पठमज्झानकथा

इदानि ‘‘विविच्चेव कामेही’’तिआदिनयप्पवत्ताय पाळिया झानविभङ्गे (विभ. ५०८) वुत्तम्पि अत्थं अट्ठकथानयेनेव संवण्णेतुकामो विभङ्गपाळियं वुत्तनयेन अवचने कारणं दस्सेतुं ‘‘किञ्चापि तत्थ कतमे कामा’’तिआदिमाह. तत्थ पत्थनाकारेन पवत्तो दुब्बलो लोभो छन्दनट्ठेन छन्दो, ततो बलवा रञ्जनट्ठेन रागो, ततोपि बलवतरो बहलरागो छन्दरागो. निमित्तानुब्यञ्जनानि सङ्कप्पेति एतेनाति सङ्कप्पो, तथापवत्तो लोभो. तत्थ निमित्तसङ्कप्पना नाम अवयवे समोधानेत्वा ‘‘इत्थी पुरिसो’’तिआदिना एकज्झं कत्वा उपरूपरि किलेसुप्पत्तिया निमित्तस्स कप्पना. अनुब्यञ्जनसङ्कप्पना पन ‘‘हत्था सोभना, पादा सोभना’’ति एवं अनुब्यञ्जनवसेन विभजित्वा कप्पनाति. किलेसानञ्हि अनु अनु ब्यञ्जनतो परिब्यञ्जनतो परिब्यत्तिवसेन उप्पत्तिया पच्चयभावतो अनुब्यञ्जनं हत्थपादादिअवयवा वुच्चन्ति. ततो बलवा रञ्जनट्ठेन रागो, सङ्कप्पवसेनेव पवत्तो ततोपि बलवतरो सङ्कप्परागो. स्वायं पभेदो एकस्सेव लोभस्स पवत्तिआकारवसेन अवत्थाभेदवसेन च वेदितब्बो यथा ‘‘वच्छो दम्मो बलीबद्दो’’ति. कामाति किलेसकामा, कामेन्तीति कामा, कामेन्ति एतेहीति वा.

सेय्यथिदन्ति इमस्स तं कतमं, तं कथन्ति वा अत्थो. विविच्चित्वाति विसुं हुत्वा. तेनाह ‘‘विना हुत्वा अपसक्कित्वा’’ति, पजहनवसेन अपक्कमित्वाति अत्थो. विविच्चेव कामेहीति एत्थ विविच्चाति इमिना विवेचनं झानक्खणे कामानं अभावमत्तं वुत्तं. विविच्चेवाति पन इमिना एकंसतो कामानं विवेचेतब्बतादीपनेन तप्पटिपक्खता झानस्स कामविवेकप्पहानस्स च झानाधिगमूपायता दस्सिता होतीति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘पठमज्झान’’न्तिआदिं वत्वा तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. अन्धकारे सति पदीपो वियाति एतेन यथा पदीपाभावेन रत्तियं अन्धकाराभिभवो, एवं झानाभावेन चित्तसन्ततियं कामाभिभवोति दस्सेति.

एतन्ति पुब्बपदेयेव अवधारणवचनं, न खो पन एवं दट्ठब्बं ‘‘कामेहि एवा’’ति अवधारणस्स अकतत्ता. तन्निस्सरणतोति निस्सरन्ति निग्गच्छन्ति एतेन, एत्थ वाति निस्सरणं. के निग्गच्छन्ति? कामा. तेसं कामानं निस्सरणं पहानं तन्निस्सरणं, ततो कामनिस्सरणतोति अत्थो. कथं पन समाने विक्खम्भने कामानमेवेतं निस्सरणं, न ब्यापादादीनन्ति चोदनं युत्तितो आगमतो च साधेतुं ‘‘कामधातू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कामधातुसमतिक्कमनतोति सकलस्सपि कामभवस्स समतिक्कमपटिपदाभावतो. तेन इमस्स झानस्स कामपरिञ्ञाभावमाह. कामरागपटिपक्खतोति ‘‘छन्दो कामो’’तिआदिना (महानि. १) वुत्तविभागस्स किलेसकामस्स पच्चत्थिकभावतो. तेन यथा मेत्ता ब्यापादस्स, करुणा विहिंसाय, एवमिदं झानं कामरागस्स उजुविपच्चनीकभूतन्ति दस्सेति. विपाकेन चेत्थ कामधातुसमतिक्कमो अत्तनो पवत्तिक्खणे कामरागपटिपक्खता च वेदितब्बा. एवमत्तनो पवत्तिया विपाकप्पवत्तिया च कामरागतो कामधातुतो च विनिवत्तसभावत्ता इदं झानं विसेसतो कामानमेव निस्सरणं, स्वायमत्थो पाठागतो एवाति आह ‘‘यथाहा’’तिआदि. नेक्खम्मन्ति पठमज्झानं.

