दळ्हीकम्मं वा तन्तुच्छेदादीसु तुन्नकम्मं वा कातब्बं, किलिट्ठानि वा रजितब्बानि. सचे पत्ते मलं होति, पत्तो पचितब्बो, मञ्चपीठादीनि सोधेतब्बानि. भत्तसम्मदं पटिविनोदेत्वाति भोजननिमित्तं परिस्समं विनोदेत्वा. आहारे हि आसयं पविट्ठमत्ते तस्स आगन्तुकताय येभुय्येन सिया सरीरस्स कोचि परिस्समो, तं वूपसमेत्वा. तस्मिञ्हि अवूपसन्ते सरीरखेदेन चित्तं एकग्गतं न लभेय्याति. उग्गहेतब्बतो उग्गहो, सब्बोपि कम्मट्ठानविधि, न पुब्बे वुत्तउग्गहमत्तं. आचरियतो उग्गहो आचरियुग्गहो, ततो. एकपदम्पीति एककोट्ठासम्पि.

अनुबन्धनाति अस्सासपस्सासानं अनुगमनवसेन सतिया निरन्तरं अनुपवत्तना. फुसनाति अस्सासपस्सासे गणेन्तस्स गणनं पटिसंहरित्वा ते सतिया अनुबन्धन्तस्स यथा अप्पना होति, तथा चित्तं ठपेन्तस्स च नासिकग्गादिट्ठानस्स नेसं फुसना. यस्मा पन गणनादिवसेन विय फुसनादिवसेन विसुं मनसिकारो नत्थि, फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव गणना कातब्बाति दस्सेतुं इध फुसनागहणन्ति दीपेन्तो ‘‘फुसनाति फुट्ठट्ठान’’न्ति आह. ठपनाति समाधानं. तञ्हि सम्मदेव आरम्मणे चित्तस्स आधानं ठपनं होति. तथा हि समाधि ‘‘चित्तस्स ठिति सण्ठिती’’ति निद्दिट्ठो. समाधिप्पधाना पन अप्पनाति आह ‘‘ठपनाति अप्पना’’ति. अनिच्चतादीनं संलक्खणतो सल्लक्खणा विपस्सना. पवत्ततो निमित्ततो च विनिवट्टनतो विनिवट्टना मग्गो. सकलसंकिलेसपटिप्पस्सद्धिभावतो सब्बसो सुद्धीति पारिसुद्धि फलं. तेसन्ति विवट्टनापारिसुद्धीनं. पटिपस्सनाति पति पति दस्सनं पेक्खनं. तेनाह ‘‘पच्चवेक्खणा’’ति.

खण्डन्ति एकं तीणि पञ्चाति एवं गणनाय खण्डनं. ओकासेति गणनाविधिं सन्धायाह, गणनानिस्सितोव न कम्मट्ठाननिस्सितो. सिखाप्पत्तं नु खोति इदं चिरतरं गणनाय मनसिकरोन्तस्स वसेन वुत्तं. सो हि तथा लद्धं अविक्खेपमत्तं निस्साय एवं मञ्ञेय्य. अस्सासपस्सासेसु यो उपट्ठाति, तं गहेत्वाति इदं अस्सासपस्सासेसु यस्स एकोव पठमं उपट्ठाति, तं सन्धाय वुत्तं. यस्स पन उभोपि उपट्ठहन्ति, तेन उभयम्पि गहेत्वा गणेतब्बं. यो उपट्ठातीति इमिना च द्वीसु नासापुटवातेसु यो पाकटतरो उपट्ठाति, सो गहेतब्बोति अयम्पि अत्थो दीपितोति दट्ठब्बं. पवत्तमानं पवत्तमानन्ति आमेडितवचनेन निरन्तरं अस्सासपस्सासानं उपलक्खणं दस्सेति. एवन्ति वुत्तप्पकारेन उपलक्खेत्वावाति अत्थो. पठमं एकेकस्मिं उपट्ठितेपि उपलक्खेत्वाव गणेन्तस्स कमेन उभोपि पाकटा होन्तीति आह – ‘‘अस्सासपस्सासा पाकटा होन्ती’’ति. तेन ‘‘उपलक्खेत्वाव गणेतब्ब’’न्ति इमस्स ‘‘तस्सेवं गणयतो…पे… पाकटा होन्ती’’ति इदं कारणवचनं दट्ठब्बं. तत्थ पाकटा होन्तीति गणनावसेन बहिद्धा विक्खेपाभावतो विभूता होन्ति.

