वेरञ्जकण्डवण्णना

१. सेय्यथिदन्ति तं कतमं, तं कथन्ति वा अत्थो. अनियमनिद्देसवचनन्ति नत्थि एतस्स नियमोति अनियमो, निद्दिसीयति अत्थो एतेनाति निद्देसो, वुच्चति एतेनाति वचनं, निद्देसोयेव वचनं निद्देसवचनं, अनियमस्स निद्देसवचनं अनियमनिद्देसवचनं, पठमं अनियमितस्स समयस्स निद्देसवचनन्ति अत्थो. ‘‘येनाति अवत्वा तेनाति वुत्तत्ता अनियमं कत्वा निद्दिट्ठवचनं अनियमनिद्देसवचन’’न्तिपि वदन्ति. यंतंसद्दानं निच्चसम्बन्धभावतो आह ‘‘तस्स सरूपेन अवुत्तेनपी’’तिआदि. तत्थ तस्साति ‘‘तेना’’ति एतस्स. सरूपेन अवुत्तेनपीति ‘‘येना’’ति एवं सरूपतो पाळियं अवुत्तेनपि. अत्थतो सिद्धेनाति परभागे सारिपुत्तत्थेरस्स उप्पज्जनकपरिवितक्कसङ्खातअत्थतो सिद्धेन. परिवितक्के हि सिद्धे येन समयेन परिवितक्को उदपादीति इदं अत्थतो सिद्धमेव होति. तेनेवाह ‘‘अपरभागे हि विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतो आयस्मतो सारिपुत्तस्स परिवितक्को सिद्धो’’तिआदि. ‘‘तेना’’ति वत्वा ततो तदत्थमेव ‘‘येना’’ति अत्थतो वुच्चमानत्ता ‘‘येना’’ति अयं ‘‘तेना’’ति एतस्स पटिनिद्देसो नाम जातो. पटिनिद्देसोति च वित्थारनिद्देसोति अत्थो.

अपरभागे हीति एत्थ हि-सद्दो हेतुम्हि, यस्माति अत्थो. विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतोति ‘‘एतस्स भगवा कालो, एतस्स सुगत कालो, यं भगवा सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेय्य, उद्दिसेय्य पातिमोक्खं. यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिक’’न्ति एवं पवत्तस्स विनयपञ्ञत्तियाचनस्स कारणभूतोति अत्थो. परिवितक्कोति ‘‘कतमेसानं खो बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं न चिरट्ठितिकं अहोसि, कतमेसानं बुद्धानं भगवन्तानं ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसी’’ति एवं पवत्तो परिवितक्को. यंतंसद्दानं निच्चसम्बन्धोति आह ‘‘तस्मा येन समयेना’’तिआदि. पुब्बे वा पच्छा वा अत्थतो सिद्धेनाति पुब्बे वा पच्छा वा उप्पन्नअत्थतो सिद्धेन. पटिनिद्देसो कत्तब्बोति एतस्स ‘‘यदिद’’न्ति इमिना सम्बन्धो. ‘‘पटिनिद्देसो कत्तब्बो’’ति यदिदं यं इदं विधानं, अयं सब्बस्मिं विनये युत्तीति अत्थो. अथ वा ‘‘पटिनिद्देसो कत्तब्बो’’ति यदिदं या अयं युत्ति, अयं सब्बस्मिं विनये युत्तीति अत्थो.