कामञ्चेत्थ तमत्थं दीपेतुं पुरिमपदेयेव अवधारणं गहितं, उत्तरपदेपि पन तं गहेतब्बमेव तथा अत्थसम्भवतोति दस्सेतुं ‘‘उत्तरपदेपी’’तिआदि वुत्तं. इतोति कामच्छन्दतो. एस दट्ठब्बोति एस नियमो दट्ठब्बो. साधारणवचनेनाति सब्बविवेकसाधारणवचनेन. तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदपटिप्पस्सद्धिनिस्सरणविवेका तदङ्गविवेकादयो. कायचित्तउपधिविवेका कायविवेकादयो. तयो एव इध दट्ठब्बाति तयो एव इध झानकथायं दट्ठब्बा समुच्छेदविवेकादीनं असम्भवतो. निद्देसेति महानिद्देसे (महानि. १). तत्थ हि ‘‘उद्दानतो द्वे कामा वत्थुकामा किलेसकामा चा’’ति उद्दिसित्वा तत्थ ‘‘कतमे वत्थुकामा मनापिया रूपा…पे… मनापिया फोट्ठब्बा’’तिआदिना वत्थुकामा निद्दिट्ठा. ते पन कामीयन्तीति कामाति वेदितब्बा. तत्थेवाति निद्देसेयेव. विभङ्गेति झानविभङ्गे. एवञ्हि सतीति एवं उभयेसम्पि कामानं सङ्गहे सति. वत्थुकामेहिपीति वत्थुकामेहि विविच्चेवातिपि अत्थो युज्जतीति एवं युज्जमानत्थन्तरसमुच्चयत्थो पि-सद्दो, न किलेसकामसमुच्चयत्थो. कस्मा? इमस्मिं अत्थे किलेसकामेहि विवेकस्स दुतियपदेन वुत्तत्ता. तेनाति वत्थुकामविवेकेन. कायविवेको वुत्तो होतीति पुत्तदारादिपरिग्गहविवेकदीपनतो कायविवेको वुत्तो होति.

पुरिमेनाति कायविवेकेन. एत्थाति ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेही’’ति एतस्मिं पदद्वये. इतो वा निद्धारिते विवेकद्वये, अकुसलसद्देन यदि किलेसकामा, सब्बाकुसलापि वा गहिता, सब्बथा किलेसकामेहि विवेको वुत्तोति आह ‘‘दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो’’ति. दुतियेनाति च चित्तविवेकेनाति अत्थो. एतेसन्ति यथावुत्तानं द्विन्नं पदानं. निद्धारणे चेतं सामिवचनं. तण्हादिसंकिलेसानं वत्थुनो पहानं संकिलेसवत्थुप्पहानं. लोलभावो नाम तत्थ तत्थ रूपादीसु तण्हुप्पादो, तस्स हेतू वत्थुकामा एव वेदितब्बा. बालभावस्स हेतुपरिच्चागोति सम्बन्धो. बालभावो नाम अविज्जा, दुचिन्तितचिन्तितादि वा, तस्स अयोनिसोमनसिकारो, सब्बेपि वा अकुसला धम्मा हेतू. कामगुणाधिगमहेतु पाणातिपातादिअसुद्धप्पयोगो होतीति तब्बिवेकेन पयोगसुद्धि विभाविता. तण्हासंकिलेससोधनेन विवट्टूपनिस्सयसंवड्ढनेन च अज्झासयविसोधनं आसयपोसनं. आसयपोसनन्ति च झानभावनाय पच्चयभूता पुब्बयोगादिवसेन सिद्धा अज्झासयसम्पदा, सा पन तण्हुपतापविगमेन होति. तेन वुत्तं ‘‘तण्हासंकिलेसविसोधनेना’’ति. कामेसूति निद्धारणे भुम्मं.