पलिघाय परिवत्तनकं यत्थ निक्खिपन्ति, सो पलिघत्थम्भो. तियामरत्तिन्ति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. पुरिमनयेनाति सीघगणनाय, गोपालकगणनायाति अत्थो. एको द्वे तीणि चत्तारि पञ्चाति गणनाविधिदस्सनं. तस्मा अट्ठातिआदीसुपि एकतो पट्ठायेव पच्चेकं अट्ठादीनि पापेतब्बानि. ‘‘सीघं सीघं गणेतब्बमेवा’’ति वत्वा तत्थ कारणं निदस्सनञ्च दस्सेति ‘‘गणनापटिबद्धे ही’’तिआदिना. तत्थ अरीयति तेन नावाति अरित्तं, पाजनदण्डो. अरित्तेन उपत्थम्भनं अरित्तुपत्थम्भनं, तस्स वसेन.

निप्परियायतो निरन्तरप्पवत्ति नाम ठपनायमेवाति आह ‘‘निरन्तरप्पवत्तं विया’’ति. अन्तो पविसन्तं मनसिकरोन्तो अन्तो चित्तं पवेसेति नाम. बहि चित्तनीहरणेपि एसेव नयो. वातब्भाहतन्ति अब्भन्तरगतवातं बहुलं मनसिकरोन्तस्स वातेन तं ठानं अब्भाहतं विय मेदेन पूरितं विय च होति, तथा उपट्ठाति. नीहरतोति फुट्ठोकासं मुञ्चित्वा नीहरतो. तथा पन नीहरतो वातस्स गतिसमन्वेसनमुखेन नानारम्मणेसु चित्तं विधावतीति आह ‘‘पुथुत्तारम्मणे चित्तं विक्खिपती’’ति.

एतन्ति एतं अस्सासपस्सासजातं. अनुगमनन्ति पवत्तपवत्तानं अस्सासपस्सासानं आरम्मणकरणवसेन सतिया अनु अनु पवत्तनं अनुगच्छनं. तेनेवाह – ‘‘तञ्च खो आदिमज्झपरियोसानानुगमनवसेना’’ति. नाभि आदि तत्थ पठमं उप्पज्जनतो. पठमुप्पत्तिवसेन हि इध आदिचिन्ता, न उप्पत्तिमत्तवसेन. तथा हि ते नाभितो पट्ठाय याव नासिकग्गा सब्बत्थ उप्पज्जन्तेव. यत्थ यत्थ च उप्पज्जन्ति, तत्थ तत्थेव भिज्जन्ति धम्मानं गमनाभावतो. यथापच्चयं पन देसन्तरप्पत्तियं गतिसमञ्ञा. हदयं मज्झन्ति हदयसमीपं तस्स उपरिभागो मज्झं. नासिकग्गं परियोसानन्ति नासिकट्ठानं तस्स परियोसानं अस्सासपस्सासानं समञ्ञाय तदवधिभावतो. तथा हेते चित्तसमुट्ठाना वुत्ता, न च बहिद्धा चित्तसमुट्ठानानं सम्भवो अत्थि. तेनाह ‘‘अब्भन्तरपविसनवातस्स नासिकग्गं आदी’’ति. पविसननिक्खमनपरियायो पन तंसदिसवसेनेव वुत्तोति वेदितब्बो. विक्खेपगतन्ति विक्खेपं उपगतं, विक्खित्तं असमाहितन्ति अत्थो. सारद्धायाति सदरथभावाय. इञ्जनायाति कम्मट्ठानमनसिकारस्स चलनाय. विक्खेपगतेन चित्तेनाति हेतुम्हि करणवचनं, इत्थम्भूतलक्खणे वा. सारद्धाति सदरथा. इञ्जिताति इञ्जनका चलनका, तथा फन्दिता.