तत्रिदं मुखमत्तनिदस्सनन्ति तस्सा यथावुत्तयुत्तिया परिदीपने इदं मुखमत्तनिदस्सनं, उपायमत्तनिदस्सनन्ति अत्थो. मुखं द्वारं उपायोति हि अत्थतो एकं. ‘‘तेन हि भिक्खवे भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामी’’ति पाळिं दस्सेत्वा तत्थ पटिनिद्देसमाह ‘‘येन सुदिन्नो’’तिआदिना. तेनाति हेतुअत्थे करणवचनत्ता तस्स पटिनिद्देसोपि तादिसोयेवाति आह ‘‘यस्मा पटिसेवी’’ति. पुब्बे अत्थतो सिद्धेनाति पुब्बे उप्पन्नमेथुनधम्मपटिसेवनसङ्खातअत्थतो सिद्धेन. पच्छा अत्थतो सिद्धेनाति रञ्ञा अदिन्नं दारूनं आदियनसङ्खातपच्छाउप्पन्नअत्थतो सिद्धेन. समयसद्दोति एतस्स ‘‘दिस्सती’’ति इमिना सम्बन्धो.

समवायेति पच्चयसामग्गियं, कारणसमवायेति अत्थो. खणेति ओकासे. अस्साति अस्स समयसद्दस्स समवायो अत्थोति सम्बन्धो. अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादायाति एत्थ कालो नाम उपसङ्कमनस्स युत्तपयुत्तकालो. समयो नाम तस्सेव पच्चयसामग्गी, अत्थतो तदनुरूपं सरीरबलञ्चेव तप्पच्चयपरिस्सयाभावो च. उपादानं नाम ञाणेन तेसं गहणं सल्लक्खणं, तस्मा कालञ्च समयञ्च पञ्ञाय गहेत्वा उपधारेत्वाति अत्थो. इदं वुत्तं होति – सचे अम्हाकं स्वे गमनस्स युत्तकालो भविस्सति, काये बलमत्ता चेव फरिस्सति, गमनपच्चया च अञ्ञो अफासुविहारो न भविस्सति, अथेतं कालञ्च गमनकारणसमवायसङ्खातं समयञ्च उपधारेत्वा अपि एव नाम स्वे आगच्छेय्यामाति.

खणोति ओकासो. तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता, खणो एव च समयो. यो खणोति च समयोति च वुच्चति, सो एकोवाति हि अत्थो. महासमयोति महासमूहो. पवुद्धं वनं पवनं, तस्मिं पवनस्मिं, वनसण्डेति अत्थो. समयोपि खो ते भद्दालि अप्पटिविद्धो अहोसीति एत्थ समयोति सिक्खापदपूरणस्स हेतु. भद्दालीति तस्स भिक्खुनो नामं. इदं वुत्तं होति – भद्दालि तया पटिविज्झितब्बयुत्तकं एतं कारणं अत्थि, तम्पि ते न पटिविद्धं न सल्लक्खितन्ति. किं तं कारणन्ति आह ‘‘भगवा खो’’तिआदि.

उग्गाहमानो तिआदीसु मानोति तस्स परिब्बाजकस्स पकतिनामं, किञ्चि किञ्चि पन उग्गहेतुं समत्थताय ‘‘उग्गाहमानो’’ति नं सञ्जानन्ति, तस्मा ‘‘उग्गाहमानो’’ति वुच्चति. समणमुण्डिकाय पुत्तो समणमुण्डिकापुत्तो. सो किर देवदत्तस्स उपट्ठाको. समयं दिट्ठिं पवदन्ति एत्थाति समयप्पवादको, तस्मिं समयप्पवादके, दिट्ठिप्पवादकेति अत्थो. तस्मिं किर ठाने चङ्कीतारुक्खपोक्खरसातिपभुतयो ब्राह्मणा निगण्ठाचेलकपरिब्बाजकादयो च परिब्बाजका सन्निपतित्वा अत्तनो अत्तनो समयं दिट्ठिं पवदन्ति कथेन्ति दीपेन्ति, तस्मा सो आरामो ‘‘समयप्पवादको’’ति वुच्चति, स्वेव तिन्दुकाचीरसङ्खाताय तिम्बरुरुक्खपन्तिया परिक्खित्तत्ता ‘‘तिन्दुकाचीर’’न्ति वुच्चति. एका साला एत्थाति एकसालको. यस्मा पनेत्थ पठमं एका साला कता अहोसि, पच्छा महापुञ्ञं पोट्ठपादपरिब्बाजकं निस्साय बहू साला कता, तस्मा तमेव एकं सालमुपादाय लद्धनामवसेन ‘‘एकसालको’’ति वुच्चति. मल्लिकाय पन पसेनदिरञ्ञो देविया उय्यानभूतो सो पुप्फफलसञ्छन्नो आरामोति कत्वा ‘‘मल्लिकाय आरामो’’ति सङ्ख्यं गतो. तस्मिं समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे. पटिवसतीति तस्मिं वासफासुताय वसति.