अनेकभेदोति कामासवकामरागसंयोजनादिवसेन रूपतण्हादिवसेन च अनेकप्पभेदो. कामच्छन्दोयेवाति कामसभावोयेव छन्दो, न कत्तुकम्यताछन्दो नपि कुसलच्छन्दोति अधिप्पायो. अकुसलपरियापन्नोपीति ‘‘विविच्च अकुसलेही’’ति एत्थ वुत्तअकुसलेसु अन्तोगधोपि. झानपटिपक्खतोति झानस्स पटिपक्खभावतो तंहेतु तंनिमित्तं विसुं वुत्तो, अकुसलभावसामञ्ञेन अग्गहेत्वा विसुं सरूपेन गहितो. यदि किलेसकामोव पुरिमपदे वुत्तो, तं कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘अनेकभेदतो’’तिआदि. अञ्ञेसम्पीति दिट्ठिमानअहिरिकानोत्तप्पादीनं तंसहितफस्सादीनञ्च. उपरिझानङ्गपच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतोति ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्तिआदिना उपरि वुच्चमानानि झानङ्गानि उपरिझानङ्गानि, तेसं अत्तनो पच्चनीकानं पटिपक्खभावदस्सनतो तप्पच्चनीकनीवरणवचनं. ‘‘उपरिझानङ्गानं पच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो’’तिपि पाठो. तत्थ पच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतोति उपरि वुच्चमानझानङ्गानं उजुविपच्चनीकवसेन पटिपक्खभावदस्सनतोति अत्थं वदन्ति. झानङ्गपच्चनीकानीति झानङ्गानं पवत्तिनिवारणतो झानङ्गपच्चनीकानि. विद्धंसकानीति विघातकानि. समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खोति रागपणिधिया उजुविपच्चनीकभावतो नानारम्मणेहि पलोभितस्स परिब्भमन्तस्स चित्तस्स समाधानतो कामच्छन्दस्स समाधि पटिपक्खो. पीति ब्यापादस्साति पामोज्जेन समानयोगक्खेमत्ता ब्यापादस्स पीति पटिपक्खा. वितक्को थिनमिद्धस्साति योनिसो सङ्कप्पनवसेन सविप्फारप्पवत्तितो वितक्को थिनमिद्धस्स पटिपक्खो. सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्साति सुखं वूपसन्तसीतलसभावत्ता अवूपसमानुतापसभावस्स उद्धच्चकुक्कुच्चस्स पटिपक्खं. विचारो विचिकिच्छायाति विचारो आरम्मणे अनुमज्जनवसेन पञ्ञापतिरूपसभावत्ता विचिकिच्छाय पटिपक्खो. महाकच्चानत्थेरेन देसिता पिटकानं संवण्णना पेटकं, तस्मिं पेटके.

पञ्चकामगुणभेदविसयस्साति रूपादिपञ्चकामगुणविसेसविसयस्स. आघातवत्थुभेदादिविसयानन्ति ब्यापादविवेकवचनेन ‘‘अनत्थं मे अचरी’’तिआदिआघातवत्थुभेदविसयस्स दोसस्स, मोहाधिकेहि थिनमिद्धादीहि विवेकवचनेन पटिच्छादनवसेन दुक्खादिपुब्बन्तादिभेदविसयस्स मोहस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो. कामरागब्यापादतदेकट्ठथिनमिद्धादिविक्खम्भकञ्चेतं सब्बाकुसलपटिपक्खसभावत्ता सब्बकुसलानं, तेन सभावेन सब्बाकुसलप्पहायकं होन्तम्पि कामरागादिविक्खम्भनसभावमेव होति तंसभावत्ताति अविसेसेत्वा नीवरणाकुसलमूलादीनं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति आह.

