२. दुतियपाराजिकं
अदुतियेन जिनेन यं दुतियं पाराजिकं पकासितं, तस्स इदानि यस्मा संवण्णनाक्कमो पत्तो, तस्मा यं सुविञ्ञेय्यं, यञ्च पुब्बे पकासितं, तं सब्बं वज्जयित्वा अस्स दुतियस्स अयं संवण्णना होतीति सम्बन्धो.
धनियवत्थुवण्णना
८४. राजगहेति एत्थ दुग्गजनपदट्ठानविसेससम्पदादियोगतो पधानभावेन राजूहि गहितं परिग्गहितन्ति राजगहन्ति आह ‘‘मन्धातु…पे… वुच्चती’’ति. तत्थ महागोविन्देन महासत्तेन परिग्गहितं रेणुना परिग्गहितमेव होतीति महागोविन्दग्गहणं. महागोविन्दपअग्गहितताकित्तनञ्हि तदा रेणुना मगधराजेन परिग्गहितभावूपलक्खणं. तस्स हि सो पुरोहितो. ‘‘महागोविन्दोति महानुभावो पुरातनो एको मगधराजा’’ति केचि. परिग्गहितत्ताति राजधानीभावेन परिग्गहितत्ता. गय्हतीति गहो, राजूनं गहोति राजगहं, नगरसद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो. अञ्ञेपेत्थ पकारेति ‘‘नगरमापनेन रञ्ञा कारितसब्बगहत्ता राजगहं, गिज्झकूटादीहि परिक्खित्तत्ता पब्बतराजेहि परिक्खित्तगेहसदिसन्तिपि राजगहं, सम्पन्नभवनताय राजमानं गेहन्तिपि राजगहं, सुविहितारक्खताय अनत्थावहभावेन उपगतानं पटिराजूनं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं, राजूहि दिस्वा सम्मा पतिट्ठापितत्ता तेसं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं. आरामरामणेय्यकादीहि राजते, निवाससुखतादिना सत्तेहि ममत्तवसेन गय्हति परिग्गय्हतीति वा राजगह’’न्ति एदिसे पकारे. सो पदेसो ठानविसेसभावेन उळारसत्तपरिभोगोति आह ‘‘तं पनेत’’न्तिआदि. तत्थ बुद्धकाले चक्कवत्तिकाले चाति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं. तेसन्ति यक्खानं. वसनवनन्ति आपानभूमिभूतं उपवनं. गिज्झा एत्थ सन्तीति गिज्झं, कूटं. तं एतस्साति गिज्झकूटो. गिज्झो वियाति वा गिज्झं, कूटं. तं एतस्साति गिज्झकूटो, पब्बतो. गिज्झसदिसकूटोति गिज्झकूटोति वा मज्झेपदलोपीसमासो यथा ‘‘साकपत्थवो’’ति, तस्मिं गिज्झकूटे. तेनाह ‘‘गिज्झा’’तिआदि.
ततो परं सङ्घोति तिण्णं जनानं उपरि सङ्घो चतुवग्गकरणीयादिकम्मप्पत्तत्ता. तस्मिं पब्बते सन्निपतित्वा समापत्तिया वीतिनामेन्तीति यथाफासुकट्ठाने पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चा आगन्त्वा चेतियगब्भे यमकमहाद्वारं विवरन्ता विय तं पब्बतं द्विधा कत्वा अन्तो पविसित्वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि मापेत्वा तत्थ समापत्तिया वीतिनामेन्ति.
कदा पनेते तत्थ वसिंसु? अतीते किर अनुप्पन्ने तथागते बाराणसिं उपनिस्साय एकस्मिं गामके एका कुलधीता खेत्तं रक्खति, तस्सा खेत्तकुटिया वीहयो भज्जन्तिया तत्थ महाकरञ्जपुप्फप्पमाणा महन्तमहन्ता मनोहरा पञ्चसतमत्ता लाजा जायिंसु. सा ते गहेत्वा महति पदुमिनिपत्ते ठपेसि. तस्मिञ्च समये एको पच्चेकसम्बुद्धो तस्सा अनुग्गहत्थं अविदूरे खेत्तपाळिया गच्छति. सा तं दिस्वा पसन्नमानसा सुपुप्फितं महन्तं एकं पदुमं गहेत्वा तत्थ लाजे पक्खिपित्वा पच्चेकबुद्धं उपसङ्कमित्वा पञ्चहि लाजसतेहि सद्धिं तं पदुमपुप्फं दत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा ‘‘इमस्स, भन्ते, पुञ्ञस्स आनुभावेन आनुभावसम्पन्ने पञ्चसतपुत्ते लभेय्य’’न्ति पञ्च पुत्तसतानि पत्थेसि. तस्मिंयेव खणे पञ्चसता मिगलुद्दका सम्भतसम्भारा परिपक्कपच्चेकबोधिञाणा तस्सेव पच्चेकबुद्धस्स मधुरमंसं दत्वा ‘‘एतिस्सा पुत्ता भवेय्यामा’’ति पत्थयिंसु. अतीतासु अनेकासु जातीसु तस्सा पुत्तभावेन आगतत्ता तथा तेसं अहोसि. सा यावतायुकं ठत्वा देवलोके निब्बत्ति, ततो चुता जातस्सरे पदुमगब्भे निब्बत्ति. तमेको तापसो दिस्वा पटिजग्गि. तस्सा पदसा विचरन्तिया पदुद्धारे पदुद्धारे भूमितो पदुमानि उट्ठहन्ति. एको वनचरको दिस्वा बाराणसिरञ्ञो आरोचेसि. राजा तं आनेत्वा अग्गमहेसिं अकासि, तस्सा गब्भो सण्ठाति. महापदुमकुमारो मातुकुच्छियं वसि, सेसा बहि निक्खन्तं गब्भमलं निस्साय संसेदजभावेन निब्बत्ता. ‘‘ओपपातिकभावेना’’ति केचि. ते वयप्पत्ता उय्याने पदुमस्सरे कीळन्ता एकेकस्मिं पदुमे निसीदित्वा खयवयं पट्ठपेत्वा पच्चेकबोधिञाणं निब्बत्तयिंसु. अयं तेसं ब्याकरणगाथा अहोसि –
‘‘सरोरुहं पदुमपलासमत्रजं, सुपुप्फितं भमरगणानुचिण्णं;
अनिच्चतायं वयतं विदित्वा, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति. –
तस्मिं काले ते तत्थ वसिंसु. तदा चस्स पब्बतस्स ‘‘इसिगिली’’ति समञ्ञा उदपादि. इमे इसयोति इमे पच्चेकबुद्धइसी. समा ञायति एतायाति समञ्ञा, नामन्ति अत्थो.
तिणच्छदना कुटियो मज्झेपदलोपीसमासं कत्वा, एकदेसे वा समुदायवोहारवसेन ‘‘तिणकुटियो’’ति वुत्ता. ‘‘वस्सं उपगच्छिंसू’’ति वचनतो वस्सूपगमनारहा सद्वारबन्धा एव वेदितब्बाति आह ‘‘तिणच्छदना सद्वारबन्धा कुटियो’’ति. वस्सं उपगच्छन्तेनाति वस्सावासं उपगच्छन्तेन. नालकपटिपदन्ति ‘‘मोनेय्यं ते उपञ्ञिस्स’’न्तिआदिना (सु. नि. ७२१) सत्थारा नालकत्थेरस्स देसितं पुथुज्जनकालतो पभुति किलेसचित्तं अनुप्पादेत्वा पटिपज्जितब्बं मोनेय्यपटिपदं. तं पन पटिपदं सुत्वा नालकत्थेरो तीसु ठानेसु अप्पिच्छो अहोसि दस्सने सवने पुच्छायाति. सो हि देसनापरियोसाने पसन्नचित्तो भगवन्तं वन्दित्वा वनं पविट्ठो. पुन ‘‘अहो वताहं भगवन्तं पस्सेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि, अयमस्स दस्सने अप्पिच्छता. तथा ‘‘अहो वताहं पुन धम्मदेसनं सुणेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि, अयमस्स सवने अप्पिच्छता. तथा ‘‘अहो वताहं पुन मोनेय्यपटिपदं पुच्छेय्य’’न्ति लोलभावं न जनेसि, अयमस्स पुच्छाय अप्पिच्छता.
सो एवं अप्पिच्छो समानो पब्बतपादं पविसित्वा एकवनसण्डे द्वे दिवसानि न वसि, एकरुक्खमूले द्वे दिवसानि न निसीदि, एकस्मिं गामे द्वे दिवसानि पिण्डाय न पाविसि. इति वनतो वनं, रुक्खतो रुक्खं, गामतो गामं आहिण्डन्तो अनुरूपपटिपदं पटिपज्जित्वा अग्गफले पतिट्ठासि. एकस्स भगवतो काले एकोयेव नं पूरेति. इमञ्हि मोनेय्यपटिपदं उक्कट्ठं कत्वा पूरेन्तो भिक्खु सत्तेव मासानि जीवति, मज्झिमं कत्वा पूरेन्तो सत्त वस्सानि, मुदुकं कत्वा पूरेन्तो सोळस वस्सानि. अयं पन थेरो उक्कट्ठं कत्वा पूरेसि, तस्मा सत्त मासे ठत्वा अत्तनो आयुसङ्खारस्स परिक्खयं ञत्वा नहायित्वा निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा दिगुणं सङ्घाटिं पारुपित्वा दसबलाभिमुखो पञ्चपतिट्ठितेन तं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा हिङ्गुलकपब्बतं निस्साय ठितकोव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. तस्स परिनिब्बुतभावं ञत्वा भगवा भिक्खुसङ्घेन सद्धिं तत्थ गन्त्वा सरीरकिच्चं कत्वा धातुयो गाहापेत्वा चेतियं पतिट्ठापेत्वा अगमासि. एवरूपं पटिपदं पटिपन्नेनपि वस्सं उपगच्छन्तेन छन्ने सद्वारबन्धेयेव ठाने उपगन्तब्बं. अप्पिच्छतं निस्सायपि सिक्खापदस्स अनतिक्कमनीयत्तं दस्सेतुं ‘‘नालकपटिपदं पटिपन्नेनपी’’ति वुत्तं.
पञ्चन्नं छदनानन्ति तिणपण्णइट्ठकसिलासुधासङ्खातानं पञ्चन्नं छदनानं. ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बन्ति (महाव. २०४) वचीभेदं कत्वा वस्सूपगमनं सन्धायेव पटिक्खेपो, न आलयकरणवसेन उपगमनं सन्धाया’’ति वदन्ति. पाळियं पन अविसेसत्ता अट्ठकथायञ्च ‘‘नालकपटिपदं पटिपन्नेनपी’’तिआदिना अविसेसेनेव दळ्हं कत्वा वुत्तत्ता असेनासनिकस्स नावादिं विना अञ्ञत्थ आलयो न वट्टतीति अम्हाकं खन्ति. नावासत्थवजेसुयेव हि ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, नावायं वस्सं उपगन्तु’’न्तिआदिना (महाव. २०३) सति असति वा सेनासने वस्सूपगमनस्स विसुं अनुञ्ञातत्ता ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्ब’’न्ति अयं पटिक्खेपो तत्थ न लब्भतीति असति सेनासने आलयवसेनपि नावादीसु उपगमनं वुत्तं. अनुधम्मताति वत्तं. रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनीति आदि-सद्देन वच्चकुटिपस्सावट्ठानादिं सङ्गण्हाति.
कतिकवत्तानि च खन्धकवत्तानि च अधिट्ठायाति परियत्तिधम्मो नाम तिविधम्पि सद्धम्मं पतिट्ठापेति, तस्मा सक्कच्चं उद्दिसथ उद्दिसापेथ, सज्झायं करोथ, पधानघरे वसन्तानं सङ्घट्टनं अकत्वा अन्तोविहारे निसीदित्वा उद्दिसथ उद्दिसापेथ, सज्झायं करोथ, धम्मस्सवनं समिद्धं करोथ, पब्बाजेन्ता सोधेत्वा पब्बाजेथ, सोधेत्वा उपसम्पादेथ, सोधेत्वा निस्सयं देथ. एकोपि हि कुलपुत्तो पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा सकलं सासनं पतिट्ठापेति. अत्तनो थामेन यत्तकानि सक्कोथ, तत्तकानि धुतङ्गानि समादियथ, अन्तोवस्सं नामेतं सकलदिवसं रत्तिया च पठमपच्छिमयामेसु अप्पमत्तेहि भवितब्बं, वीरियं आरभितब्बं. पोराणकमहआथेरापि सब्बपलिबोधे छिन्दित्वा अन्तोवस्से एकचरियवत्तं पूरयिंसु. भस्से मत्तं जानित्वा दसवत्थुककथं दसअसुभदसानुस्सतिअट्ठतिंसारम्मणकथं कातुं वट्टति. आगन्तुकानं वत्तं कातुं, सत्ताहकरणीयेन गतानं अपलोकेत्वा दातुं वट्टति. विग्गाहिकपिसुणफरुसवचनानि मा वदथ, दिवसे दिवसे सीलानि आवज्जेन्ता चतुरारक्खं अहापेन्ता मनसिकारबहुला विहरथ, चेतियं वा बोधिं वा वन्दन्तेन गन्धमालं वा पूजेन्तेन पत्तं वा थविकाय पक्खिपन्तेन न कथेतब्बं, अन्तोगामे मनुस्सेहि सद्धिं पच्चयसंयुत्तकथा वा विसभागकथा वा न कथेतब्बा, रक्खितिन्द्रियेहि भवितब्बं, खन्धकवत्तञ्च सेखियवत्तञ्च पूरेतब्बन्ति एवमादिना कतिकवत्तानि खन्धकवत्तानि च अधिट्ठहित्वा.