आदिमज्झपरियोसानवसेनातिआदिमज्झपरियोसानानुगमनवसेन न मनसि कातब्बन्ति सम्बन्धो. ‘‘अनुबन्धनाय मनसिकरोन्तेन फुसनावसेन ठपनावसेन च मनसि कातब्ब’’न्ति येन अधिप्पायेन वुत्तं, तं विवरितुं ‘‘गणनानुबन्धनावसेन विया’’तिआदिमाह. तत्थ विसुं मनसिकारो नत्थीति गणनाय अनुबन्धनाय च विना यथाक्कमं केवलं फुसनावसेन ठपनावसेन च कम्मट्ठानमनसिकारो नत्थि. ननु फुसनाय विना ठपनाय विय फुसनाय विना गणनायपि मनसिकारो नत्थियेवाति? यदिपि नत्थि, गणना पन यथा कम्मट्ठानमनसिकारस्स मूलभावतो पधानभावेन गहेतब्बा, एवं अनुबन्धना ठपनाय ताय विना ठपनाय असम्भवतो. तस्मा सतिपि फुसनाय नानन्तरिकभावे गणनानुबन्धना एव मूलभावतो पधानभावेन गहेत्वा इतरासं तदभावं दस्सेन्तो आह – ‘‘गणनानुबन्धनावसेन विय हि फुसनाठपनावसेन विसुं मनसिकारो नत्थी’’ति. यदि एवं ता कस्मा उद्देसे विसुं गहिताति आह ‘‘फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेवा’’तिआदि. तत्थ फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव गणेन्तोति इमिना गणनाय फुसना अङ्गन्ति दस्सेति. तेनाह – ‘‘गणनाय च फुसनाय च मनसि करोती’’ति. तत्थेवाति फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव. तेति अस्सासपस्सासे. सतिया अनुबन्धन्तोति गणनाविधिं अनुगन्त्वा सतिया निबन्धन्तो, फुट्ठोकासेयेव ते निरन्तरं उपधारेन्तोति अत्थो. अप्पनावसेन चित्तं ठपेन्तोति यथा अप्पना होति, एवं यथाउपट्ठिते निमित्ते चित्तं ठपेन्तो समादहन्तो. अनुबन्धनाय चातिआदीसु अनुबन्धनाय च फुसनाय च ठपनाय च मनसि करोतीति वुच्चतीति योजना. स्वायमत्थोति य्वायं ‘‘फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव गणेन्तो तत्थेव गणनं पटिसंहरित्वा ते सतिया अनुबन्धन्तो’’ति वुत्तो, सो अयमत्थो. या अच्चन्ताय न मिनोति न विनिच्छिनति, सा मानस्स समीपेति उपमा यथा गोणो विय गवयोति.

पङ्गुळोति पीठसप्पी. दोलाति पेङ्खोलो. कीळतन्ति कीळन्तानं. मातापुत्तानन्ति अत्तनो भरियाय पुत्तस्स च. उभो कोटियोति आगच्छन्तस्स पुरिमकोटिं, गच्छन्तस्स पच्छिमकोटिन्ति द्वेपि कोटियो. मज्झञ्चाति दोलाफलकस्सेव मज्झं. उपनिबन्धनत्थम्भो वियाति उपनिबन्धनत्थम्भो, नासिकग्गं मुखनिमित्तं वा, तस्स मूले समीपे ठत्वा. कथं ठत्वा? सतिया वसेन. सतिञ्हि तत्थ सूपट्ठितं करोन्तो योगावचरो तत्थ ठितो नाम होति अवयवधम्मेन समुदायस्स अपदिसितब्बतो. निमित्तेति नासिकग्गादिनिमित्ते. सतिया निसिन्नोति सतिवसेन निसीदन्तो. ‘‘सतिञ्हि तत्था’’तिआदिना ठाने विय वत्तब्बं. तत्थाति फुट्ठट्ठाने. तेति नगरस्स अन्तो बहि च गता मनुस्सा तेसं सङ्गहा च हत्थगता. आदितो पभुतीति उपमेय्यत्थदस्सनतो पट्ठाय.

गाथायं निमित्तन्ति उपनिबन्धननिमित्तं. अनारम्मणमेकचित्तस्साति एकस्स चित्तस्स न आरम्मणं, आरम्मणं न होन्तीति अत्थो. अजानतो च तयो धम्मेति निमित्तं अस्सासो पस्सासोति इमे निमित्तादयो तयो धम्मे आरम्मणकरणवसेन अविन्दन्तस्स. च-सद्दो ब्यतिरेके. भावनाति आनापानस्सतिसमाधिभावना. नुपलब्भतीति न उपलब्भति न सिज्झतीति अयं चोदनागाथाय अत्थो. दुतिया पन परिहारगाथा सुविञ्ञेय्याव.