यथापच्चयं पवत्तमानानं सभावधम्मानं नत्थि काचि वसवत्तिताति वसवत्तिभावनिवारणत्थं ‘‘वितक्कनं वितक्को’’ति वुत्तं. वितक्कनन्ति हि वितक्कनकिरिया, सा च वितक्कस्स अत्तनो पच्चयेहि पवत्तिमत्तमेवाति भावनिद्देसो वसवत्तिभावनिवारणाय होति. तयिदं वितक्कनं ‘‘ईदिसमिद’’न्ति आरम्मणपरिकप्पनन्ति आह ‘‘ऊहनन्ति वुत्तं होती’’ति. यस्मा चित्तं वितक्कबलेन आरम्मणं अभिनिरुळ्हं विय होति, तस्मा सो आरम्मणाभिनिरोपनलक्खणो वुत्तो. यथा हि कोचि राजवल्लभं ञातिं वा मित्तं वा निस्साय राजगेहं आरोहति अनुपविसति, एवं वितक्कं निस्साय चित्तं आरम्मणं आरोहति. यदि एवं कथं अवितक्कं चित्तं आरम्मणं आरोहतीति? वितक्कबलेनेव. यथा हि सो पुरिसो परिचयेन तेन विनापि निरासङ्को राजगेहं पविसति, एवं परिचयेन वितक्केन विनापि अवितक्कं चित्तं आरम्मणं आरोहति. परिचयेनाति च सन्ताने पवत्तवितक्कभावनासङ्खातेन परिचयेन. वितक्कस्स हि सन्ताने अभिण्हं पवत्तस्स वसेन चित्तस्स आरम्मणाभिरुहनं चिरपरिचितं, तेन तं कदाचि वितक्केन विनापि तत्थ पवत्ततेव. यथा तं ञाणसहितं हुत्वा सम्मसनवसेन चिरपरिचितं कदाचि ञाणरहितम्पि सम्मसनवसेन पवत्तति, यथा वा किलेससहितं हुत्वा पवत्तं सब्बसो किलेसरहितम्पि परिचयेन किलेसवासनावसेन पवत्तति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.

आहननपरियाहननरसोति आदितो, अभिमुखं वा हननं आहननं. परितो, परिवत्तित्वा वा आहननं परियाहननं. ‘‘रूपं रूपं, पथवी पथवी’’ति आकोटेन्तस्स विय पवत्ति आहननं परियाहननन्ति च वेदितब्बं. यस्मिञ्हि आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, तं तस्स गहणयोग्यं करोन्तो वितक्को आकोटेन्तो विय होति. यदि एवं नागसेनत्थेरेन ‘‘आकोटनलक्खणो वितक्को. यथा, महाराज, भेरी आकोटिता अथ पच्छा अनुरवति अनुसद्दायति, एवमेव खो, महाराज, यथा आकोटना, एवं वितक्को दट्ठब्बो. अथ पच्छा अनुरवना अनुसद्दना, एवं विचारो दट्ठब्बो’’ति आकोटनलक्खणता वितक्कस्स कस्मा वुत्ता? नायं विरोधो. थेरेन हि किच्चसन्निस्सितं कत्वा लक्खणं वुत्तं. धम्मानञ्हि सभावविनिमुत्ता काचि किरिया नाम नत्थि तथा गहेतब्बाकारो च. बोधनेय्यजनानुरोधेन पन परमत्थतो एकीभावोपि सभावधम्मो परियायवचनेहि विय समारोपितरूपेहि बहूहि पकारेहि पकासीयति. एवञ्हि सो सुट्ठु पकासितो होति. आनयनपच्चुपट्ठानोति एत्थ आनयनं चित्ते आरम्मणस्स उपनयनं, आकड्ढनं वा.