दिट्ठे धम्मेति पच्चक्खे अत्तभावे. अत्थोति वुड्ढि. सम्परायिकोति कम्मकिलेसवसेन सम्परेतब्बतो सम्पापुणितब्बतो सम्परायो, परलोको. तत्थ नियुत्तो सम्परायिको, परलोकत्थो. अत्थाभिसमयाति यथावुत्तउभयत्थसङ्खातहितपटिलाभा. सम्परायिकोपि हि अत्थो कारणस्स निप्फन्नत्ता पटिलद्धो नाम होतीति तमत्थद्वयं एकतो कत्वा ‘‘अत्थाभिसमया’’ति वुत्तं. धिया पञ्ञाय राति गण्हातीति धीरो. अथ वा धी पञ्ञा एतस्स अत्थीति धीरो.

सम्मा मानाभिसमयाति मानस्स सम्मा पहानेन. सम्माति इमिना मानस्स अग्गमग्गञाणेन समुच्छेदप्पहानं वुत्तं. दुक्खस्स पीळनट्ठोतिआदीसु दुक्खसच्चस्स पीळनं तंसमङ्गिनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं, पीळनमेव अत्थो पीळनट्ठो, त्थकारस्स ट्ठकारं कत्वा वुत्तं. एवं सेसेसुपि. समेच्च पच्चयेहि कतभावो सङ्खतट्ठो. सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं. विपरिणामो जराय मरणेन चाति द्विधा विपरिणामेतब्बता. अभिसमेतब्बो पटिविज्झितब्बोति अभिसमयो, अभिसमयोव अत्थो अभिसमयट्ठो, पीळनादीनि. तानि हि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा ‘‘अभिसमयट्ठो’’ति वुत्तानि, अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतो अत्थो अभिसमयट्ठोति तानेव पीळनादीनि अभिसमयस्स विसयभावूपगमनसामञ्ञतो एकत्तेन वुत्तानि.

एत्थ च उपसग्गानं जोतकमत्तत्ता तस्स तस्स अत्थस्स वाचको समयसद्दो एवाति समयसद्दस्स अत्थुद्धारेपि सउपसग्गो अभिसमयसद्दो वुत्तो. तत्थ सहकारीकारणसन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो. समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियं एत्थ तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो. समेन्ति एत्थ, एतेन वा संगच्छन्ति धम्मा सहजातधम्मेहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो. धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं कारणं विय च परिकप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयति. समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति. अवयवेन सहावट्ठानमेव हि समूहो. पच्चयन्तरसमागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति. समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा तंसंयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि. दिट्ठिसंयोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्ति. समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो. समस्स निरोधस्स यानं, सम्मा वा यानं अपगमो अप्पवत्तीति समयो, पहानं. ञाणेन अभिमुखं सम्मा एतब्बो अधिगन्तब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो. अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं यथाभूतसभावावबोधो. एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समयसद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा.

ननु च अत्थमत्तं पटिच्च सद्दा अभिनिविसन्ति, न एकेन सद्देन अनेके अत्था अभिधीयन्तीति? सच्चमेतं सद्दविसेसे अपेक्खिते. सद्दविसेसे हि अपेक्खियमाने एकेन सद्देन अनेकत्थाभिधानं न सम्भवति. न हि यो कालत्थो समयसद्दो, सोयेव समूहादिअत्थं वदति. एत्थ पन तेसं तेसं अत्थानं समयसद्दवचनीयतासामञ्ञमुपादाय अनेकत्थता समयसद्दस्स वुत्ता. एवं सब्बत्थ अत्थुद्धारे अधिप्पायो वेदितब्बो. इध पनस्स कालो अत्थोति अस्स समयसद्दस्स इध कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो देसदेसकादीनं विय निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च.