कथन्ति तासं चोदनापरिहारगाथानं अत्थं विवरितुं कथेतुकम्यतापुच्छा. इमे तयो धम्मातिआदीसु पदयोजनाय सद्धिं अयमत्थनिद्देसो – इमे निमित्तादयो तयो धम्मा एकचित्तस्स कथं आरम्मणं न होन्ति, असतिपि आरम्मणभावे न चिमे न च इमे तयो धम्मा अविदिता होन्ति, कथञ्च न होन्ति अविदिता, तेसञ्हि अविदितत्ते चित्तञ्च कथं विक्खेपं न गच्छति, पधानञ्च भावनाय निप्फादकं वीरियञ्च कथं पञ्ञायति, नीवरणानं विक्खम्भकं सम्मदेव समाधानावहं भावनानुयोगसङ्खातं पयोगञ्च योगी कथं साधेति, उपरूपरि लोकियलोकुत्तरञ्च विसेसं कथमधिगच्छतीति.

इदानि तमत्थं ककचोपमाय साधेतुं ‘‘सेय्यथापी’’तिआदि वुत्तं. भूमिभागस्स विसमताय चञ्चले रुक्खे छेदनकिरिया न सुकरा सिया, तथा च सति ककचदन्तगति दुविञ्ञेय्याति आह – ‘‘समे भूमिभागे’’ति. ककचेनाति खुद्दकेन खरपत्तेन. तेनाह ‘‘पुरिसो’’ति. फुट्ठककचदन्तानन्ति फुट्ठफुट्ठककचदन्तानं वसेन. तेन ककचदन्तेहि फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव पुरिसस्स सतिया उपट्ठानं दस्सेति. तेनाह – ‘‘न आगते वा गते वा ककचदन्ते मनसि करोती’’ति.

ककचस्स आकड्ढनकाले पुरिसाभिमुखं पवत्ता आगता, पेल्लनकाले ततो विगता गताति वुत्ता, न च आगता वा गता वा ककचदन्ता अविदिता होन्ति सब्बत्थ सतिया उपट्ठितत्ता छिन्दितब्बट्ठानं अफुसित्वा गच्छन्तानं आगच्छन्तानञ्च ककचदन्तानं अभावतो. पधानन्ति रुक्खस्स छेदनवीरियं. पयोगन्ति तस्सेव छेदनकिरियं. उपमायं ‘‘विसेसमधिगच्छती’’ति पदं पाळियं नत्थि, योजेत्वा पन दस्सेतब्बं. तेनेव विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.२२७) उपमायम्पि ‘‘विसेसमधिगच्छती’’ति पदं योजेत्वाव वुत्तं. तंसंवण्णनायञ्च ‘‘विसेसन्ति अनेकभावापादनं, तेन च साधेतब्बं पयोजनविसेस’’न्ति अत्थो वुत्तो.

यथा रुक्खोतिआदि उपमासंसन्दनं. उपनिबन्धति आरम्मणे चित्तं एतायाति सति उपनिबन्धना नाम, तस्सा अस्सासपस्सासानं सल्लक्खणस्स निमित्तन्ति उपनिबन्धनानिमित्तं, नासिकग्गं मुखनिमित्तं वा. एवमेवन्ति यथा सो पुरिसो ककचेन रुक्खं छिन्दन्तो आगतगते ककचदन्ते अमनसिकरोन्तोपि फुट्ठफुट्ठट्ठानेयेव सतिया उपट्ठपनेन आगतगते ककचदन्ते जानाति, सुत्तपदञ्च अविरज्झन्तो अत्थकिच्चं साधेति, एवमेवं. नासिकग्गे मुखनिमित्तेति दीघनासिको नासिकग्गे, इतरो मुखं असनं निमीयति छादीयति एतेनाति मुखनिमित्तन्ति लद्धनामे उत्तरोट्ठे.

इदं पधानन्ति येन वीरियारम्भेन आरद्धवीरियस्स योगिनो कायोपि चित्तम्पि कम्मनियं भावनाकम्मक्खमं भावनाकम्मयोग्गं होति, इदं वीरियं पधानन्ति फलेन हेतुं दस्सेति. उपक्किलेसा पहीयन्तीति चित्तस्स उपक्किलेसभूतानि नीवरणानि विक्खम्भनवसेन पहीयन्ति. वितक्का वूपसम्मन्तीति ततो एव कामवितक्कादयो मिच्छावितक्का उपसमं गच्छन्ति, नीवरणप्पहानेन वा पठमज्झानाधिगमं दस्सेत्वा वितक्कवूपसमापदेसेन दुतियज्झानादीनमधिगममाह. अयं पयोगोति अयं झानाधिगमस्स हेतुभूतो कम्मट्ठानानुयोगो पयोगो. संयोजना पहीयन्तीति दसपि संयोजनानि मग्गप्पटिपाटिया समुच्छेदवसेन पहीयन्ति. अनुसया ब्यन्ती होन्तीति तथा सत्तपि अनुसया अनुप्पत्तिधम्मतापादनेन भङ्गमत्तस्सपि अनवसेसतो विगतन्ता होन्ति. एत्थ च संयोजनप्पहानं नाम अनुसयनिरोधेनेव होति, पहीनेसु च संयोजनेसु अनुसयानं लेसोपि न भविस्सतीति च दस्सनत्थं ‘‘संयोजना पहीयन्ति, अनुसया ब्यन्ती होन्ती’’ति वुत्तं. अयं विसेसोति इमं समाधिं निस्साय अनुक्कमेन लब्भमानो अयं संयोजनप्पहानादिको इमस्स समाधिस्स विसेसोति अत्थो.