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्संवुट्ठानं तीहि ठानेहि पवारेतु’’न्ति (महाव. २०९) वुट्ठवस्सानं पवारणाय अनुञ्ञातत्ता इमस्स सुत्तस्स वसेन पवारणादिवसस्स अरुणुग्गमनतो पट्ठाय अप्पवारितापि ‘‘वुट्ठवस्सा’’ति वुच्चन्ति. किञ्चापि ‘‘इमं तेमासं वस्सं उपेमी’’ति (महाव. अट्ठ. १८४) वचनतो पवारणादिवसस्स तेमासन्तोगधत्ता तं दिवसं याव न पवारेन्ति, ताव वस्सं वसन्ता नाम होन्ति, तथापि एकदेसेन अवुट्ठम्पि तं दिवसं वुट्ठभागापेक्खाय वुट्ठमेव होतीति कत्वा एवं वुत्तं कताकतभागापेक्खाय समुदाये पवत्तकताकतवोहारो विय. विप्पकतञ्हि यं किञ्चि ‘‘कताकत’’न्ति वुच्चति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, वस्संवुट्ठानं कथिनं अत्थरितु’’न्ति (महाव. ३०६) इमस्स पन सुत्तस्स वसेन निप्परियायतो महापवारणाय पवारिता पाटिपददिवसतो पट्ठाय ‘‘वुट्ठवस्सा’’ति वुच्चन्तीति दस्सेतुं ‘‘महापवारणाय पवारिता’’तिआदि वुत्तं. पाटिपददिवसतो पट्ठाय हि वस्सानस्स पच्छिमे मासे कथिनत्थारो अनुञ्ञातो परिवारे ‘‘कथिनस्स अत्थारमासो जानितब्बोति वस्सानस्स पच्छिमो मासो जानितब्बो’’ति (परि. ४१२) वुत्तत्ता. ‘‘महापवारणाय पवारिता’’ति इदञ्च पुरिमिकाय वस्सूपगतानं सभावदस्सनमत्तं, केनचि अन्तरायेन अप्पवारितापि ‘‘वुट्ठवस्सा’’इच्चेव वुच्चन्ति.
‘‘आपुच्छितब्बा’’ति वत्वा इदानि आपुच्छनविधिं दस्सेन्तो ‘‘सचे इमं कुटि’’न्तिआदिमाह. पटिजग्गनकं वा न लभतीति विहारपच्चन्ते कते पटिजग्गनकं न लभति. ते पन भिक्खू जनपदचारिकं पक्कमिंसूति सम्बन्धो. अद्धानगमने चारिकावोहारो सासने निरुळ्हो. किञ्चापि अयं चारिका नाम महाजनसङ्गहत्थं बुद्धानंयेव लब्भति, बुद्धे उपादाय पन रुळ्हीसद्दवसेन सावकानम्पि वुच्चति किलञ्जादीहि कतबीजनीनम्पि तालवण्टवोहारो विय. सङ्गोपेत्वाति एकस्मिं पदेसे रासिं कत्वा. इदानि तमेव सङ्गोपनविधिं दस्सेन्तो ‘‘यथा च ठपित’’न्तिआदिमाह. न ओवस्सीयतीति अनोवस्सकं, कम्मनि अक-सद्दो दट्ठब्बो. यथा च ठपितं न ओवस्सीयति न तेमीयतीति अत्थो.
अनवयोति एत्थ वयोति हानि ‘‘आयवयो’’तिआदीसु विय. नत्थि एतस्स अत्तनो सिप्पे वयो ऊनताति अवयोति आह ‘‘अनूनो परिपुण्णसिप्पो’’ति. आचरियस्स कम्मं आचरियकन्ति आह ‘‘आचरियकम्मे’’ति. पिट्ठसङ्घाटो द्वारबाहा, कट्ठकम्मं थम्भादि. तेलतम्बमत्तिकायाति तेलमिस्सतम्बमत्तिकाय.
८५. कुटिकाय करणभावन्ति कुटिया कतभावं. सद्दसत्थविदूहि किं-सद्दयोगे अनागतवचनस्स इच्छितत्ता वुत्तं ‘‘तस्स लक्खणं सद्दसत्थतो परियेसितब्ब’’न्ति. मेत्तापुब्बभागन्ति मेत्ताझानस्स पुब्बभागभूतं सब्बसत्तेसु हितफरणमत्तं. कस्मा पनेतं वुत्तं, ननु अनुद्दया-सद्दो करुणाय पवत्ततीति? सच्चमेतं, अयं पन अनुद्दयासद्दो अनुरक्खणमत्थं अन्तोनीतं कत्वा पवत्तमानो मेत्ताय करुणाय च पवत्ततीति इध मेत्ताय पवत्तमानो वुत्तो, तस्मा सुवुत्तमेतं ‘‘एतेन मेत्तापुब्बभागं दस्सेती’’ति. करुणापुब्बभागन्ति करुणाझानस्स पुब्बभागभूतं सत्तेसु अनुकम्पमत्तं. चिक्खल्लं मत्तिका, तस्स मद्दनं उदकं आसिञ्चित्वा हत्थादीहि परिमद्दनं. मेत्ताकरुणानन्ति अप्पनाप्पत्तमेत्ताकरुणानं. किञ्चापि थेरेन सञ्चिच्च खुद्दानुखुद्दका पाणा मरणाधिप्पायेन न ब्याबाधिता, तथापि करुणाय अभावेन ‘‘एवं कते इमे पाणा विनस्सिस्सन्ती’’ति अनुपपरिक्खित्वा कतत्ता थेरं विगरहि. जनानं समूहो जनताति आह ‘‘पच्छिमो जनसमूहो’’ति. पातब्यभावन्ति विनासेतब्बतं. पाणातिपातं करोन्तानन्ति थेरेन अकतेपि पाणातिपाते परेहि सल्लक्खणाकारं दस्सेति. इमस्स दिट्ठानुगतिन्ति इमस्स दिट्ठिया अनुगमनं. घंसितब्बेति घट्टयितब्बे, विनासितब्बेति अत्थो. एवं मञ्ञीति यथा थेरेन कतं, एवं मा मञ्ञि. ‘‘मा पच्छिमा जनता पाणेसु पातब्यतं आपज्जी’’ति वचनतो यो भिक्खु इट्ठकपचनपत्तपचनकुटिकरणविहारकारापनविहारसम्मज्जनपटग्गिदानकूपपोक्खरणीखणापनादीसु यत्थ ‘‘खुद्दानुखुद्दकानं पाणानं विहिंसा भविस्सती’’ति जानाति, तेन तादिसे पदेसे कप्पियवचनं वत्वापि न तं कम्मं कारेतब्बन्ति दस्सेति.
तत्थ तत्थ वुत्तमेव आपत्तिन्ति पथवीखणनभूतगामपातब्यतादीसु वुत्तपाचित्तियादिआपत्तिं. आदिकम्मिकत्ता अनापत्तीति कुटिकरणपच्चया अनापत्ति. सिक्खापदं अतिक्कमित्वाति ‘‘न च, भिक्खवे, सब्बमत्तिकामया कुटिका कातब्बा, यो करेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तसिक्खापदं अतिक्कमित्वा. यदि अञ्ञेन कतं लभित्वा वसन्तस्स अनापत्ति सिया, न भगवा तं कुटिकं भिन्दापेय्याति आह – ‘‘कतं लभित्वा तत्थ वसन्तानम्पि दुक्कटमेवा’’ति. यथा वा तथा वा मिस्सा होतूति हेट्ठा मत्तिका उपरि दब्बसम्भारातिआदिना येन केनचि आकारेन मिस्सा होतु. गिञ्जकावसथसङ्खेपेनाति एत्थ गिञ्जका वुच्चन्ति इट्ठका, गिञ्जकाहि एव कतो आवसथो गिञ्जकावसथो. इट्ठकामयस्स आवसथस्सेतं अधिवचनं. तं किर आवसथं यथा सुधापरिकम्मेन पयोजनं नत्थि, एवं इट्ठकाहि एव चिनित्वा छादेत्वा करोन्ति, तुलादण्डकवाटफलकानि पन दारुमयानेव. विकिरन्ताति चुण्णविचुण्णं करोन्ता.
किस्साति केन कारणेन. वयकम्मम्पि अत्थीति द्वारकवाटादिअभिसङ्खरणादीसु कतवयकम्मम्पि अत्थि. भिक्खूनं अकप्पियत्ता एव तित्थियवतानुरूपत्ता तित्थियधजो. महाअट्ठकथायं वुत्तकारणेसु अत्तनो अधिप्पेतकारणद्वयं पतिट्ठापेत्वा अपरानिपि तत्थ वुत्तकारणानि दस्सेन्तो आह – ‘‘अट्ठकथायं पन अञ्ञानिपि कारणानि वुत्तानी’’तिआदि. तत्थ सत्तानुद्दयायाति तादिसाय कुटिकाय करणपच्चया विनस्समानसत्तेसु अनुद्दयाय. यस्मा सब्बमत्तिकामया कुटि सुकरा भिन्दितुं, तस्मा तत्थ ठपितं पत्तचीवरादि अगुत्तं होति, चोरादीहि अवहरितुं सक्का. तेन वुत्तं ‘‘पत्तचीवरगुत्तत्थाया’’ति. सेनासनबाहुल्लपटिसेधनत्थायाति सेनासनानं बहुभावनिसेधनत्थाय, तादिसस्स वा सेनासनस्स अभिसङ्खरणे भिक्खूनं उद्देसपरिपुच्छादीनि सेसकम्मानि परिच्चजित्वा निच्चब्यावटतानिसेधनत्थं. अनुपवज्जोति दोसं आरोपेत्वा न वत्तब्बो.
पाळिमुत्तकविनिच्छयवण्णना
पाळिमुत्तकविनिच्छयेसु तञ्च खो…पे… न वण्णमट्ठत्थायाति इदं छत्तदण्डग्गाहकसलाकपञ्जरविनन्धनं सन्धायाति वदन्ति. सब्बत्थाति छत्तदण्डे सब्बत्थ. आरग्गेनाति निखादनमुखेन. घटकम्पि वाळरूपम्पि भिन्दित्वा धारेतब्बन्ति सचे तादिसं अकप्पियछत्तं लभति, घटकम्पि वाळरूपम्पि भिन्दित्वा तच्छेत्वा धारेतब्बं. सुत्तकेन वा दण्डो वेठेतब्बोति यथा छत्तदण्डे लेखा न पञ्ञायति, तथा वेठेतब्बो. दण्डबुन्देति दण्डमूले, छत्तदण्डस्स हेट्ठिमतलेति अत्थो. छत्तमण्डलिकन्ति छत्तस्स अन्तो खुद्दकमण्डलं. उक्किरित्वाति उट्ठपेत्वा. सा वट्टतीति यदिपि रज्जुकेहि न बन्धन्ति, बन्धितुं पन युत्तट्ठानत्ता वट्टति.
नानासुत्तकेहीति नानावण्णेहि सुत्तेहि. इदञ्च तथा करोन्तानं करणप्पकारदस्सनत्थं वुत्तं, एकवण्णसुत्तकेनपि वुत्तप्पकारेन सिब्बितुं न वट्टतियेव. पट्टमुखेति पट्टकोटियं. द्विन्नं पट्टानं सङ्घट्टितट्ठानं सन्धायेतं वुत्तं. परियन्तेति चीवरपरियन्ते. चीवरअनुवातं सन्धायेतं वुत्तं. वेणिन्ति वरकसीसाकारेन सिब्बनं. सङ्खलिकन्ति बिळालबन्धनाकारेन सिब्बनं. ‘‘वेणिं सङ्खलिक’’न्ति चेत्थ उपयोगवचनं ‘‘करोन्ती’’ति करणकिरियापेक्खं. अग्घियगयमुग्गरादीनीति एत्थ अग्घियं नाम चेतियसण्ठानेन सिब्बनं, मूले तनुकं अग्गे महन्तं कत्वा गदाकारेन सिब्बनं गया, मूले च अग्गे च एकसदिसं कत्वा मुग्गराकारेन सिब्बनं मुग्गरो. कक्कटक्खीनि उक्किरन्तीति गण्ठिकपट्टपासकपट्टानं अन्ते पाळिबद्धं कत्वा कक्कटकानं अक्खिसण्ठानं उट्ठपेन्ति, करोन्तीति अत्थो. ‘‘कोणसुत्तपिळकाति गण्ठिकपासकपट्टानं कोणेहि नीहटसुत्तानं कोटियो’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. कथं पन ता पिळका दुविञ्ञेय्यरूपा कातब्बाति? कोणेहि नीहटसुत्तानं अन्तेसु एकवारं गण्ठिककरणेन वा पुन निवत्तेत्वा सिब्बनेन वा दुविञ्ञेय्यसभावं कत्वा सुत्तकोटियो रस्सं कत्वा छिन्दितब्बा. धम्मसिरित्थेरेन पन –
‘‘कोणसुत्ता च पिळका, दुविञ्ञेय्याव कप्परे’’ति –
वुत्तं. तथा आचरियबुद्धदत्तत्थेरेनपि –
‘‘सुत्ता च पिळका तत्थ, दुविञ्ञेय्याव दीपिता’’ति –
वुत्तं. तस्मा तेसं मतेन कोणसुत्ता च पिळका च कोणसुत्तपिळकाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
मणिनाति मसारगल्लादिपासाणेन. न घट्टेतब्बन्ति न घंसितब्बं, अंसबद्धककायबन्धनानि पन सङ्खादीहि घंसितुं वट्टति. पासकं कत्वा बन्धितब्बन्ति रजनकाले बन्धितब्बं, सेसकाले मोचेत्वा ठपेतब्बं. गण्ठिकेति दन्तमयादिगण्ठिके. पिळकाति बिन्दुं बिन्दुं कत्वा उट्ठापेतब्बपिळका.
‘‘तेलवण्णोति समणसारुप्पवण्णं सन्धाय वुत्तं, मणिवण्णं पन पत्तं अञ्ञेन कतं लभित्वा परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति वदन्ति. पत्तमण्डलेति तिपुसीसादिमये पत्तमण्डले. ‘‘न, भिक्खवे, चित्रानि पत्तमण्डलानि धारेतब्बानि रूपकाकिण्णानि भित्तिकम्मकतानी’’ति (चूळव. २५३) वुत्तत्ता ‘‘भित्तिकम्मं न वट्टती’’ति वुत्तं. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मकरदन्तकं छिन्दितु’’न्ति वचनतो ‘‘मकरदन्तकं पन वट्टती’’ति वुत्तं.