उपयोगवचनेन भुम्मवचनेन च निद्देसमकत्वा इध करणवचनेन निद्देसे पयोजनं निद्धारेतुकामो परम्मुखेन चोदनं समुट्ठापेति ‘‘एत्थाहा’’तिआदि. एत्थ ‘‘तेन समयेना’’ति इमस्मिं ठाने वितण्डवादी आहाति अत्थो. अथाति चोदनाय कत्तुकामतं दीपेति, ननूति इमिना समानत्थो. कस्मा करणवचनेन निद्देसो कतोति सम्बन्धो. भुम्मवचनेन निद्देसो कतोति योजेतब्बं. एत्थापि ‘‘यथा’’ति इदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. तत्थाति तेसु सुत्ताभिधम्मेसु. तथाति उपयोगभुम्मवचनेहि. इधाति इमस्मिं विनये. अञ्ञथाति करणवचनेन. अच्चन्तमेवाति आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं, ताव अच्चन्तमेव, निरन्तरमेवाति अत्थो. करुणाविहारेनाति परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन. तथा हि करुणानिदानत्ता देसनाय इध परहितपटिपत्ति ‘‘करुणाविहारो’’ति वुत्ता, न पन करुणासमआपत्तिविहारो. न हि देसनाकाले देसेतब्बधम्मविसयस्स देसनाञाणस्स सत्तविसयाय महाकरुणाय सहुप्पत्ति सम्भवति भिन्नविसयत्ता, तस्मा करुणावसेन पवत्तो परहितपअपत्तिसङ्खातो विहारो इध करुणाविहारोति वेदितब्बो. तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थदीपनत्थं उपयोगनिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं अज्झेती’’ति.

अधिकरणत्थोति आधारत्थो. भावो नाम किरिया, किरियाय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं, सोयेवत्थो भावेनभावलक्खणत्थो. कथं पन अभिधम्मे यथावुत्तअत्थद्वयसम्भवोति आह ‘‘अधिकरणञ्ही’’तिआदि. तत्थ कालसङ्खातो अत्थो कालत्थो, समूहसङ्खातो अत्थो समूहत्थो. अथ वा कालसद्दस्स अत्थो कालत्थो, समूहसद्दस्स अत्थो समूहत्थो. को सो? समयो. इदं वुत्तं होति – कालत्थो समूहत्थो च समयो तत्थ अभिधम्मे वुत्तानं फस्सादिधम्मानं अधिकरणं आधारोति यस्मिं काले धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव काले पुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो.

ननु चायं उपादाय पञ्ञत्तो कालो समूहो च वोहारमत्तको, सो कथं आधारो तत्थ वुत्तधम्मानन्ति? नायं दोसो. यथा हि कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञत्तो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो सायन्हे गच्छती’’तिआदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञपीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासिम्हि सम्भूतो’’तिआदीसु, एवमिधापीति दट्ठब्बं.