अनुसञ्चरणं अनुपरिब्भमनं. स्वायं विसेसो सन्तानम्हि लब्भमानो एव सन्ताने पाकटो होतीति दट्ठब्बो. सेसेसुपि एसेव नयो. अनुमज्जनन्ति आरम्मणे चित्तस्स अनुमसनं, परिमज्जनन्ति अत्थो. तथा हि ‘‘विचारो परिमज्जनहत्थो विय सञ्चरणहत्थो विया’’ति च वुत्तो. तत्थाति आरम्मणे. सहजातानं अनुयोजनं आरम्मणे अनुविचरणसङ्खातअनुमज्जनवसेनेव वेदितब्बं. अनुप्पबन्धनं आरम्मणे चित्तस्स अविच्छिन्नस्स विय पवत्ति. तथा हि सो ‘‘अनुप्पबन्धनता’’ति निद्दिट्ठो. तेनेव च ‘‘घण्टानुरवो विय, परिब्भमनं विया’’ति च वुत्तो. कत्थचीति पठमज्झाने परित्तचित्तुप्पादेसु च. ओळारिकट्ठेनाति विचारतो ओळारिकट्ठेन. यथा घण्टाभिघातसद्दो पठमाभिनिपातो होति, एवं आरम्मणाभिमुखनिरोपनट्ठेन वितक्को चेतसो पठमाभिनिपातो विय होतीति आह ‘‘घण्टाभिघातसद्दो विया’’तिआदि. विप्फारवाति एत्थ विप्फारो नाम वितक्कस्स थिनमिद्धपटिपक्खो आरम्मणे अनोलीनता असङ्कोचो, सो पन अभिनिरोपनभावेन चलनं विय होतीति अधिप्पायेनाह ‘‘परिप्फन्दनभावो चित्तस्सा’’ति. परिब्भमनं वियाति एत्थ परिस्सयाभाववीमंसनत्थं परिब्भमनन्ति वेदितब्बं. दुकनिपातट्ठकथायं पन –

‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को, वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति –

वुत्तं, तं अनुप्पबन्धनेन पवत्तियं युज्जति. तथा हि उपचारे वा अप्पनायं वा सन्तानेन पवत्तियं वितक्को निच्चलो हुत्वा आरम्मणं अनुपविसित्वा विय पवत्तति, न पठमाभिनिपाते पाकटो होति. यथा हि अपुब्बारम्मणे पठमाभिनिपातभूतो वितक्को विप्फारवा होति, न तथा एकस्मिंयेव आरम्मणे निरन्तरं अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियं, नातिविप्फारवा पन तत्थ होति सन्निसिन्नभावतो. पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होतीति वितक्कस्स विसेसो अभिनिरोपनाकारो ओळारिकत्ता पठमज्झाने पाकटो होति, तदभावतो पञ्चकनये दुतियज्झाने विचारस्स विसेसो अनुमज्जनाकारो पाकटो होति.

अयं पनेत्थ अपरो नयो – मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलएळकलोमादिकतचुम्बटकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हं गहणहत्थो विय वितक्को, परिमज्जनहत्थो विय विचारो. तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स पिण्डस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को, तस्सेव इतो चितो च सञ्चरणहत्थो विय विचारो. तथा कंसभाजनादीसु किञ्चि मण्डलं वट्टलेखं करोन्तस्स मज्झे सन्निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को, बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जनो विचारोति वेदितब्बं.