मकरमुखन्ति मकरमुखसण्ठानं. देड्ढुभसीसन्ति उदकसप्पसीससण्ठानं. अच्छीनीति कुञ्जरच्छिसण्ठानानि. रज्जुककायबन्धनं एकमेव वट्टतीति रज्जुकं बन्धन्तेन एकगुणमेव कत्वा बन्धितुं वट्टति, मज्झे भिन्दित्वा दिगुणं कत्वा बन्धितुं न वट्टति, दिगुणं पन अकत्वा एकरज्जुकमेव सतवारम्पि पुनप्पुनं आविज्जित्वा बन्धितुं वट्टति. एकम्पि न वट्टतीति एकगुणम्पि कत्वा बन्धितुं न वट्टति. बहुरज्जुके…पे... वट्टतीति इदं कायबन्धनं सन्धाय वुत्तं, न दसा सन्धाय. ईदिसञ्हि कायबन्धनं बन्धितुं वट्टति. तेनेव आचरियबुद्धदत्तत्थेरेन वुत्तं –
‘‘एकरज्जुमयं वुत्तं, मुनिना कायबन्धनं;
पञ्चपामङ्गसण्ठानं, एकम्पि च न वट्टति.
‘‘रज्जुके एकतो कत्वा, बहू एकाय रज्जुया;
निरन्तरञ्हि वेठेत्वा, कतं वट्टति बन्धितु’’न्ति.
मुरजं पन कायबन्धनं न वट्टति ‘‘न, भिक्खवे, उच्चावचानि कायबन्धनानि धारेतब्बानि कलाबुकं देड्ढुभकं मुरजं मद्दवीणं, यो धारेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. २७८) वुत्तत्ता. किं पन बहुरज्जुके एकतो कत्वा एकेन निरन्तरं वेठेत्वा कतं मुरजसङ्ख्यं न गच्छतीति? आम न गच्छति. मुरजञ्हि नाम नानावण्णेहि सुत्तेहि मुरजवट्टिसण्ठानं वेठेत्वा कतं. केचि पन ‘‘मुरजन्ति बहुरज्जुके एकतो सङ्कड्ढित्वा एकाय रज्जुया पलिवेठेत्वा कतरज्जू’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. यदि चेतं मुरजं सिया, ‘‘बहुरज्जुके एकतो कत्वा एकेन निरन्तरं वेठेत्वा कतं बहुरज्जुक’’न्ति न वत्तब्बं, ‘‘तं वट्टती’’ति इदं विरुज्झेय्य. मुरजं पन पामङ्गसण्ठानञ्च दसासु वट्टति ‘‘कायबन्धनस्स दसा जीरन्ति. अनुजानामि, भिक्खवे, मुरजं मद्दवीण’’न्ति (चूळव. २७८) वुत्तत्ता. तेनेव वक्खति ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, मुरजं मद्दवीणन्ति इदं दसासुयेव अनुञ्ञात’’न्ति.
कायबन्धनविधेति ‘‘कायबन्धनस्स पवनन्तो जीरति. अनुजानामि, भिक्खवे, विध’’न्ति वुत्तत्ता कायबन्धनस्स पासन्ते दसामूले तस्स थिरभावत्थं कत्तब्बे दन्तविसाणादिमये विधे. ‘‘अट्ठ मङ्गलानि नाम सङ्खो चक्कं पुण्णकुम्भो गया सिरीवच्छो अङ्कुसो धजं सोवत्थिक’’न्ति वदन्ति. परिच्छेदलेखामत्तन्ति उभोसु कोटीसु कातब्बपरिच्छेदराजिमत्तं. ‘‘उजुकमेवा’’ति वुत्तत्ता चतुरस्सादिवङ्कगतिकं न वट्टति. ‘‘छत्तदण्डधम्मकरणअञ्जननाळिका नानावण्णलेखापअकम्मकता न वट्टन्ती’’ति वदन्ति.
आरकण्टकेति पोत्थकादिअभिसङ्खरणत्थं कते दीघमुखसत्थके. वट्टमणिकन्ति वट्टं कत्वा अग्गकोटियं उट्ठापेतब्बपुब्बुळं. अञ्ञं वा वण्णमट्ठन्ति इमिना पिळकादिं सङ्गण्हाति. मणिकन्ति एकावट्टमणि. पिळकन्ति सासपमत्तिका मुत्तराजिसदिसा बहुवट्टलेखा. ‘‘इमस्मिं अधिकारे अवुत्तत्ता लेखनियं यं किञ्चि वण्णमट्ठं वट्टती’’ति वदन्ति. वलितकन्ति मज्झे वलिं उट्ठापेत्वा. मण्डलं होतीति उत्तरारणिया पवेसनत्थं आहटमण्डलं होति.
किञ्चापि एत्थ दन्तकट्ठच्छेदनवासियेव वुत्ता, महावासियम्पि पन न वट्टतियेव. उजुकमेव बन्धितुन्ति सम्बन्धो. ‘‘उभोसु वा पस्सेसु एकपस्सेवा’’ति वचनसेसो. कत्तरयट्ठिकोटियं कतअयोवलयानिपि वट्टन्ति, येसं अञ्ञमञ्ञसङ्घट्टनेन सद्दो निच्छरति.
आमण्डसारकेति आमलकेहि कतभाजने. भूमत्थरणेति चित्तकटसारकचित्तत्थरणादिके परिकम्मकताय भूमिया अत्थरितब्बअत्थरणे. पानीयघटेति इमिना कुण्डिकसरकेपि सङ्गण्हाति. बीजनेति चतुरस्सबीजने. सब्बं…पे… वट्टतीति यथावुत्तेसु मञ्चपीठादीसु इत्थिरूपं विना सब्बं मालाकम्मलताकम्मादि वण्णमट्ठं भिक्खुनो वट्टति. सेनासने किञ्चि पटिसेधेतब्बं नत्थि अञ्ञत्र विरुद्धसेनासनाति एत्थायमधिप्पायो – सेनासनपरिक्खारेसु पटिसेधेतब्बं नाम किञ्चि नत्थि, विरुद्धसेनासनं पन सयमेव पटिक्खिपितब्बन्ति. अञ्ञेसन्ति सीमसामिनो वुत्ता. राजवल्लभा परनिकायिकापि एकनिकायिकापि उपोसथपवारणानं अन्तरायकरा अलज्जिनो राजकुलूपगा वुच्चन्ति. तेसं लज्जिपरिसाति तेसं सीमसामिकानं पक्खा हुत्वा अनुबलं दातुं समत्था लज्जिपरिसा. सुकतमेवाति अञ्ञेसं सन्तकेपि अत्तनो सीमाय अन्तोवुत्तविधिना कतं सुकतमेव.
पाळिमुत्तकविनिच्छयवण्णना निट्ठिता.
८६. देवेन गहितदारूनीति रञ्ञा परिग्गहितदारूनि, रञ्ञो सन्तकानीति वुत्तं होति. खण्डाखण्डं करोन्तोति खुद्दकं महन्तञ्च खण्डं करोन्तो.
८७. कुलभोगइस्सरियादीहि महती मत्ता पमाणं एतस्साति महामत्तो. तेनाह – ‘‘महतिया इस्सरियमत्ताय समन्नागतो’’ति.
८८. अवज्झायन्तीति हेट्ठा कत्वा ओलोकेन्ति, चिन्तेन्ति वा. तेनाह ‘‘अवजानन्ता’’तिआदि. लामकतो वा चिन्तेन्तीति निहीनतो चिन्तेन्ति. कथेन्तीति ‘‘किं नामेतं किं नामेत’’न्ति अञ्ञमञ्ञं कथेन्ति.
कथं पनेत्थ ‘‘दारूनी’’ति बहुवचनं ‘‘अदिन्न’’न्ति एकवचनेन सद्धिं सम्बन्धमुपगच्छतीति आह – ‘‘अदिन्नं आदियिस्सतीति अयं उज्झायनत्थो’’तिआदि. उज्झायनस्स अदिन्नादानविसयत्ता अदिन्नादानं उज्झायनत्थोति वुत्तं. सतिपि पनेत्थ गोपकेन दिन्नदारूनं गहणे उजुकं अवत्वा लेसेन गहितत्ता थेरो ‘‘अदिन्नं आदियी’’ति वेदितब्बो. वचनभेदेति एकवचनबहुवचनानं भेदे.
सब्बावन्तं परिसन्ति भिक्खुभिक्खुनीआदिसब्बावयववन्तं परिसं. सब्बा चतुपरिससङ्खआता पजा एत्थ अत्थीति सब्बावन्ता, परिसा. सेना एतस्स अत्थीति सेनिको, सेनिको एव सेनियो. बिम्बिसारोति तस्स नामन्ति एत्थ बिम्बीति सुवण्णं, तस्मा सारसुवण्णसदिसवण्णताय बिम्बिसारोति वुच्चतीति वेदितब्बो. चतुत्थो भागो पादोति वेदितब्बोति इमिनाव सब्बजनपदेसु कहापणस्स वीसतिमो भागो मासकोति इदञ्च वुत्तमेव होतीति दट्ठब्बं. पोराणसत्थानुरूपं लक्खणसम्पन्ना उप्पादिता नीलकहापणाति वेदितब्बा. रुद्रदामेन उप्पादितो रुद्रदामको. सो किर नीलकहापणस्स तिभागं अग्घति. यस्मिं पदेसे नीलकहापणा न सन्ति, तत्थापि नीलकहापणानं वळञ्जनट्ठाने च अवळञ्जनट्ठाने च समानअग्घवसेन पवत्तमानं भण्डं गहेत्वा नीलकहापणवसेनेव परिच्छेदो कातब्बोति वदन्ति.
धनियवत्थुवण्णना निट्ठिता.
तस्सत्थो…पे… वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति इमिना ‘‘भगवता भिक्खूनं इदं सिक्खापदं एवं पञ्ञत्तं होति च, इदञ्च अञ्ञं वत्थु उदपादी’’ति एवं पठमपाराजिकवण्णनायं (पारा. अट्ठ. १.३९) वुत्तनयेन तस्सत्थो वेदितब्बो. ‘‘इदानि यं तं अञ्ञं वत्थु उप्पन्नं, तं दस्सेतुं ‘तेन खो पन समयेना’तिआदिमाहा’’ति एवं अनुपञ्ञत्तिसम्बन्धो च तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति दस्सेति.
९०-९१. रजका अत्थरन्ति एत्थाति रजकत्थरणं, रजकत्थरणन्ति रजकतित्थं वुच्चतीति आह ‘‘रजकतित्थं गन्त्वा’’ति. वुत्तमेवत्थं विभावेन्तो आह ‘‘तञ्ही’’तिआदि.
पदभाजनीयवण्णना
९२. ‘‘अभिनवनिविट्ठो एककुटिकादिगामो याव मनुस्सा पविसित्वा वासं न कप्पेन्ति, ताव गामसङ्ख्यं न गच्छती’’ति वदन्ति, तस्मा तत्थ गामप्पवेसनापुच्छादिकिच्चम्पि नत्थि. यक्खपरिग्गहभूतोति सउपद्दववसेन वुत्तं, यक्खनगरादिं वा सङ्गण्हाति. यक्खनगरम्पि आपणादीसु दिस्समानेसु गामसङ्ख्यं गच्छति, अदिस्समानेसु न गच्छति, तस्मा यक्खनगरम्पि पविसन्तेन आपणादीसु दिस्समानेसु सब्बं गामप्पवेसनवत्तं कातब्बं, अदिस्समानेसु न कातब्बन्ति वदन्ति. पुनपि आगन्तुकामाति इमिना तेसं तत्थ सापेक्खभावं दस्सेति. यतो पन निरपेक्खाव हुत्वा पक्कमन्ति, सो गामसङ्ख्यं न गच्छति, तस्मा तत्थ गामप्पवेसनापुच्छादिकिच्चम्पि नत्थि.
ननु च ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति एत्तकमेव मातिकायं वुत्तं, तस्मा गामलक्खणं दस्सेत्वा अरञ्ञमेव दस्सेतब्बं सिया, गामूपचारो नामातिआदि पन कस्मा वुत्तन्ति आह – ‘‘गामूपचारोतिआदि अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्त’’न्ति. गामूपचारे हि दस्सिते ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं अरञ्ञं नामाति अरञ्ञपरिच्छेदो सक्का दस्सेतुं, इदञ्च गामगामूपचारे असङ्करतो दस्सेतुं वुत्तं. मातिकायं पन गामग्गहणेनेव गामूपचारोपि सङ्गहितोति दट्ठब्बं. गामूपचारो हि लोके गामसङ्ख्यमेव गच्छति. एवञ्च कत्वा मातिकाय अनवसेसअवहरणट्ठानपरिग्गहो सिद्धो होति. इन्दखीलेति उम्मारे. अरञ्ञसङ्खेपं गच्छतीति ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) अभिधम्मे वुत्तत्ता. वेमज्झमेव इन्दखीलोति वुच्चतीति इन्दखीलट्ठानियत्ता असतिपि इन्दखीले वेमज्झमेव तथा वुच्चति. यत्थ पन द्वारबाहापि नत्थि, तत्थ उभोसु पस्सेसु वतिया वा पाकारस्स वा कोटिवेमज्झमेव इन्दखीलट्ठानियत्ता ‘‘इन्दखीलो’’ति गहेतब्बं. उड्डापेन्तोति पलापेन्तो. लुठित्वाति परिवत्तेत्वा.
मज्झिमस्स पुरिसस्साति थाममज्झिमस्स पुरिसस्स. इमिना पन वचनेन सुप्पमुसलपातोपि बलदस्सनवसेनेव कतोति दट्ठब्बं. कुरुन्दट्ठकथायं महापच्चरियञ्च घरूपचारो गामोति अधिप्पायेन ‘‘घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातो गामूपचारो’’ति वुत्तं. द्वारेति निब्बकोसस्स उदकपतनट्ठानतो अब्भन्तरं सन्धाय वुत्तं. अन्तोगेहेति च पमुखस्स अब्भन्तरमेव सन्धाय वुत्तं. कतपरिक्खेपोति इमिनाव घरस्स समन्ततो तत्तको परिच्छेदो घरूपचारो नामाति वुत्तं होति. यस्स पन घरस्स समन्ततो गोरूपानं पवेसननिवारणत्थं पाकारवतिआदीहि परिक्खेपो कतो होति, तत्थ सोव परिक्खेपो घरूपचारो, सुप्पपातादिपरिच्छेदो पन अपरिक्खित्तघरं सन्धाय वुत्तोति दट्ठब्बं. इदमेत्थ पमाणन्ति विकालगामप्पवेसनादीसु गामगामूपचारानं असङ्करतो विनिच्छयस्स वेदितब्बत्ता. कुरुन्दीआदीसु वुत्तनयेन हि घरूपचारस्स गामोति आपन्नत्ता घरघरूपचारगामगामूपचारानं सङ्करो सिया. एवं सब्बत्थाति इमिना इतो पुब्बेपि पच्छिमस्सेव वादस्स पमाणभावं दस्सेति. केचि पन ‘‘इतो पट्ठाय वक्खमानवादं सन्धाय वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं.