यस्साति येन. अनुपुब्बन्ति अनुक्कमेन. परिचिताति परिचिण्णा. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – आनापानस्सति यथा बुद्धेन भगवता देसिता, तथा येन दीघरस्सपजआननादिविधिना अनुपुब्बं परिचिता सुट्ठु भाविता, ततो एव परिपुण्णा सोळसन्नं वत्थूनं पारिपूरिया सब्बसो पुण्णा, सो भिक्खु इमं अत्तनो खन्धादिलोकं पञ्ञोभासेन पभासेति. यथा किं? अब्भा मुत्तोव चन्दिमा अब्भादिउपक्किलेसविमुत्तो चन्दिमा तारकराजा वियाति. ‘‘अब्भा मुत्तोव चन्दिमा’’ति हि पदस्स निद्देसे महिकादीनम्पि वुत्तत्ता एत्थ आदि-सद्दलोपो कतोति वेदितब्बो.

इधाति ककचूपमाय. अस्साति योगिनो. इधाति वा इमस्मिं ठाने. अस्साति उपमाभूतस्स ककचस्स. आगतगतवसेन यथा तस्स पुरिसस्स अमनसिकारो, एवं अस्सासपस्सासानं आगतगतवसेन अमनसिकारमत्तमेव आनयनप्पयोजनं. न चिरेनेवाति इदं कताधिकारं सन्धाय वुत्तं. निमित्तन्ति पटिभागनिमित्तं. अवसेसज्झानङ्गपटिमण्डिताति वितक्कादिअवसेसज्झानङ्गपटिमण्डिताति वदन्ति, विचारादीति पन वत्तब्बं निप्परियायेन वितक्कस्स अप्पनाभावतो. सो हि पाळियं ‘‘अप्पना ब्यप्पना’’ति निद्दिट्ठो, तंसम्पयोगतो वा यस्मा झानं अप्पनाति अट्ठकथावोहारो, झानङ्गेसु च समाधि पधानं, तस्मा तं अप्पनाति दस्सेन्तो ‘‘अवसेसज्झानङ्गपटिमण्डिता अप्पनासङ्खाता ठपना च सम्पज्जती’’ति आह. कस्सचि पन गणनावसेनेव मनसिकारकालतो पभुतीति एत्थ ‘‘अनुक्कमतो…पे… पत्तं विय होती’’ति एत्तकोव गन्थो परिहीनो, पुराणपोत्थकेसु पन कत्थचि सो गन्थो लिखितोयेव तिट्ठति.

सारद्धकायस्स कस्सचि पुग्गलस्स. ओनमति वत्थिकादिपलम्बनेन. विकूजतीति सद्दं करोति. वलिं गण्हातीति. तत्थ तत्थ वलिनं होति. कस्मा? यस्मा सारद्धकायो गरुको होतीति. कायदरथवूपसमेन सद्धिं सिज्झमानो ओळारिकअस्सासपस्सासनिरोधो ब्यतिरेकमुखेन तस्स साधनं विय वुत्तो. ओळारिकअस्सासपस्सासनिरोधवसेनाति अन्वयवसेन तदत्थस्स साधनं. कायदरथे वूपसन्तेति चित्तजरूपानं लहुमुदुकम्मञ्ञभावेन यो सेसतिसन्ततिरूपानम्पि लहुआदिभावो, सो इध कायस्स लहुभावोति अधिप्पेतो. स्वायं यस्मा चित्तस्स लहुआदिभावेन विना नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘कायोपि चित्तम्पि लहुकं होती’’ति.

ओळारिके अस्सासपस्सासे निरुद्धेतिआदि हेट्ठा वुत्तनयम्हि विचेतब्बाकारप्पत्तस्स कायसङ्खारस्स विचयनविधिं दस्सेतुं आनीतं.