यथा पुप्फफलसाखादिअवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि रुक्खो ‘‘सपुप्फो सफलो’’ति वोहरीयति, एवं वितक्कादिअङ्गविनिमुत्तं अविज्जमानम्पि झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वोहरीयतीति दस्सेतुं ‘‘रुक्खो विया’’तिआदि वुत्तं. विभङ्गे पनातिआदीसु झानभावनाय पुग्गलवसेन देसेतब्बत्ता ‘‘इध भिक्खु विविच्चेव कामेही’’तिआदिना (विभ. ५०८) पुग्गलाधिट्ठानेन झानानि उद्दिट्ठानीति. यदिपि विभङ्गे पुग्गलाधिट्ठाना देसना कता, अत्थो पन तत्रापि विभङ्गेपि यथा इध ‘‘इमिना च वितक्केना’’तिआदिना धम्मवसेन वुत्तो, एवमेव दट्ठब्बो, परमत्थतो पुग्गलस्सेव अभावतोति अधिप्पायो. अथ वा झानसमङ्गिनो वितक्कविचारसमङ्गितादस्सनेन झानस्सेव सवितक्कसविचारता वुत्ताति आह ‘‘अत्थो पन तत्रापि एवमेव दट्ठब्बो’’ति.

विवेकसद्दस्स भावसाधनतं सन्धायाह ‘‘तस्मा विवेका’’ति. हेतुअत्थे चेतं निस्सक्कवचनं, तस्मा विवेका हेतुभूताति अत्थो. विवेकसद्दस्स कत्तुसाधनतं कम्मसाधनतं वा सन्धायाह ‘‘तस्मिं वा विवेके’’ति. ‘‘विवित्तो’’ति हि इमिना नीवरणेहि विनाभूतो तेहि विवेचितोति च साधनद्वयम्पि सङ्गहितमेवाति. पिनयतीति तप्पेति वड्ढेति वा. सम्पियायनलक्खणाति परितुस्सनलक्खणा. पीननरसाति परिब्रूहनरसा. फरणरसाति पणीतरूपेहि कायस्स ब्यापनरसा. उदग्गभावो ओदग्यं. सुखयतीति सुखं, अत्तना सम्पयुत्तधम्मे लद्धस्सादे करोतीति अत्थो. स्वायं कत्तुनिद्देसो परियायलद्धो धम्मतो अञ्ञस्स कत्तुनिवत्तनत्थो, निप्परियायेन पन भावसाधनमेव लब्भतीति ‘‘सुखनं सुख’’न्ति वुत्तं. सातलक्खणन्ति इट्ठसभावत्ता तंसमङ्गीपुग्गलं, सम्पयुत्तधम्मे वा अत्तनि सादयतीति सातं द-कारस्स त-कारं कत्वा. सातं मधुरन्ति वदन्ति, सातं लक्खणं एतस्साति सातलक्खणं. उपब्रूहनरसन्तिआदीसु उपब्रूहनं सम्पयुत्तधम्मानं संवद्धनं, दुक्खं विय अविस्सज्जेत्वा अदुक्खमसुखा विय अनज्झुपेक्खित्वा अनु अनु गण्हनं उपकारिता वा अनुग्गहो. कत्थचीति पठमज्झानादिके. पटिलाभतुट्ठीति पटिलाभवसेन उप्पज्जनकतुट्ठि. पटिलद्धरसानुभवनन्ति पटिलद्धस्स आरम्मणरसस्स अनुभवनं. एतेन पीतिसुखानि सभावतो विभजित्वा दस्सितानि. यत्थ पीति, तत्थ सुखन्ति वितक्कस्स विय विचारेन पीतिया सुखेन अच्चन्तसंयोगमाह. यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीतीति विचारस्स विय वितक्केन, सुखस्स पीतिया अनच्चन्तसंयोगं. तेन अच्चन्तानच्चन्तसंयोगिताय पीतिसुखानं विसेसं दस्सेति.