सेसम्पीति गामूपचारलक्खणं सन्धाय वदति. तत्राति तस्मिं गामूपचारग्गहणे. तस्स गामपरिच्छेददस्सनत्थन्ति तस्स अपरिच्छेदस्स गामस्स गामपरिच्छेदं दस्सेतुन्ति अत्थो. यदि एवं ‘‘गामो नामा’’ति पदं उद्धरित्वा ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति कस्मा न वुत्तन्ति? ‘‘गामो नामाति इध अवुत्तम्पि अधिकारवसेन लब्भतियेवा’’ति वदन्ति. अपरे पन भणन्ति ‘‘गामूपचारो नामाति इमिनाव गामस्स च गामूपचारस्स च सङ्गहो दट्ठब्बो. कथं? ‘गामस्स उपचारो गामूपचारो’ति एवं विग्गहे करियमाने ‘परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीले ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’ति इमिना परिक्खित्तस्स गामस्स गामूपचारलक्खणं दस्सितं होति, ‘गामसङ्खातो उपचारो गामूपचारो’ति एवं पन गय्हमाने ‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’ति इमिना अपरिक्खित्तस्स गामस्स गामपरिच्छेदो दस्सितोति सक्का विञ्ञातु’’न्ति. ‘‘घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति इमिना परिक्खित्तस्सपि गामस्स सचे लेड्डुपाततो दूरे परिक्खेपो होति, लेड्डुपातोयेव गामपरिच्छेदोति गहेतब्बन्ति वदन्ति. पुब्बे वुत्तनयेनेवाति परिक्खित्तगामे वुत्तनयेनेव.
सङ्करीयतीति मिस्सीयति. एत्थाति घरघरूपचारगामगामूपचारेसु. ‘‘विकाले गामप्पवेसने परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ५१३) वुत्तत्ता गामगामूपचारानं असङ्करता इच्छितब्बाति आह – ‘‘असङ्करतो चेत्थ विनिच्छयो वेदितब्बो विकाले गामप्पवेसनादीसू’’ति. एत्थ च ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं, अपरिक्खित्तस्स परिक्खेपारहट्ठानं अतिक्कमन्तस्स विकालगामप्पवेसनापत्ति होती’’ति केचि वदन्ति, तं न गहेतब्बं पदभाजनियं पन ‘‘परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्स, अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स आपत्ति पाचित्तियस्सा’’ति (पाचि. ५१३) वुत्तत्ता. अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारतो पट्ठाय दुतियलेड्डुपातसङ्खातस्स गामूपचारस्स ओक्कमने आपत्ति वेदितब्बा. तेनेव विकालगामप्पवेसनसिक्खापदट्ठकथायं (पाचि. अट्ठ. ५१२) ‘‘अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो अदिन्नादाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो’’ति वुत्तं. मातिकाट्ठकथायम्पि (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) वुत्तं ‘‘य्वायं अपरिक्खित्तस्स गामस्स उपचारो दस्सितो, तस्स वसेन विकालगामप्पवेसनादीसु आपत्ति परिच्छिन्दितब्बा’’ति. यदि एवं ‘‘विकाले गामं पविसेय्या’’ति इमिना विरुज्झतीति? न विरुज्झति गामूपचारस्सपि गामग्गहणेन गहितत्ता. तस्मा परिक्खित्तस्स गामस्स परिक्खेपं अतिक्कमन्तस्स, अपरिक्खित्तस्स उपचारं ओक्कमन्तस्स विकालगामप्पवेसनापत्ति होतीति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. विकाले गामप्पवेसनादीसूति आदि-सद्देन घरघरूपचारादीसु ठितानं उप्पन्नलाभभाजनादिं सङ्गण्हाति.
निक्खमित्वा बहि इन्दखीलाति इन्दखीलतो बहि निक्खमित्वाति अत्थो. एत्थ च विनयपरियायेन ताव ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च अवसेसं अरञ्ञ’’न्ति (पारा. ९२) आगतं, सुत्तन्तपरियायेन आरञ्ञिकं भिक्खुं सन्धाय ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) आगतं. विनयसुत्तन्ता उभोपि परियायदेसना नाम, अभिधम्मो पन निप्परियायदेसना. निप्परियायतो च गामविनिमुत्तं ठानं अरञ्ञमेव होतीति अभिधम्मपरियायेन अरञ्ञं दस्सेतुं ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला’’ति (विभ. ५२९) वुत्तं. ‘‘आचरियधनु नाम पकतिहत्थेन नवविदत्थिप्पमाणं, जियाय पन आरोपिताय चतुहत्थप्पमाण’’न्ति वदन्ति. लेसोकासनिसेधनत्थन्ति ‘‘मया नेव गामे, न अरञ्ञे हटं, घरे वा घरूपचारेसु वा गामूपचारेसु वा अञ्ञतरस्मि’’न्ति वत्तुं मा लभतूति वुत्तं होति.
कप्पियन्ति अनुरूपवसेन वुत्तं. अकप्पियम्पि पन अप्पटिग्गहितञ्चे, अदिन्नसङ्ख्यमेव गच्छति. परिच्चागादिम्हि अकते ‘‘इदं मय्हं सन्तक’’न्ति अविदितम्पि परपरिग्गहितमेव मातापितूनं अच्चयेन मन्दानं उत्तानसेय्यकानं दारकानं सन्तकमिव.
यस्स वसेन पुरिसो थेनोति वुच्चति, तं थेय्यन्ति आह ‘‘अवहरणचित्तस्सेतं अधिवचन’’न्ति. सङ्खा-सद्दो ञाणकोट्ठासपञ्ञत्तिगणनादीसु दिस्सति. ‘‘सङ्खायेकं पटिसेवती’’तिआदीसु (म. नि. २.१६८) हि ञाणे दिस्सति. ‘‘पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ती’’तिआदीसु (म. नि. १.२०४) कोट्ठासे. ‘‘तेसं तेसं धम्मानं सङ्खा समञ्ञा’’तिआदीसु (ध. स. १३१३) पञ्ञत्तियं. ‘‘न सुकरं सङ्खातु’’न्तिआदीसु (ध. प. १९६; अप. थेर. १.१०.२) गणनायं. तत्थ कोट्ठासवचनं सङ्खा-सद्दं सन्धायाह ‘‘सङ्खासङ्खातन्ति अत्थतो एक’’न्ति. तेनाह ‘‘कोट्ठासस्सेतं अधिवचन’’न्ति. पपञ्चसङ्खाति तण्हामानदिट्ठिसङ्खाता पपञ्चकोट्ठासा. ‘‘एको चित्तकोट्ठासोति यञ्च पुब्बभागे अवहरिस्सामीति पवत्तं चित्तं, यञ्च गमनादिसाधकं परामसनादिसाधकं वा मज्झे पवत्तं, यञ्च ठानाचावनप्पयोगसाधकं, तेसु अयमेवेको पच्छिमो चित्तकोट्ठासो इधाधिप्पेतो’’ति केचि वदन्ति. चूळगण्ठिपदे पन ‘‘ऊनमासकमासकऊनपञ्चमासकपञ्चमासकावहरणचित्तेसु एको चित्तकोट्ठासो’’ति वुत्तं. ‘‘अनेकप्पभेदत्ता चित्तस्स एको चित्तकोट्ठासोति वुत्त’’न्ति महागण्ठिपदे मज्झिमगण्ठिपदे च वुत्तं. इदमेवेत्थ सुन्दरतरं ‘‘थेय्यचित्तसङ्खातो एको चित्तकोट्ठासो’’ति वुत्तत्ता. थेय्यसङ्खातेनाति थेय्यचित्तकोट्ठासेन करणभूतेन, न विस्सासतावकालिकादिगाहवसप्पवत्तचित्तकोट्ठासेनाति वुत्तं होति.
अभियोगवसेनाति अड्डकरणवसेन. अभियुञ्जतीति चोदेति, अड्डं करोतीति अत्थो. परिकप्पितट्ठानन्ति ओकासपरिकप्पनवसेन परिकप्पितप्पदेसं. सुङ्कघातन्ति एत्थ राजूनं देय्यभागस्स एतं अधिवचनं सुङ्कोति, सो एत्थ हञ्ञति अदत्वा गच्छन्तेहीति सुङ्कघातो. ‘‘एत्थ पविट्ठेहि सुङ्को दातब्बो’’ति रुक्खपब्बतादिसञ्ञाणेन नियमितप्पदेसस्सेतं अधिवचनं.
पञ्चवीसतिअवहारकथावण्णना
आकुलाति सङ्कुला. लुळिताति विलोळिता. कत्थचीति एकिस्साय अट्ठकथायं. एकं पञ्चकं दस्सितन्ति ‘‘परपरिग्गहितञ्च होति, परपरिग्गहितसञ्ञी च, गरुको च होति परिक्खारो पञ्चमासको वा अतिरेकपञ्चमासको वा, थेय्यचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, आमसति, आपत्ति दुक्कटस्स. फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. ठाना चावेति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति (पारा. १२२) एवं वुत्तपञ्चअवहारङ्गानि एकं पञ्चकन्ति दस्सितं. द्वे पञ्चकानि दस्सितानीति ‘‘छहाकारेहि अदिन्नं आदियन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स. न च सकसञ्ञी, न च विस्सासग्गाही, न च तावकालिकं, गरुको च होति परिक्खारो पञ्चमासको वा अतिरेकपञ्चमासको वा, थेय्यचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, आमसति, आपत्ति दुक्कटस्स. फन्दापेति, आपत्ति थुल्लच्चयस्स. ठाना चावेति, आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति एवं वुत्तेसु छसु पदेसु एकं अपनेत्वा अवसेसानि पञ्च पदानि एकं पञ्चकन्ति दस्सेत्वा हेट्ठा वुत्तपञ्चकञ्च गहेत्वा द्वे पञ्चकानि दस्सितानि. एत्थ पनाति ‘‘पञ्चहाकारेहि अदिन्नं आदियन्तस्सा’’तिआदीसु. सब्बेहिपि पदेहीति ‘‘परपरिग्गहितञ्च होती’’तिआदीहि पदेहि. लब्भमानानियेव पञ्चकानीति पञ्चवीसतिया अवहारेसु लब्भमानपञ्चकानि.
पञ्चन्नं अवहारानं समूहो पञ्चकं, सको हत्थो सहत्थो, तेन निब्बत्तो, तस्स वा सम्बन्धीति साहत्थिको, अवहारो. साहत्थिकादि पञ्चकं साहत्थिकपञ्चकन्ति आदिपदवसेन नामलाभो दट्ठब्बो कुसलादित्तिकस्स कुसलत्तिकवोहारो विय. इमिनाव नयेन पुब्बपयोगादि पञ्चकं पुब्बपयोगपञ्चकं, थेय्यावहारादि पञ्चकं थेय्यावहारपञ्चकन्ति नामलाभो दट्ठब्बोति. ततियपञ्चमेसु पञ्चकेसूति साहत्थिकपञ्चकथेय्यावहारपञ्चकेसु. लब्भमानपदवसेनाति साहत्थिकपञ्चके लब्भमानस्स निस्सग्गियावहारपदस्स वसेन थेय्यावहारपञ्चके लब्भमानस्स परिकप्पावहारपदस्स च वसेन योजेतब्बन्ति अत्थो.
आणत्तिया निब्बत्तो अवहारो आणत्तिको. निस्सज्जनं निस्सग्गो, सुङ्कघातट्ठाने परिकप्पितोकासे वा ठत्वा भण्डस्स बहि पातनं. निस्सग्गोव निस्सग्गियो. किरियासिद्धितो पुरेतरमेव पाराजिकापत्तिसङ्खातं अत्थं साधेतीति अत्थसाधको. ‘‘असुकस्स भण्डं यदा सक्कोसि, तदा अवहरा’’ति एवरूपो हि आणापनपयोगो परस्स तेलकुम्भिया पादग्घनकं तेलं अवस्सं पिवनकानं उपाहनादीनं निक्खेपपयोगो च आणत्तस्स भण्डग्गहणतो उपाहनादीनं तेलपातनतो च पुरेतरमेव पाराजिकापत्तिसङ्खातं अत्थं साधेति. साहत्थिकपयोगोपि हि एवरूपो अत्थसाधकोति वुच्चति. वुत्तञ्हेतं मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) –
‘‘अत्थसाधको नाम ‘असुकस्स भण्डं यदा सक्कोसि, तदा तं अवहरा’ति आणापेति. तत्थ सचे परो अनन्तरायिको हुत्वा तं अवहरति, आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव पाराजिकं. परस्स वा पन तेलकुम्भिया पादग्घनकं तेलं अवस्सं पिवनकानि उपाहनादीनि पक्खिपति, हत्थतो मुत्तमत्तेयेव पाराजिक’’न्ति.
धुरस्स निक्खिपनं धुरनिक्खेपो. आरामाभियुञ्जनादीसु अत्तनो च परस्स च दानग्गहणेसु निरुस्साहभावापज्जनं. सहत्था अवहरतीति सहत्थेन गण्हाति. ‘‘असुकस्स भण्डं अवहरा’’ति अञ्ञं आणापेतीति एत्थापि आणापकस्स आणत्तिक्खणेयेव आपत्ति दट्ठब्बा. यदि एवं इमस्स, अत्थसाधकस्स च को विसेसोति? तङ्खणञ्ञेव गहणे नियुञ्जनं आणत्तिकपयोगो, कालन्तरेन गहणत्थं नियोगो अत्थसाधकोति अयमेतेसं विसेसो. तेनेवाह – ‘‘असुकस्स भण्डं यदा सक्कोसि, तदा अवहराति आणापेती’’ति. एत्थ च आणापनपयोगोव अत्थसाधकोति दस्सितो, साहत्थिकवसेनपि अत्थसाधकपयोगो पन उपरि आवि भविस्सति. धुरनिक्खेपो पन उपनिक्खित्तभण्डवसेन वेदितब्बोति इदं निदस्सनमत्तं. आरामाभियुञ्जनादीसुपि तावकालिकभण्डदेय्यानं अदानेपि एसेव नयो.