उपरूपरि विभूतानीति भावनाबलेन उद्धं उद्धं पाकटानि होन्ति. देसतोति पकतिया फुसनदेसतो, पुब्बे अत्तनो फुसनवसेन उपधारितट्ठानतो.

‘‘कत्थ नत्थी’’ति ठानवसेन ‘‘कस्स नत्थी’’ति पुग्गलवसेन च वीमंसियमानमत्थं एकज्झं कत्वा विभावेतुं ‘‘अन्तोमातुकुच्छिय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘यथा उदके निमुग्गस्स निरुद्धोकासताय अस्सासपस्सासा न पवत्तन्ति, एवं अन्तोमातुकुच्छियं. यथा मतानं समुट्ठापकचित्ताभावतो, एवं असञ्ञीभूतानं मुच्छापरेतानं असञ्ञीसु वा जातानं, तथा निरोधसमापन्नान’’न्ति आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. महागण्ठिपदे पन ‘‘मुच्छापरेतानं चित्तप्पवत्तिया दुब्बलभावतो’’ति कारणं वुत्तं. चतुत्थज्झानसमापन्नानं धम्मतावसेनेव नेसं अनुप्पज्जनं, तथा रूपारूपभवसमङ्गीनं. केचि पन ‘‘अनुपुब्बतो सुखुमभावप्पत्तिया चतुत्थज्झानसमापन्नस्स, रूपभवे रूपानं भवङ्गस्स च सुखुमभावतो रूपभवसमङ्गीनं नत्थी’’ति कारणं वदन्ति. अत्थियेव ते अस्सासपस्सासा पारिसेसतोति अधिप्पायो यथावुत्तसत्तट्ठानविनिमुत्तस्स अस्सासपस्सासानं अनुप्पज्जनट्ठानस्स अभावतो. पकतिफुट्ठवसेनाति पकतिया फुसनट्ठानवसेन. निमित्तं ठपेतब्बन्ति सतिया तत्थ सुखप्पवत्तनत्थं थिरतरं सञ्ञाणं पवत्तेतब्बं. थिरसञ्ञापदट्ठाना हि सति. इममेवाति इमं एव अनुपट्ठहन्तस्स कायसङ्खारस्स कण्टकुट्ठापनञायेन उपट्ठापनविधिमेव. अत्थवसन्ति हेतुं. अत्थो हि फलं. सो यस्स वसेन पवत्तति, सो अत्थवसोति. मुट्ठस्सतिस्साति विनट्ठस्सतिस्स. असम्पजानस्साति सम्पजञ्ञविरहितस्स, भावेन्तस्स अनुक्कमेन अनुपट्ठहन्ते अस्सासपस्सासे वीमंसित्वा ‘‘इमे ते’’ति उपधारेतुं सम्मदेव जानितुञ्च समत्थाहि सतिपञ्ञाहि विरहितस्साति अधिप्पायो. इतो अञ्ञं कम्मट्ठानं. गरुकन्ति भारियं. सा चस्स गरुकता भावनाय सुदुक्करभावेनाति आह ‘‘गरुकभावन’’न्ति.

उपरूपरि सन्तसुखुमभावापत्तितो ‘‘बलवती सुविसदा सूरा च सति पञ्ञा च इच्छितब्बा’’ति वत्वा सुखुमस्स नाम अत्थस्स साधनेनपि सुखुमेनेव भवितब्बन्ति दस्सेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं. इदानि अनुपट्ठहन्तानं अस्सासपस्सासानं परियेसनुपायं दस्सेन्तो ‘‘ताहि च पना’’तिआदिमाह. तत्थ अनुपदन्ति पदानुपदं. चरित्वाति गोचरं गहेत्वा. तस्मिंयेव ठानेति उपनिबन्धननिमित्तसञ्ञिते ठाने. योजेत्वाति मनसिकारेन योजेत्वा. ‘‘सतिरस्मिया बन्धित्वा’’ति वा वुत्तमेवत्थमाह ‘‘तस्मिंयेव ठाने योजेत्वा’’ति. न हि उपमेय्ये बन्धनयोजनट्ठानानि विसुं लब्भन्ति. निमित्तन्ति उग्गहनिमित्तं पटिभागनिमित्तं वा. उभयम्पि हि इध एकज्झं वुत्तं. तथा हि तूलपिचुआदि उपमत्तयं उग्गहे युज्जति, सेसं उभयत्थ. एकच्चेति एके आचरिया.