कं उदकं तारेन्ति एत्थाति कन्तारं, निरुदकमरुट्ठानं. वनमेव वनन्तं. वनच्छायप्पवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखन्ति यथा हि पुरिसो महाकन्तारमग्गं पटिपन्नो घम्मपरेतो तसितो पिपासितो पटिपथे पुरिसं दिस्वा ‘‘कत्थ पानीयं अत्थी’’ति पुच्छेय्य, सो ‘‘अटविं उत्तरित्वाव जातस्सरवनसण्डो अत्थि, तत्थ गन्त्वा लभिस्ससी’’ति वदेय्य, सो तस्स कथं सुत्वाव हट्ठपहट्ठो भवेय्य, ततो गच्छन्तो भूमियं पतितानि उप्पलदलनाळपत्तादीनि दिस्वा सुट्ठुतरं हट्ठपहट्ठो हुत्वा गच्छन्तो अल्लवत्थे अल्लकेसे पुरिसे पस्सेय्य, वनकुक्कुटवनमोरादीनं सद्दं सुणेय्य, जातस्सरपरियन्ते जातमणिजालसदिसं नीलवनसण्डं पस्सेय्य, सरे जातानि उप्पलपदुमकुमुदानि पस्सेय्य, अच्छं विप्पसन्नं उदकम्पि पस्सेय्य, सो भिय्यो भिय्यो हट्ठपहट्ठो हुत्वा जातस्सरं ओतरित्वा यथारुचि न्हत्वा च पिवित्वा च पस्सद्धदरथो भिसमुळालपोक्खरादीनि खादित्वा नीलुप्पलादीनि पिळन्धित्वा मन्दालवमूलानि खन्धे खिपित्वा उत्तरित्वा साटकं निवासेत्वा उदकसाटकं आतपे कत्वा सीतच्छायाय मन्दमन्दे वाते पहरन्ते निपन्नोव ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्ति वदेय्य, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. तस्स हि पुरिसस्स जातस्सरवनसण्डसवनतो पट्ठाय याव उदकदस्सना हट्ठपहट्ठकालो विय पुब्बभागारम्मणे हट्ठपहट्ठाकारा पीति, न्हायित्वा च पिवित्वा च सीतच्छायाय मन्दमन्दे वाते पहरन्ते ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्ति वदन्तो निपन्नकालो विय बलप्पत्तं आरम्मणरसानुभवनाकारसण्ठितं सुखं.

तस्मिं तस्मिं समयेति इट्ठारम्मणस्स पटिलाभसमये पटिलद्धस्स रसानुभवनसमये वनच्छायादीनं सवनदस्सनसमये परिभोगसमये च. पाकटभावतोति यथाक्कमं पीतिसुखानं विभूतभावतो. विवेकजं पीतिसुखन्ति एत्थ पुरिमस्मिं अत्थे विवेकजन्ति झानं वुत्तं. पीतिसुखसद्दतो च अत्थिअत्थविसेसवतो अस्स झानस्स, अस्मिं वा झानेति एत्थ अकारो दट्ठब्बो यथा अरिससोति. दुतिये पीतिसुखमेव विवेकजं, विवेकजंपीतिसुखन्ति च अञ्ञपदत्थसमासो पच्चत्तनिद्देसस्स च अलोपो कतो, लोपे वा सति ‘‘विवेकजपीतिसुख’’न्ति पाठोति अयं विसेसो.