‘‘आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो’’ति वुत्तत्ता अनन्तरायेन गण्हन्तस्स ‘असुकस्स भण्डं अवहरा’ति आणापनं भण्डग्गहणतो पुब्बत्ता पुब्बपयोगो, पयोगेन सह वत्तमानो अवहारो सहपयोगो, ‘‘असुकं नाम भण्डं हरिस्सामा’’ति संविदहित्वा सम्मन्तयित्वा अवहरणं संविदावहारो. सङ्केतकम्मं नाम पुब्बण्हादिकालपरिच्छेदवसेन सञ्जाननकम्मं, निमित्तकम्मं नाम सञ्ञुप्पादनत्थं अक्खिनिखणनादिनिमित्तकरणं. ठानाचावनवसेन सहपयोगोति इदं पन निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं, खिलसङ्कमनादीसुपि असति च ठानाचावने सहपयोगो दट्ठब्बो. वुत्तञ्हेतं मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) ‘‘ठानाचावनवसेन खिलादीनि सङ्कामेत्वा खेत्तादिग्गहणवसेन च सहपयोगो वेदितब्बो’’ति.
थेनो वुच्चति चोरो, तस्स भावो थेय्यं, तेन अवहरणं थेय्यावहारो. यो हि सन्धिच्छेदादीनि कत्वा अदिस्समानो अवहरति, तुलाकूटमानकूटकूटकहापणादीहि वा वञ्चेत्वा गण्हाति, तस्सेवं गण्हतो अवहारो थेय्यावहारो. पसय्ह अभिभवित्वा अवहरणं पसय्हावहारो. यो हि पसय्ह बलक्कारेन परेसं सन्तकं गण्हाति गामघातकादयो विय, अत्तनो पत्तबलितो वा वुत्तनयेन अधिकं गण्हाति राजभटादयो विय, तस्सेवं गण्हतो अवहारो पसय्हावहारो. भण्डवसेन च ओकासवसेन च परिकप्पेत्वा अवहरणं परिकप्पावहारो. तिणपण्णादीहि अङ्गुलिमुद्दिकादिं पटिच्छादेत्वा पच्छा तस्स पटिच्छन्नस्स अवहरणं पटिच्छन्नावहारो. कुसं सङ्कामेत्वा अवहरणं कुसावहारो.
तुलयित्वाति उपपरिक्खित्वा. सामीचीति वत्तं, आपत्ति पन नत्थीति अधिप्पायो. महाजनसम्मद्दोति महाजनसङ्खोभो. भट्ठे जनकायेति अपगते जनकाये. ‘‘इदञ्च कासावं अत्तनो सन्तकं कत्वा एतस्सेव भिक्खुनो देही’’ति किंकारणा एवमाह? चीवरसामिकेन यस्मा धुरनिक्खेपो कतो, तस्मा तस्स अदिन्नं गहेतुं न वट्टति. अवहारकोपि विप्पटिसारस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय चीवरसामिकं परियेसन्तो विचरति ‘‘दस्सामी’’ति, चीवरसामिकेन च ‘‘ममेत’’न्ति वुत्ते एतेनपि अवहारकेन आलयो परिच्चत्तो, तस्मा एवमाह. यदि एवं चीवरसामिकोयेव ‘‘अत्तनो सन्तकं गण्हाही’’ति कस्मा न वुत्तोति? उभिन्नम्पि कुक्कुच्चविनोदनत्थं. कथं? अवहारकस्स ‘‘मया सहत्थेन न दिन्नं, भण्डदेय्यमेत’’न्ति कुक्कुच्चं उप्पज्जेय्य, इतरस्स ‘‘मया पठमं धुरनिक्खेपं कत्वा पच्छा अदिन्नं गहित’’न्ति कुक्कुच्चं उप्पज्जेय्याति.
समग्घन्ति अप्पग्घं. दारुअत्थं फरतीति दारूहि कत्तब्बकिच्चं साधेति. मयि सन्तेतिआदि सब्बं रञ्ञा पसादेन वुत्तं, ‘‘थेरेन पन अननुच्छविकं कत’’न्ति न मञ्ञितब्बं.
एकदिवसं दन्तकट्ठच्छेदनादिना या अयं अग्घहानि वुत्ता, सा सब्बा भण्डसामिना
किणित्वा गहितमेव सन्धाय वुत्ता, सब्बं पनेतं अट्ठकथाचरियप्पमाणेन गहेतब्बं. पासाणञ्च सक्खरञ्च पासाणसक्खरं. धारेय्यत्थं विचक्खणोति इमस्सेव विवरणं ‘‘आपत्तिं वा अनापत्तिं वा’’तिआदि.
पञ्चवीसतिअवहारकथावण्णना निट्ठिता.
अक्खदस्साति एत्थ अक्ख-सद्देन किर विनिच्छयसाला वुच्चति. तत्थ निसीदित्वा वज्जावज्जं पस्सन्तीति अक्खदस्सा वुच्चन्ति धम्मविनिच्छनका. हनेय्युन्ति एत्थ हननं नाम हत्थपादादीहि पोथनञ्चेव सीसादिच्छेदनञ्च होतीति आह – ‘‘हनेय्युन्ति पोथेय्युञ्चेव छिन्देय्युञ्चा’’ति. तेनेव पदभाजनियञ्च ‘‘हत्थेन वा पादेन वा कसाय वा वेत्तेन वा अड्ढदण्डकेन वा छेज्जाय वा हनेय्यु’’न्ति वुत्तं. तत्थ अड्ढदण्डकेनाति द्विहत्थप्पमाणेन रस्समुग्गरेन वेळुपेसिकाय वा. छेज्जायाति हत्थपादसीसादीनं छेदनेन. नीहरेय्युन्ति गामनिगमादितो नीहरेय्युं. चोरोसि…पे… थेनोसीति एत्थ ‘‘परिभासेय्यु’’न्ति पदं अज्झाहरित्वा अत्थो वेदितब्बोति आह ‘‘चोरोसीति एवमादीनि च वत्वा परिभासेय्यु’’न्ति.
९३. यं तं भण्डं दस्सितन्ति सम्बन्धो. यत्थ यत्थ ठितन्ति भूमिआदीसु यत्थ यत्थ ठितं. यथा यथा आदानं गच्छतीति भूमिआदीसु ठितं भण्डं सब्बसो अग्गहणेपि येन येन आकारेन गहणं उपगच्छति.
भूमट्ठकथावण्णना
९४. फन्दापेति, सब्बत्थ दुक्कटमेवाति एत्थ ‘‘उट्ठहिस्सामी’’ति फन्दापेत्वा पुन अनुट्ठहित्वा तत्थेव सयन्तस्सपि अङ्गपच्चङ्गं अफन्दापेत्वा एकपयोगेन उट्ठहन्तस्सपि दुक्कटमेवाति दट्ठब्बं. अञ्ञस्मिं वा गमनस्स अनुपकारेति यथा द्वारपिदहने कुम्भिट्ठानगमनस्स अनुपकारत्ता अनापत्ति, एवं अञ्ञस्मिं वा गमनस्स अनुपकारे कायवचीकम्मे अनापत्ति. वाचाय वाचायाति एकेकत्थदीपिकाय वाचाय वाचाय. उपलद्धोति ञातो. पुञ्ञानि च करिस्सामाति एत्थ ‘‘मुसावादं कत्वा पुञ्ञानि करिस्सामाति वदन्तस्स दुक्कटमेवा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं, तं इमस्मिंयेव पदेसे अट्ठकथावचनेन विरुज्झति. तथा हि ‘‘यं यं वचनं मुसा, तत्थ तत्थ पाचित्तिय’’न्ति च ‘‘न हि अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे पाचित्तियट्ठाने दुक्कटं नाम अत्थी’’ति च वक्खति. एवं पन वुत्ते न विरुज्झति ‘‘मुसावादं कत्वा पुञ्ञानि च करिस्सामाति वदन्तस्स पाचित्तियेन सद्धिं दुक्कट’’न्ति. तथा हि ‘‘अकप्पियपथविं खणन्तानं दुक्कटेहि सद्धिं पाचित्तियानीति महापच्चरियं वुत्त’’न्ति च ‘‘यथा च इध, एवं सब्बत्थ पाचित्तियट्ठाने दुक्कटा न मुच्चती’’ति च वक्खति. सचे पन कुसलचित्तो ‘‘पुञ्ञानि करिस्सामा’’ति वदति, अनापत्ति ‘‘बुद्धपूजं वा धम्मपूजं वा सङ्घभत्तं वा करिस्सामाति कुसलं उप्पादेति, कुसलचित्तेन गमने अनापत्ती’’ति च ‘‘यथा च इध, एवं सब्बत्थ अथेय्यचित्तस्स अनापत्ती’’ति च वक्खमानत्ता.
पमादलिखितन्ति वेदितब्बन्ति अपरभागे पोत्थकारुळ्हकाले पमज्जित्वा लिखितन्ति वेदितब्बं. पाळियं सेसअट्ठकथासु च ‘‘कुदालं वा पिटकं वा’’ति इदमेव द्वयं वत्वा वासिफरसूनं अवुत्तत्ता तेसम्पि सङ्खेपट्ठकथादीसु आगतभावं दस्सेतुं ‘‘सङ्खेपट्ठकथायं पन महापच्चरियञ्चा’’तिआदि वुत्तं. थेय्यचित्तेन कतत्ता ‘‘दुक्कटेहि सद्धिं पाचित्तियानी’’ति वुत्तं. ततो परं सब्बकिरियासूति बीजग्गहणतो परं कत्तब्बकिरियासु. सब्बं पुरिमनयेनेवाति याव पिटकपरियोसाना हत्थवारपदवारेसु दुक्कटं.
थेरेहि दस्सितन्ति पुब्बपयोगसहपयोगदुक्कटेसु असम्मोहत्थं समोधानेत्वा धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि दस्सितं. ‘‘सब्बेसम्पि दुक्कटानं इमेसुयेव अट्ठसु सङ्गहेतब्बभावतो इतरेहि सत्तहि दुक्कटेहि विनिमुत्तं विनयदुक्कटेयेव सङ्गहेतब्ब’’न्ति वदन्ति. दसविधं रतनन्ति ‘‘मुत्ता मणि वेळुरियो सङ्खो सिला पवाळं रजतं जातरूपं लोहितङ्गो मसारगल्ल’’न्ति एवमागतं दसविधं रतनं.
‘‘मणि मुत्ता वेळुरियो च सङ्खो,
सिला पवाळं रजतञ्च हेमं;
सलोहितङ्गञ्च मसारगल्लं,
दसेति धीरो रतनानि जञ्ञा’’ति. –
हि वुत्तं.
सत्तविधं धञ्ञन्ति सालि वीहि यवो कङ्गु कुद्रूसो वरको गोधुमोति इदं सत्तविधं धञ्ञं. आवुधभण्डादिन्ति आदि-सद्देन तूरियभण्डइत्थिरूपादिं सङ्गण्हाति. अनामसितब्बे वत्थुम्हि दुक्कटं अनामासदुक्कटं. दुरुपचिण्णदुक्कटन्ति ‘‘न कत्तब्ब’’न्ति वारितस्स कतत्ता दुट्ठु आचिण्णं चरितन्ति दुरुपचिण्णं, तस्मिं दुक्कटं दुरुपचिण्णदुक्कटं. विनये पञ्ञत्तं दुक्कटं विनयदुक्कटं. ‘‘सङ्घभेदाय परक्कमती’’ति सुत्वा तंनिवारणत्थाय ञाते अत्थे अवदन्तस्स ञातदुक्कटं. एकादस समनुभासना नाम भिक्खुपातिमोक्खे चत्तारो यावततियका सङ्घादिसेसा, अरिट्ठसिक्खापदन्ति पञ्च, भिक्खुनीपातिमोक्खे एकं यावततियकं पाराजिकं, चत्तारो सङ्घादिसेसा, चण्डकाळीसिक्खापदन्ति छ. वस्सावासादिं पटिस्सुणित्वा न सम्पादेन्तस्स पटिस्सवनिमित्तं दुक्कटं पटिस्सवदुक्कटं.
पुब्बसहपयोगे च, अनामासदुरुपचिण्णे;
विनये चेव ञाते च, ञत्तिया च पटिस्सवे;
अट्ठेते दुक्कटा वुत्ता, विनये विनयञ्ञुना.
सहपयोगतो पट्ठाय चेत्थ पुरिमा पुरिमा आपत्तियो पटिप्पस्सम्भन्तीति आह ‘‘अथ धुरनिक्खेपं अकत्वा’’तिआदि. तत्थ ‘‘धुरनिक्खेपं अकत्वा’’ति वुत्तत्ता धुरनिक्खेपं कत्वा खणन्तस्स पुरिमापत्तियो न पटिप्पस्सम्भन्तीति दट्ठब्बं. वियूहनदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, उद्धरणदुक्कटे पतिट्ठातीति इदं पाळियं आगतानुक्कमेन दस्सेतुं वुत्तं. यदि पन पंसुं उद्धरित्वा सउस्साहोव पुन खणति, उद्धरणदुक्कटं पटिप्पस्सम्भति, खणनदुक्कटे पतिट्ठाति.
कतं करणं किरियाति अत्थतो एकन्ति आह ‘‘विरूपा सा किरिया’’ति. इदानि वुत्तमेवत्थं परिवारपाळिया निदस्सेन्तो ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिमाह. तत्थ अपरद्धं विरद्धं खलितन्ति सब्बमेतं यञ्च दुक्कटन्ति एत्थ वुत्तस्स दुक्कटस्स परियायवचनं. यञ्हि दुट्ठु कतं, विरूपं वा कतं, तं दुक्कटं. तं पनेतं यथा सत्थारा वुत्तं, एवं अकतत्ता अपरद्धं, कुसलं विरज्झित्वा पवत्तत्ता विरद्धं, अरियवंसप्पटिपदं अनारुळ्हत्ता खलितं. यं मनुस्सो करेति इदं पनेत्थ ओपम्मनिदस्सनं. तस्सत्थो – यथा यं लोके मनुस्सो आवि वा यदि वा रहो पापं करोति, तं दुक्कटन्ति पवेदेन्ति, एवमिदम्पि बुद्धपटिकुट्ठेन लामकभावेन पापं, तस्मा दुक्कटन्ति वेदितब्बन्ति.
यथा दुक्खा, कुच्छिता वा गति दुगतीति वत्तब्बे ‘‘दुग्गती’’ति वुत्तं, यथा च कटुकं फलमेतस्साति कटुकफलन्ति वत्तब्बे ‘‘कटुकप्फल’’न्ति वुत्तं, एवमिधापि थूलत्ता अच्चयत्ता च थूलच्चयन्ति वत्तब्बे ‘‘थुल्लच्चय’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेतुं ‘‘सम्पराये च दुग्गती’’तिआदिमाह. संयोगे पन कते संयोगपरस्स रस्सत्तं सिद्धमेवाति मनसि कत्वा ‘‘संयोगभावो वेदितब्बो’’ति एत्तकमेव वुत्तं. एकस्स मूलेति एकस्स सन्तिके. अच्चयो तेन समो नत्थीति देसनागामीसु अच्चयेसु तेन समो थूलो अच्चयो नत्थि. तेनेतं इति वुच्चतीति थूलत्ता अच्चयस्स एतं थुल्लच्चयन्ति वुच्चतीति अत्थो.
‘‘सब्बत्थापि आमसने दुक्कटं फन्दापने थुल्लच्चयञ्च विसुं विसुं थेय्यचित्तेन आमसनफन्दापनपयोगं करोन्तस्सेव होति, एकपयोगेन गण्हन्तस्स पन उद्धारे पाराजिकमेव, न दुक्कटथुल्लच्चयानी’’ति वदन्ति. सहपयोगं पन अकत्वाति एत्थ ‘‘पुब्बपयोगे आपन्नापत्तीनं पटिप्पस्सद्धिया अभावतो सहपयोगं कत्वापि लज्जिधम्मं ओक्कन्तेन पुब्बपयोगे आपन्नापत्तियो देसेतब्बा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. अट्ठकथावचनं पन कते सहपयोगे पुब्बपयोगे आपन्नापत्तीनम्पि पटिप्पस्सद्धिं दीपेति, अञ्ञथा ‘‘सहपयोगं पन अकत्वा’’ति इदं विसेसनमेव निरत्थकं सिया. यञ्च हेट्ठा वुत्तं ‘‘सचे पनस्स तत्थजातके तिणरुक्खलतादिम्हि छिन्नेपि लज्जिधम्मो ओक्कमति, संवरो उप्पज्जति, छेदनपच्चया दुक्कटं देसेत्वा मुच्चती’’ति, तम्पि सहपयोगे कते पुब्बपयोगे आपन्नापत्तीनं पटिप्पस्सद्धिमेव दीपेति सहपयोगे छेदनपच्चया आपन्नदुक्कटस्सेव देसनाय वुत्तत्ता. सहपयोगतो पट्ठायेवाति च इदं सहपयोगं पत्तस्स ततो पुब्बे आपन्नानं पुब्बपयोगापत्तीनम्पि पटिप्पस्सद्धिं दीपेति. तेन हि अयमत्थो विञ्ञायति ‘‘याव सहपयोगं न पापुणाति, ताव पुब्बे आपन्नापत्तीनं पटिप्पस्सद्धि न होति, सहपयोगं पत्तकालतो पन पट्ठाय तासम्पि पटिप्पस्सद्धि होती’’ति, तस्मा सुट्ठु उपपरिक्खित्वा युत्ततरं गहेतब्बं.
बहुकापि आपत्तियो होन्तु, एकमेव देसेत्वा मुच्चतीति एत्थायमधिप्पायो – सचे खणनवियूहनुद्धरणेसु दस दस कत्वा आपत्तियो आपन्ना, तासु उद्धरणे दस आपत्तियो देसेत्वा मुच्चति विसभागकिरियं पत्वा पुरिमापुरिमापत्तीनं पटिप्पस्सद्धत्ताति. जातिवसेन पन समानकिरियाय आपन्नापत्तियो एकत्तेन गहेत्वा ‘‘एकमेव देसेत्वा’’ति वुत्तं, तस्मा इमिनापि कुरुन्दट्ठकथावचनेन पठमं महाअट्ठकथायं वुत्तपुरिमापत्तिपटिप्पस्सद्धिमेव समत्थयति, न पन उभिन्नं अट्ठकथानं अत्थतो नानाकरणं अत्थि. अपरम्पेत्थ पकारं वण्णयन्ति ‘‘समानकिरियासुपि पुरिमपुरिमखणनपच्चया आपन्नापत्तियो पच्छिमपच्छिमखणनं पत्वा पटिप्पस्सम्भन्तीति इमिना अधिप्पायेन ‘पंसुखणनादीसु च लज्जिधम्मे उप्पन्ने बहुकापि आपत्तियो होन्तु, एकमेव देसेत्वा मुच्चतीति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्त’’’न्ति. ‘‘एवञ्च सति ‘बहुकापि आपत्तियो होन्तू’ति न वत्तब्बं भवेय्य, वुत्तञ्च, तस्मा विसभागकिरियमेव पत्वा पुरिमापत्तीनं पटिप्पस्सद्धिं इच्छन्तेनेव बहुकासुपि आपत्तीसु एकमेव देसेत्वा मुच्चतीति इमस्मिं ठाने विसुंयेवेको देसनाक्कमो दस्सितो’’तिपि वदन्ति. अयमेतेसं अधिप्पायो – यथा इध पुरिमापत्तीनं पटिप्पस्सद्धि अट्ठकथाचरियप्पमाणेन गहिता, एवं बहुकासुपि आपत्तीसु एकमेव देसेत्वा मुच्चतीति इदम्पि इध अट्ठकथाचरियप्पमाणतोयेव वेदितब्बं. यथा च पाळियं पाचित्तियट्ठानेपि दुक्कटमेव होतीति इध आवेणिकं कत्वा आपत्तिविसेसो दस्सितो, एवं पुरिमापत्तीनं पटिप्पस्सद्धिविसेसो च देसनाविसेसो च अट्ठकथाचरियेहि दस्सितोति.
हेट्ठतो ओसीदेन्तोति ‘‘सामिकेसु आगन्त्वा अपस्सित्वा गतेसु गण्हिस्सामी’’ति थेय्यचित्तेन हेट्ठाभूमियं ओसीदेन्तो. बुन्देनाति कुम्भिया हेट्ठिमतलेन. एवं एकट्ठाने ठिताय कुम्भिया ठानाचावनं छहि आकारेहि वेदितब्बन्ति सम्बन्धो. वलयं नीहरति, पाराजिकन्ति आकासगतं अकत्वा घंसित्वा नीहरन्तस्स छिन्नकोटितो नीहटमत्ते पाराजिकं. इतो चितो च सारेतीति घंसन्तोयेव आकासगतं अकत्वा सारेति.
छिन्नमत्ते पाराजिकन्ति अवस्सं चे पतति, छिन्नमत्ते पाराजिकं. परिच्छेदोति ‘‘पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा’’ति वुत्तगणनपरिच्छेदो. अपब्यूहन्तोति ‘‘हेट्ठा ठितं गण्हिस्सामी’’ति हत्थेन द्विधा करोन्तो. उपड्ढकुम्भियन्ति उपड्ढपुण्णाय कुम्भिया. ननु च अट्ठकथाचरियप्पमाणेन सङ्खेपट्ठकथादीसु वुत्तम्पि कस्मा न गहेतब्बन्ति आह – ‘‘विनयविनिच्छये हि आगते गरुके ठातब्ब’’न्ति. विनयधम्मताति विनयगरुकानं धम्मता. विनयगरुका हि विनयविनिच्छये आगते गरुके तिट्ठन्ति. विनयगरुकताब्यापनत्थञ्हि विनयगरुकोयेवेत्थ विनय-सद्देन वुत्तो, विनयस्स वा एसा धम्मता तेसं गरुगारवट्ठानस्स विनयविसयत्ता.
इदानि सङ्खेपट्ठकथादीसु वुत्तं पाळियापि न समेतीति दस्सेन्तो आह ‘‘अपिचा’’तिआदि. भाजनन्ति पत्तादिभाजनं. पत्तादिं अपूरेत्वा गण्हन्तस्स अनुद्धटेपि मुखवट्टिपरिच्छेदो होति, पूरेत्वा गण्हन्तस्स पन उद्धरणकाले होतीति आह ‘‘मुखवट्टिपरिच्छेदेन वा उद्धारेन वा’’ति. यदा पन तेलकुम्भीआदीसु तेलादीनं अबहुभावतो भाजनं निमुज्जापेत्वा गण्हितुं न सक्का होति, तदा मुखवट्टिपरिच्छेदेनेव होति. चिक्कनन्ति थद्धं. आकड्ढनविकड्ढनयोग्गन्ति एत्थ अभिमुखं कड्ढनं आकड्ढनं, परतो कड्ढनं विकड्ढनं. पटिनीहरितुन्ति अत्तनो भाजनतो पटिनीहरितुं. हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकन्ति थेय्यचित्तेन परसन्तकग्गहणपयोगस्स कतत्ता. महाअट्ठकथायमेव ‘‘सचेपि मरियादं दुब्बलं कत्वा सुक्खतळाकस्स उदकनिब्बहनट्ठानं उदकनिद्धमनतुम्बं वा पिदहति, अञ्ञतो च गमनमग्गे वा पाळिं बन्धति, सुक्खमातिकं वा उजुं करोति, पच्छा देवे वुट्ठे उदकं आगन्त्वा मरियादं भिन्दति, सब्बत्थ भण्डदेय्य’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘तं पन तत्थेव सुक्खतळाके सुक्खमातिकाय उजुकरणविनिच्छयेन विरुज्झती’’ति वुत्तं.
अवहारलक्खणन्ति पञ्चवीसतिया अवहारेसु एकम्पि अवहारलक्खणं, ठानाचावनपयोगो एव वा. उद्धारेति कुम्भिया फुट्ठट्ठानतो केसग्गमत्तेपि उद्धटे. युत्तन्ति ठानाचावनपयोगसब्भावतो युत्तं. सङ्गोपनत्थायाति इमिना सुद्धचित्ततं दस्सेति. पलिबुज्झिस्सतीति निवारेस्सति. वुत्तनयेनेव पाराजिकन्ति हत्थतो मुत्तमत्तेयेव पाराजिकं. सुद्धचित्तोव उद्धरतीति कुम्भियं तेलस्स आकिरणतो पुरेतरमेव सुद्धचित्तो निक्खिपित्वा पच्छा सुद्धचित्तोव उद्धरति. नेव अवहारोति थेय्यचित्तेन अवहरणपयोगस्स अकतत्ता. अत्तनो भाजनत्ता पन ‘‘न गीवा’’ति वुत्तं, अनापत्तिमत्तमेव वुत्तं, न पन एवं विचारितन्ति अधिप्पायो. अथ वा अनापत्तिमत्तमेव वुत्तन्ति इमिनापि तत्थ ‘‘गीवा’’ति वचनाभावतो ‘‘न गीवा’’ति पुब्बे वुत्तमहाअट्ठकथावादमेव पतिट्ठापेति, पच्छा दस्सितेन कुरुन्दिवादेनपि महाअट्ठकथावादोव समत्थितो. अत्तनो भण्डन्ति तेलाकिरणतो पुरेतरमेव अत्तनो कुम्भियं सुद्धचित्तेन ठपितं पीततेलं अत्तनो परिक्खारं. सम्मोहट्ठानन्ति आपत्तिविनिच्छयवसेन सम्मोहट्ठानं.
बहिगतं नाम होतीति ततो पट्ठाय तेलस्स अट्ठानभावतो अधोमुखभावतो च बहिगतं नाम होति. अन्तो पट्ठाय छिद्दे करियमाने तेलस्स निक्खमित्वा गतगतट्ठानं भाजनसङ्ख्यमेव गच्छतीति आह – ‘‘बाहिरन्ततो पादग्घनके गळिते पाराजिक’’न्ति. यथा तथा वा कतस्साति बाहिरन्ततो अब्भन्तरतो वा पट्ठाय कतस्स. मज्झे ठपेत्वा कतछिद्देति मज्झे थोकं कपालं ठपेत्वा पच्छा तं छिन्दन्तेन कतछिद्दे. ‘‘मरियादच्छेदने अन्तो ठत्वा बहिमुखो छिन्दन्तो बहि अन्तेन कारेतब्बो, बहि ठत्वा अन्तोमुखो छिन्दन्तो अन्तो अन्तेन कारेतब्बो, अन्तो च बहि च छिन्दित्वा मज्झे ठपेत्वा तं छिन्दन्तो मज्झेन कारेतब्बो’’ति (पारा. अट्ठ. १.१०८) वुत्तत्ता ‘‘तळाकस्स च मरियादभेदेन समेती’’ति वुत्तं. इदमेत्थ युत्तन्ति अन्तो च बहि च पट्ठाय कतछिद्दे मज्झेन कारेतब्बो. अन्तो पट्ठाय कते पन बाहिरन्तेन, बहि पट्ठाय कते अब्भन्तरेन कारेतब्बोति अयं तिप्पकारोपि एत्थ वेमट्ठछिद्दे युत्तो. उदके कतपयोगस्स अभावतो ‘‘ठानाचावनपयोगस्स अभावा’’ति वुत्तं.
अट्ठकथायं ताव वुत्तन्ति महाअट्ठकथायं वुत्तं. पत्थिन्नस्स खादनं इतरस्स पानञ्च सप्पिआदीनं परिभोगोति आह – ‘‘अखादितब्बं वा अपातब्बं वा करोती’’ति. कथं पन तथा करोतीति आह ‘‘उच्चारं वा पस्सावं वा’’तिआदि. कस्मा पनेत्थ दुक्कटं वुत्तन्ति आह ‘‘ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कट’’न्ति. पुरिमद्वयन्ति भेदनं छड्डनञ्च. कस्मा न समेतीति आह ‘‘तञ्ही’’तिआदि. कुम्भिजज्जरकरणेनाति पुण्णकुम्भिया जज्जरकरणेन. मातिकाउजउकरणेनाति उदकपुण्णाय मातिकाय उजुकरणेन. एकलक्खणन्ति भेदनं कुम्भिजज्जरकरणेन छड्डनं मातिकाय उजुकरणेन सद्धिं एकसभावं ठानाचावनपयोगसब्भावतो. पच्छिमं पन द्वयन्ति झापनं अपरिभोगकरणञ्च.