गणनानुपुब्बतो पठमन्ति इमिना देसनाक्कमं उल्लिङ्गेति. ‘‘गणनानुपुब्बता पठम’’न्तिपि पाठो, तत्थापि गणनानुपुब्बतायाति अत्थो, गणनानुपुब्बतामत्तं वा पठमन्ति इदं वचनन्ति अत्थो. पठमं समापज्जतीति पठमन्ति इदं पन न एकन्तलक्खणं. चिण्णवसीभावो हि अट्ठसमापत्तिलाभी आदितो पट्ठाय मत्थकं पापेन्तोपि समापज्जितुं सक्कोति, मत्थकतो पट्ठाय आदिं पापेन्तोपि समापज्जितुं सक्कोति, अन्तरन्तरा ओक्कमन्तोपि सक्कोति. एवं पुब्बुप्पत्तियट्ठेन पन पठमं उप्पन्नन्तिपि पठमं. तेनेव विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.७५) ‘‘गणनानुपुब्बता पठमं, पठमं उप्पन्नन्तिपि पठम’’न्ति एत्तकमेव वुत्तं. पच्चनीकधम्मे झापेतीति नीवरणादिपच्चनीकधम्मे दहति, विक्खम्भनवसेन पजहतीति अत्थो. गोचरन्ति कसिणादिआलम्बनं. तन्ति तं गोचरं. उपनिज्झायतीति पस्सति. सह उपचारेनाति सद्धिं उपचारज्झानेन. कसिणारम्मणूपनिज्झायनतोति पथवीकसिणादिनो अत्तनो आरम्मणस्स रूपं विय चक्खुना उपनिज्झायनतो. लक्खणूपनिज्झायनतोति यथासम्भवं अनिच्चादिलक्खणत्तयस्स निब्बानधातुया तथलक्खणस्स च उपनिज्झायनतो. तेनेवाह ‘‘एत्थ ही’’तिआदि. निच्चादिविपल्लासप्पहानेन मग्गो असम्मोहतो अनिच्चादिलक्खणानि उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानन्ति आह ‘‘विपस्सनाय उपनिज्झायनकिच्च’’न्तिआदि. तथलक्खणन्ति अविनासधम्मस्स निब्बानस्स अनञ्ञथाभावतो अविपरीतसभावो तथलक्खणं, मग्गस्सपि वा निब्बानारम्मणतो तथलक्खणूपनिज्झानता योजेतब्बा.

विसदिसोदाहरणं ताव दस्सेन्तो आह ‘‘यथा सधनो’’तिआदि. अञ्ञो अपदेसारहो होतीति धनतो परिजनतो च अञ्ञो धनवा परिजनवा च पुरिसो सह धनेन वत्तति परिजनेन चाति सधनो सपरिजनोति अपदेसं अरहतीति अपदेसारहो होति, अपदिसितब्बो होतीति वुत्तं होति. सेनङ्गेसु एव सेनासम्मुतीति रथादिसेनङ्गविनिमुत्ताय सेनाय अभावेपि रथेहि पत्तीहि च सह वत्तनतो सरथा सपत्ति सेनाति रथादिसेनङ्गेसुयेव सेनावोहारोति अत्थो. कस्मा पनेत्थ झानपाठे अग्गहिता चित्तेकग्गता गहिताति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘अवुत्तत्ता’’तिआदि. एवं वुत्तायेवाति एवं सरूपतो विभङ्गे वुत्तायेव. सचित्तेकग्गतन्ति इध अवुत्तेपीति ‘‘सचित्तेकग्गत’’न्ति एवं सरूपतो इमस्मिं झानपाठे अवुत्तेपीति अत्थो, सामञ्ञतो पन झानग्गहणेन गहिता एव. तेनेवाह ‘‘येन ही’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – येन वितक्कादीहि सह वत्तब्बं, तं धम्मं दीपेतुं तस्स पकासनाधिप्पायेन ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्तिआदिना उद्देसो कतो, सो एव अधिप्पायो तेन भगवता विभङ्गे (विभ. ५६९) ‘‘चित्तस्सेकग्गता’’ति निद्दिसन्तेन पकासितो, तस्मा सा झानपाठे अग्गहिताति न चिन्तेतब्बन्ति.

उपसम्पज्जाति एत्थ उप-संसद्दा ‘‘उपलब्भती’’तिआदीसु विय निरत्थकाति दस्सेतुं ‘‘उपगन्त्वा’’तिआदिं वत्वा पुन तेसं सात्थकभावं दस्सेतुं ‘‘उपसम्पादयित्वा’’तिआदि वुत्तं, तस्मा उपसम्पज्जाति एत्थ पत्वा साधेत्वाति वा अत्थो. इरियन्ति किरियं. वुत्तिन्तिआदीनि तस्सेव वेवचनानि. एकं इरियापथबाधनं इरियापथन्तरेहि रक्खणं पालनं. सब्बबुद्धानं आचिण्णत्ता आनापानस्सतिकम्मट्ठानमेव वुत्तं. तञ्हि सब्बबुद्धानं आचिण्णन्ति वदन्ति.

पठमज्झानकथा निट्ठिता.