एत्थ एवं विनिच्छयं वदन्तीति एत्थ महाअट्ठकथायं वुत्ते एके आचरिया एवं विनिच्छयं वदन्ति. पच्छिमद्वयं सन्धाय वुत्तन्ति एत्थ पुरिमद्वये विनिच्छयो हेट्ठा वुत्तानुसारेन सक्का विञ्ञातुन्ति तत्थ किञ्चि अवत्वा पच्छिमद्वयं सन्धाय ठानाचावनस्स नत्थिताय दुक्कटन्ति इदं वुत्तन्ति अधिप्पायो. थेय्यचित्तेनाति अत्तनो वा परस्स वा कातुकामतावसेन उप्पन्नथेय्यचित्तेन. विनासेतुकामतायाति हत्थपादादिं छिन्दन्तो विय केवलं विनासेतुकामताय. पुरिमद्वये किं होति, किं अधिप्पायेन न किञ्चि वुत्तन्ति आह – ‘‘पुरिमद्वये पन…पे… पाराजिक’’न्ति. तत्थ वुत्तनयेन भिन्दन्तस्स वा छड्डेन्तस्स वाति मुग्गरेन पोथेत्वा भिन्दन्तस्स उदकं वा वालिकं वा आकिरित्वा उत्तरापेन्तस्साति अत्थो. अयुत्तन्ति चेति पाळियं पुरिमपदद्वयेपि दुक्कटस्सेव वुत्तत्ता ‘‘पुरिमद्वये…पे… पाराजिकन्ति इदं अयुत्त’’न्ति यदि तुम्हाकं सियाति अत्थो. नाति अयुत्तभावप्पसङ्गं निसेधेत्वा तत्थ कारणमाह ‘‘अञ्ञथा गहेतब्बत्थतो’’ति. कथं पनेत्थ अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘पाळियं ही’’तिआदि. नासेतुकामतापक्खे हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थस्स अविरुज्झनतो ‘‘थेय्यचित्तपक्खे’’ति वुत्तं. ‘‘एवं विनिच्छयं वदन्ती’’ति इतो पट्ठाय वुत्तस्स सब्बस्सपि एकस्सेव वचनत्ता ‘‘एवमेके वदन्ती’’ति निगमनवसेन वुत्तं.
इदानि यथावुत्तवसेन पाळिया अत्थे गय्हमाने महाअट्ठकथायं चतुन्नम्पि सामञ्ञतो वुत्तस्स पच्छिमद्वयं सन्धाय वुत्तन्ति वचने विसेसाभावतो पाळियं वुत्तेसु चतूसु पदेसु ‘‘छड्डेति वा अपरिभोगं वा करोती’’ति इमेसं पदानं विसेसाभावप्पसङ्गतो च सयं अञ्ञथा पाळिं अट्ठकथञ्च संसन्दित्वा अत्थं दस्सेतुकामो ‘‘अयं पनेत्थ सारो’’तिआदिमाह. विनीतवत्थुम्हि ‘‘सङ्घस्स पुञ्जकितं तिणं थेय्यचित्तो झापेसी’’सि (पारा. १५६) वुत्तत्ता विनीतवत्थुम्हि तिणज्झापको वियाति इमिनाव ठाना अचावेतुकामोवाति एत्थापि थेय्यचित्तेन ठाना अचावेतुकामोति इदं वुत्तमेव होतीति दट्ठब्बं. अछड्डेतुकामोयेवाति एत्थापि थेय्यचित्तेनाति सम्बन्धितब्बं. इदञ्हि थेय्यचित्तपक्खं सन्धाय वुत्तं नासेतुकामतापक्खस्स वक्खमानत्ता. तेनेवाह ‘‘नासेतुकामतापक्खे पना’’तिआदि. इतरथापि युज्जतीति थेय्यचित्ताभावा ठाना चावेतुकामस्सपि दुक्कटं युज्जतीति वुत्तं होति.
भूमट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
आकासट्ठकथावण्णना
९६. आकासट्ठकथायं मुखतुण्डकेनाति मुखग्गेन. कलापग्गेनाति पिञ्छकलापस्स अग्गेन. पसारेतीति गहणत्थं पसारेति. अग्गहेत्वा वाति लेड्डुआदीहि पहरित्वा नयनवसेन अग्गहेत्वा वा. आकासट्ठविनिच्छये वुच्चमानेपि तप्पसङ्गेन आकासट्ठस्स वेहासट्ठादिभावमुपगतेपि असम्मोहत्थं ‘‘यस्मिं अङ्गे निलीयती’’तिआदि वुत्तं. अन्तोवत्थुम्हीति परिक्खित्तवत्थुस्स अन्तो. अन्तोगामेति परिक्खित्तस्स गामस्स अन्तो. अपरिक्खित्ते पन वत्थुम्हि, गामे वा ठितट्ठानमेव ठानं. अटविमुखं करोतीति अरञ्ञाभिमुखं करोति. रक्खतीति तेन पयोगेन तस्स इच्छितट्ठानं अगतत्ता रक्खति. भूमिया गच्छन्तं सन्धाय ‘‘दुतियपदवारे वा’’ति वुत्तं. गामतो निक्खन्तस्साति परिक्खित्तगामतो निक्खन्तस्स. कपिञ्जरो नाम एका पक्खिजाति.
आकासट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
वेहासट्ठकथावण्णना
९७. वेहासट्ठकथायं पन चीवरवंसे ठपितस्स चीवरस्स आकड्ढने यथावुत्तप्पदेसातिक्कमो एकद्वङ्गुलमत्ताकड्ढनेन सियाति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘एकद्वङ्गुलमत्ताकड्ढनेनेव पाराजिक’’न्ति. इदञ्च तादिसं नातिमहन्तं चीवरवंसदण्डकं सन्धाय वुत्तं, महन्ते पन ततो अधिकमत्ताकड्ढनेनेव सिया. रज्जुकेन बन्धित्वाति एकाय रज्जुकोटिया चीवरं बन्धित्वा अपराय कोटिया चीवरवंसं बन्धित्वा ठपितचीवरं. मुत्तमत्ते अट्ठत्वा पतनकसभावत्ता ‘‘मुत्ते पाराजिक’’न्ति वुत्तं.
एकमेकस्स फुट्ठोकासमत्ते अतिक्कन्ते पाराजिकन्ति भित्तिं अफुसापेत्वा ठपितत्ता वुत्तं. भित्तिं निस्साय ठपितन्ति पटिपाटिया ठपितेसु नागदन्तादीसुयेव आरोपेत्वा भित्तिं फुसापेत्वा ठपितं. पण्णन्तरं आरोपेत्वा ठपिताति अञ्ञेहि ठपितं सन्धाय वुत्तं.
वेहासट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
उदकट्ठकथावण्णना
९८. उदकट्ठकथायं सन्दमानउदके निक्खित्तं न तिट्ठतीति आह ‘‘असन्दनके उदके’’ति. अनापत्तीति हत्थवारपदवारेसु दुक्कटापत्तिया अभावं सन्धाय वुत्तं. कड्ढतीति हेट्ठतो ओसारेति. उप्पलादीसूति आदि-सद्देन पदुमपुण्डरीकादिं सङ्गण्हाति. रत्तं पदुमं, सेतं पुण्डरीकं. सेतं वा पदुमं, रत्तं पुण्डरीकं. अथ वा रत्तं वा होतु सेतं वा सतपत्तं पदुमं, ऊनसतपत्तं पुण्डरीकं. वत्थु पूरतीति पाराजिकवत्थु पहोति. तस्मिं छिन्नमत्ते पाराजिकन्ति उदकतो अच्चुग्गतस्स उदकविनिमुत्तट्ठानतो छेदनं सन्धाय वुत्तं. यं वत्थुं पूरेतीति यं पुप्फं पाराजिकवत्थुं पूरेति. दसहि पुप्फेहि कतकलापो हत्थको, महन्तं कलापं कत्वा बद्धं भारबद्धं. रज्जुकेसु तिणानि सन्थरित्वाति एत्थ ‘‘द्वे रज्जुकानि उदकपिट्ठे ठपेत्वा तेसं उपरि तिरियतो तिणानि सन्थरित्वा तेसं उपरि बन्धित्वा वा अबन्धित्वा वा तिरियतोयेव पुप्फानि ठपेत्वा हेट्ठतो गतानि द्वे रज्जुकानि उक्खिपित्वा पुप्फमत्थके ठपेन्ती’’ति वदन्ति.
केसग्गमत्तम्पि यथाठितट्ठानतो चावेतीति पारिमन्तेन फुट्ठोकासं, ओरिमन्तेन केसग्गमत्तं चावेति. सकलमुदकन्ति दण्डेन फुट्ठोकासगतं सकलमुदकं. न उदकं ठानन्ति अत्तना कतट्ठानस्स अट्ठानत्ता. इदं उभयन्ति एत्थ ‘‘बन्धनं अमोचेत्वा…पे… पाराजिक’’न्ति इदमेवेकं, ‘‘पठमं बन्धनं…पे… ठानपरिच्छेदो’’ति इदं दुतियं. पदुमिनियन्ति पदुमगच्छे. उप्पाटितायाति परेहि अत्तनो अत्थाय उप्पाटिताय.
बहि ठपितेति उदकतो बहि ठपिते. हत्थकवसेन खुद्दकं कत्वा
बद्धं कलापबद्धं. मुळालन्ति कन्दं. पत्तं वा पुप्फं वाति इदं कद्दमस्स अन्तो पविसित्वा ठितं सन्धाय वुत्तं. सकलमुदकन्ति वापिआदीसु परियापन्नं सकलमुदकं. निद्धमनतुम्बन्ति वापिया उदकस्स निक्खमनमग्गं. उदकवाहकन्ति महामातिकं. न अवहारोति इदं पुब्बसदिसं न होतीति आह – ‘‘कस्मा…पे… एवरूपा हि तत्थ कतिका’’ति. अवहारो नत्थीति सब्बसाधारणे अपरिग्गहट्ठाने गहितत्ता. मातिकं आरोपेत्वाति खुद्दकमातिकं आरोपेत्वा. मरित्वा…पे… तिट्ठन्तीति एत्थ ‘‘मतमच्छानंयेव तेसं सन्तकत्ता अमते गण्हन्तस्स नत्थि अवहारो’’ति वदन्ति.
उदकट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
नावट्ठकथावण्णना
९९. नावट्ठकथायं पन या बन्धना मुत्तमत्ते ठाना न चवतीति इमिना चण्डसोते बद्धनावं पटिक्खिपति. ताव दुक्कटन्ति ‘‘बन्धनं मोचेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति एवं मोचेन्तस्स पञ्ञत्तं दुक्कटं सन्धाय वुत्तं. थुल्लच्चयम्पि पाराजिकम्पि होतीति एत्थ पठमं ठाना अचावेत्वा मुत्ते थुल्लच्चयं, पठमं ठाना चावेत्वा मुत्ते पाराजिकन्ति वेदितब्बं.
‘‘पासे बद्धसूकरो विया’’तिआदिना वुत्तं सन्धायाह ‘‘तत्थ युत्ति पुब्बे वुत्ता एवा’’ति. विप्पनट्ठा नावाति विसमवातादीहि विनासं पत्वा उदके निमुज्जित्वा हेट्ठा भूमितलं अप्पत्वा मज्झे ठितं सन्धाय वदति. तेनेव ‘‘अधो वा ओपिलापेन्तस्स…पे… नावातलेन फुट्ठोकासं मुखवट्टिं अतिक्कन्तमत्ते पाराजिक’’न्ति वुत्तं. ओपिलापेन्तस्साति ओसीदापेन्तस्स. अतिक्कन्तमत्तेति फुट्ठोकासं अतिक्कन्तमत्ते. एसेव नयोति मुत्तमत्ते पाराजिकन्ति दस्सेति.
नावाकड्ढनयोग्गमहायोत्तताय योत्तकोटितो पट्ठाय सकलम्पि ‘‘ठान’’न्ति वुत्तं.
असतिपि वाते यथा वातं गण्हाति, तथा ठपितत्ता ‘‘वातं गण्हापेती’’ति वुत्तं. बलवा च वातो आगम्माति इमिना असति वाते अयं पयोगो कतोति दस्सेति. तेनेव ‘‘पुग्गलस्स नत्थि अवहारो’’ति वुत्तं. सति पन वाते कतो पयोगो ठानाचावनपयोगोयेवाति मातिकाउजुकरणे विय अत्थेव अवहारोति दट्ठब्बं. ठानाचावनपयोगो न होतीति सुक्खमातिकाउजुकरणे विय असति वाते कतपयोगत्ता. भण्डदेय्यं पन होतीति नावासामिकस्स भण्डदेय्यं होति.
नावट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
यानट्ठकथावण्णना
१००. यानट्ठकथायं दुकयुत्तस्साति द्वीहि गोणेहि युत्तस्स. अयुत्तकन्ति गोणेहि अयुत्तं. कप्पकताति यथा द्वीहि भागेहि हेट्ठा पतिट्ठाति, एवं कता. तीणि वा चत्तारि वा ठानानीति अकप्पकताय उपत्थम्भनिया वसेन तीणि ठानानि, कप्पकताय वसेन चत्तारि ठानानीति. तथा पथवियं ठपितस्स तीणि ठानानीति सम्बन्धो. तन्ति फलकस्स वा दारुकस्स वा उपरि ठपितं पथवियं ठपितञ्च. द्वीहि अक्खसीसेहीति द्वीहि अक्खकोटीहि. दारूनं उपरि ठपितस्साति द्विन्नं दारूनं उपरि द्वीहि अक्खकोटीहि ओलम्बेत्वा सकटसालायं ठपितस्स. हेट्ठिमतलस्साति सकटबाहाय भूमिं फुसित्वा ठितस्स हेट्ठिमभागस्स. सेसं नावायं वुत्तसदिसन्ति इमिना ‘‘यदि पन तं एवं गच्छन्तं पकतिगमनं उपच्छिन्दित्वा अञ्ञं दिसाभागं नेति, पाराजिकं. सयमेव यं कञ्चि गामं सम्पत्तं ठाना अचावेन्तोव विक्किणित्वा गच्छति, नेवत्थि अवहारो, भण्डदेय्यं पन होती’’ति इमं नयं अतिदिस्सति.
यानट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
भारट्ठकथावण्णना
१०१. भारट्ठकथायं पुरिमगले गलवाटकोति पुरिमगले उपरिमगलवाटको. उरपरिच्छेदमज्झेति उरपरियन्तस्स मज्झे. अनाणत्तत्ताति ‘‘असुकट्ठानं नेही’’ति अनाणत्तत्ता. यो चायं सीसभारे वुत्तोति यो चायं विनिच्छयो सीसभारे वुत्तो. सीसादीहि वा गहितो होतूति सम्बन्धो. तादिसन्ति तप्पटिच्छादनसमत्थं.
भारट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
आरामट्ठकथावण्णना
१०२. आरामट्ठकथायं बन्धनन्ति पुप्फानं वण्टे पतिट्ठितट्ठानं. अभियुञ्जतीति चोदेति अड्डं करोति. अदिन्नादानस्स पयोगत्ताति सहपयोगमाह वत्थुम्हियेव कतपयोगत्ता. सहपयोगवसेन हेतं दुक्कटं. विनिच्छयप्पसुतन्ति विनिच्छये नियुत्तं. कक्खळोति दारुणो. धुरं निक्खिपतीति उस्साहं ठपेति, अत्तनो सन्तककरणे निरुस्साहो होतीति अत्थो. कूटड्डकारकोपि सचे धुरं न निक्खिपति, नत्थि अवहारोति आह ‘‘सचे सयम्पि कतधुरनिक्खेपो होती’’ति. सयम्पीति अभियुञ्जकोपि. कतधुरनिक्खेपोति ‘‘न दानि नं इमस्स दस्सामी’’ति एवं तस्स दाने कतधुरनिक्खेपो. किङ्कारप्पटिस्साविभावेति ‘‘किं करोमि किं करोमी’’ति एवं किङ्कारमेव पटिस्सुणन्तो विचरतीति किङ्कारपटिस्सावी, तस्स भावो किङ्कारपटिस्साविभावो, तस्मिं, अत्तनो वसवत्तिभावेति वुत्तं होति.
उक्कोचं दत्वाति लञ्जं दत्वा. कूटविनिच्छयिकानन्ति कूटविनिच्छये नियुत्तानं विनयधरानं. ‘‘गण्हा’’ति अवत्वा ‘‘असामिकस्स सामिको अय’’न्तिआदिना परियायेन वुत्तेपि तस्स सन्तकभावं परिच्छिन्दित्वा पवत्तवचनत्ता कूटविनिच्छयं करोन्तानं कूटसक्खीनञ्च पाराजिकमेव. असतिपि चेत्थ ठानाचावने उभिन्नं धुरनिक्खेपोयेव ठानाचावनट्ठाने तिट्ठति. इमस्मिं धुरनिक्खेपे पाराजिके सामिकस्स विमतुप्पादनपयोगे कते थुल्लच्चयं, तस्सेव धुरनिक्खेपपयोगे निप्फादिते पाराजिकं. सयं पराजयं पापुणातीति कूटड्डकारको पराजयं पापुणाति.
आरामट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
विहारट्ठकथावण्णना
१०३. विहारट्ठकथायं विहारोपि परिवेणम्पि आवासोपि विहारोत्वेव सङ्खं गच्छतीति आह ‘‘विहारं वा’’तिआदि. तत्थ विहारन्ति महाविहारं. परिवेणन्ति महाविहारस्स अब्भन्तरे विसुं विसुं पाकारपरिच्छिन्नट्ठानं. आवासन्ति एकं आवसथं. अभियोगे कतेपि अवहारस्स असिज्झनतो वुत्तं ‘‘अभियोगो न रुहती’’ति. गणसन्तके पन परिच्छिन्नसामिकत्ता सक्का धुरं निक्खिपापेतुन्ति आह ‘‘दीघभाणकादिभेदस्स पन गणस्सा’’ति. इधापि सचे एकोपि धुरं न निक्खिपति, रक्खतियेव. सब्बेसं धुरनिक्खेपेनेव हि पाराजिकं.
विहारट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
खेत्तट्ठकथावण्णना
१०४. खेत्तट्ठकथायं सत्त धञ्ञानीति सालिवीहियवकङ्गुकुद्रूसवरकगोधुमानं वसेन सत्त धञ्ञानि. निरुम्भित्वा वातिआदीसु ‘‘गण्हन्तस्सा’’ति पच्चेकं योजेतब्बं. तत्थ निरुम्भित्वा गहणं नाम वीहिसीसं अच्छिन्दित्वा यथाठितमेव हत्थेन गहेत्वा आकड्ढित्वा बीजमत्तस्सेव गहणं. एकमेकन्ति एकमेकं वीहिसीसं. उप्पाटेत्वा वाति मुग्गमासादीनि उद्धरित्वा वा. यस्मिं बीजे वातिआदि निरुम्भित्वा गहणादीसु यथाक्कमं योजेतब्बं. सालिसीसादीनि निरुम्भित्वा गण्हन्तस्स यस्मिं बीजे वत्थु पूरति, एकमेकं हत्थेनेव छिन्दित्वा गण्हन्तस्स यस्मिं सीसे वत्थु पूरति, असितेन लायित्वा गण्हन्तस्स यस्सं मुट्ठियं वत्थु पूरति, बहूनि एकतो उप्पाटेत्वा गण्हन्तस्स यस्मिं मुग्गमासादिफले वत्थु पूरतीति एवमेत्थ यथाक्कमो वेदितब्बो. ‘‘तस्मिं बन्धना मोचितमत्ते’’ति वचनतो तस्मिं बीजादिम्हि बन्धना मोचिते सति ततो अनपनीतेपि पाराजिकमेवाति दट्ठब्बं. अच्छिज्जमानोति अच्छिन्नो हुत्वा ठितो. जटितानीति छिन्दितानि अच्छिन्नेहि सद्धिं जटितानि होन्तीति अत्थो. सभुसन्ति पलालसहितं. अभुसन्ति पलालरहितं.
खीलेनाति खाणुकेन. एत्थ च खीलसङ्कमनादीसु उभयं सम्भवति सहपयोगो धुरनिक्खेपो च. यदा हि परस्स खेत्तादीसु एकदेसं खीलसङ्कमनादिवसेन अत्तनो सन्तकं करोति, तदा सतिपि पठमतरं सामिकानं धुरनिक्खेपे खीलसङ्कमनादिसहपयोगं विना न होतीति सहपयोगेनेव पाराजिकं. तेनेव मातिकाट्ठकथायं (कङ्खा. अट्ठ. दुतियपाराजिकवण्णना) वुत्तं ‘‘ठानाचावनवसेन खीलादीनि सङ्कामेत्वा खेत्तादिग्गहणवसेन च सहपयोगो वेदितब्बो’’ति. यदा पन असति धुरनिक्खेपे खीलसङ्कमनादिमत्तं कतं, तदा विना धुरनिक्खेपेन न होतीति धुरनिक्खेपेनेव पाराजिकं. तेनेवेत्थ ‘‘तञ्च खो सामिकानं धुरनिक्खेपेना’’ति वुत्तं. एवं सब्बत्थाति यथावुत्तमत्थं रज्जुसङ्कमनादीसुपि अतिदिसति.
यट्ठिन्ति मानदण्डं. एकस्मिं अनागते थुल्लच्चयं, तस्मिं आगते पाराजिकन्ति एत्थ सचे दारूनि निखणित्वा तत्तकेनेव गण्हितुकामो होति, अवसाने दारुम्हि पाराजिकं. सचे तत्थ साखायोपि कत्वा गहेतुकामो होति, अवसानसाखाय पाराजिकन्ति वेदितब्बं. तत्तकेन असक्कोन्तोति दारूनि निखणित्वा वतिं कातुं असक्कोन्तो. खेत्तमरियादन्ति वुत्तमेवत्थं विभावेतुं ‘‘केदारपाळि’’न्ति वुत्तं. वित्थतं करोतीति पुब्बे विज्जमानमेव मरियादं वित्थिण्णं करोति. अकतं वा पन पतिट्ठपेतीति पुब्बे अकतं वा मरियादं ठपेति.
खेत्तट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
वत्थुट्ठकथावण्णना
१०५. वत्थुट्ठकथायं तिण्णं पाकारानन्ति इट्ठकसिलादारूनं वसेन तिण्णं पाकारानं. एतेनेव नयेनाति इमिना ‘‘केवलं भूमिं सोधेत्वा…पे… अपरिक्खिपित्वा वा’’ति वुत्तमत्थं निदस्सेति.
गामट्ठकथावण्णना
१०६. गामट्ठकथायं गामो नामाति पाळियं न वुत्तं सब्बसो गामलक्खणस्स पुब्बे वुत्तत्ता.
अरञ्ञट्ठकथावण्णना
१०७. अरञ्ञट्ठकथायं अरञ्ञं नामाति इदं पन न केवलं पुब्बे वुत्तअरञ्ञलक्खणप्पत्तिमत्तेन अरञ्ञं इधाधिप्पेतं, किन्तु यं अत्तनो अरञ्ञलक्खणेन अरञ्ञं परपरिग्गहितञ्च होति, तं अरञ्ञं इधाधिप्पेतन्ति दस्सेतुं वुत्तं. तेनाति पुन अरञ्ञवचनेन. न परिग्गहितभावो अरञ्ञस्स लक्खणन्ति यदि हि परिग्गहितभावो अरञ्ञलक्खणं सिया, ‘‘अरञ्ञं नाम यं मनुस्सानं परिग्गहित’’न्ति एत्तकमेव वदेय्याति अधिप्पायो. यन्ति इमिना पुब्बे वुत्तलक्खणमेव अरञ्ञं परामट्ठन्ति आह ‘‘यं पन अत्तनो अरञ्ञलक्खणेन अरञ्ञ’’न्ति.
विनिविज्झित्वाति उजुकमेव विनिविज्झित्वा. पण्णं वाति तालपण्णादि पण्णं वा. अद्धगतोपीति चिरकालं तत्थेव ठितोपि. न गहेतब्बोति एत्थ पन यो परेहि अरञ्ञसामिकानं हत्थतो किणित्वा तच्छेत्वा तत्थेव ठपितो, सो अरञ्ञसामिकेन अनुञ्ञातोपि न गहेतब्बो. सामिकेहि छड्डितोति गहेतुं वट्टतीति पंसुकूलसञ्ञाय गहणं वुत्तं. लक्खणच्छिन्नस्सापीति अरञ्ञसामिकानं हत्थतो किणित्वा गण्हन्तेहि कतसञ्ञाणस्स. छल्लिया परियोनद्धं होतीति इमिना सामिकानं निरपेक्खतं दीपेति. तेन वुत्तं ‘‘गहेतुं वट्टती’’ति. यदि सामिकानं सापेक्खता अत्थि, न वट्टति. तानि कतानि अज्झावुत्थानि च होन्तीति तानि गेहादीनि कतानि परिनिट्ठितानि मनुस्सेहि च अज्झावुत्थानि होन्ति. दारूनिपीति गेहादीनं कतत्ता ततो अवसिट्ठदारूनिपि. एतेसन्ति एतेसं यथावुत्तदारूनं.
तेसं आरक्खट्ठानन्ति तेसं अरञ्ञपालानं ठितट्ठानं. देहीति वुत्ते दातब्बमेवाति एत्थ ‘‘देही’’ति वुत्ते ‘‘दस्सामी’’ति आभोगसब्भावतो ‘‘देही’’ति अवुत्ते अदत्वापि गन्तुं वट्टतियेव. गन्तुं देथाति गमनं देथ. अदिस्वा गच्छति, भण्डदेय्यन्ति परिसुद्धचित्तेन गच्छति, भण्डदेय्यं. यत्थ कत्थचि नीतानम्पि दारूनं अरञ्ञसामिकानंयेव सन्तकत्ता सुद्धचित्तेन निक्खन्तोपि पुन थेय्यचित्तं उप्पादेत्वा गच्छति, पाराजिकमेवाति वदन्ति.
अरञ्ञट्ठकथावण्णना निट्ठिता.
उदककथावण्णना
१०८. उदककथायं महाकुच्छिका उदकचाटि उदकमणिको. ‘‘समेखला चाटि उदकमणिको’’तिपि वदन्ति. तत्थाति तेसु भाजनेसु. निब्बहनउदकन्ति ‘‘महोदकं आगन्त्वा तळाकमरियादं मा छिन्दी’’ति तळाकरक्खणत्थं तस्स एकपस्सेन विस्सज्जितउदकं. निद्धमनतुम्बन्ति सस्सादीनं अत्थाय उदकनिक्खमनमग्गं. मरियादं दुब्बलं कत्वाति इदं अवस्सं छिन्नसभावदस्सनत्थं भण्डदेय्यविसयदस्सनत्थञ्च वुत्तं. मरियादं दुब्बलं अकत्वापि यथावुत्तप्पयोगे कते मरियादं छिन्दित्वा निक्खन्तउदकग्घानुरूपेन अवहारेन कारेतब्बमेव.
अनिग्गतेति अनिक्खमित्वा तळाकस्मिंयेव उदके ठिते. असम्पत्तेवाति तळाकतो निक्खमित्वा महामातिकाय एव ठिते. अनिक्खन्तेति तळाकतो अनिक्खन्ते उदके. सुबद्धाति भण्डदेय्यम्पि न होतीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘निक्खन्ते बद्धा भण्डदेय्य’’न्ति, तळाकतो निक्खमित्वा परेसं खुद्दकमातिकामुखं अपापुणित्वा महामातिकायंयेव ठिते बद्धा चे, भण्डदेय्यन्ति अत्थो. ‘‘अनिक्खन्ते बद्धा सुबद्धा, निक्खन्ते बद्धा भण्डदेय्य’’न्ति हि इदं द्वयं हेट्ठा वुत्तविकप्पद्वयस्स यथाक्कमेन वुत्तं. नत्थि अवहारोति एत्थ ‘‘अवहारो नत्थि, भण्डदेय्यं पन होती’’ति केचि वदन्ति, तळाकगतउदकस्स सब्बसाधारणत्ता तं अयुत्तं विय दिस्सति, ‘‘अनिक्खन्ते बद्धा सुबद्धा’’ति इमिना च अट्ठकथावचनेन न समेति. वत्थुं…पे… न समेतीति एत्थ तळाकगतउदकस्स सब्बसाधारणत्ता अपरिग्गहितं इध वत्थुन्ति अधिप्पायो.
उदककथावण्णना निट्ठिता.