अभिधम्मे आधारत्थसम्भवं दस्सेत्वा इदानि भावेनभावलक्खणत्थसम्भवं दस्सेन्तो आह ‘‘खणसमवायहेतुसङ्खातस्सा’’तिआदि. तत्थ खणो नाम अट्ठक्खणविनिमुत्तो नवमो बुद्धुप्पादसङ्खातो खणो, यानि वा पनेतानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं पवत्तती’’ति (अ. नि. ४.३१) एत्थ पतिरूपदेसवासो, सप्पुरिसूपनिस्सयो, अत्तसम्मापणिधि, पुब्बे च कतपुञ्ञताति चत्तारि चक्कानि वुत्तानि, तानि एकज्झं कत्वा ओकासट्ठेन खणोति वेदितब्बो. तानि हि कुसलुप्पत्तिया ओकासभूतानि. समवायो नाम ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्ति (म. नि. १.२०४; ३.४२१; सं. नि. ४.६०) एवमादिना निद्दिट्ठा चक्खुविञ्ञाणादिसङ्खातसाधारणफलनिप्फादकत्तेन सण्ठिता चक्खुरूपादिपच्चयसामग्गी. चक्खुरूपादीनञ्हि चक्खुविञ्ञाणादिसाधारणफलं. हेतूति जनकहेतु. यथावुत्तखणसङ्खआतस्स समवायसङ्खातस्स हेतुसङ्खातस्स च समयस्स भावेन सत्ताय तेसं फस्सादिधम्मानं भावो सत्ता लक्खीयति विञ्ञायतीति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा ‘‘गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो’’ति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवमिधापि ‘‘यस्मिं समये, तस्मिं समये’’ति च वुत्ते ‘‘सती’’ति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति अञ्ञकिरियाय सम्बन्धाभावे पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया फस्सादिभवनकिरिया च लक्खीयतीति. अयञ्हि तत्थ अत्थो यस्मिं यथावुत्ते खणे पच्चयसमवाये हेतुम्हि च सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे पच्चयसमवाये हेतुम्हि च सति फस्सादयोपि होन्तीति. तदत्थजोतनत्थन्ति अधिकरणत्थस्स भावेनभावलक्खणत्थस्स च दीपनत्थं.

इध पनाति इमस्मिं विनये. हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवतीति ‘‘अन्नेन वसति, विज्जाय वसती’’तिआदीसु विय हेतुअत्थो ‘‘फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय करणत्थो च सम्भवति. कथं सम्भवतीति आह ‘‘यो हि सो’’तिआदि. तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेनाति एत्थ पन तंतंवत्थुवीतिक्कमोव सिक्खापदपञ्ञत्तिया हेतु चेव करणञ्च. तथा हि यदा भगवा सिक्खापदपञ्ञत्तिया पठममेव तेसं तेसं तत्थ तत्थ तंतंसिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुभूतं वीतिक्कमं अपेक्खमानो विहरति, तदा तं तं वीतिक्कमं अपेक्खित्वा तदत्थं वसतीति सिद्धो वत्थुवीतिक्कमस्स हेतुभावो ‘‘अन्नेन वसति, अन्नं अपेक्खित्वा तदत्थाय वसती’’तिआदीसु विय. सिक्खापदपञ्ञत्तिकाले पन तेनेव पुब्बसिद्धेन वीतिक्कमेन सिक्खापदं पञ्ञपेतीति सिक्खापदपञ्ञत्तिया साधकतमत्ता करणभावोपि वीतिक्कमस्सेव सिद्धो ‘‘असिना छिन्दती’’तिआदीसु विय. वीतिक्कमं पन अपेक्खमानो तेनेव सद्धिं तन्निस्सयकालम्पि अपेक्खित्वा विहरतीति कालस्सपि इध हेतुभावो वुत्तो, सिक्खापदं पञ्ञपेन्तो च तं तं वीतिक्कमकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदं पञ्ञपेतीति वीतिक्कमनिस्सयस्स कालस्सपि करणभावो वुत्तो, तस्मा इमिना परियायेन कालस्सपि हेतुभावो करणभावो च लब्भतीति वुत्तं ‘‘तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेना’’ति. निप्परियायतो पन वीतिक्कमोयेव हेतुभूतो करणभूतो च. सो हि वीतिक्कमक्खणे हेतु हुत्वा पच्छा सिक्खापदपञ्ञापने करणम्पि होतीति.

सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तोति वीतिक्कमं पुच्छित्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा विगरहित्वा च तं तं वत्थुं ओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन करणभूतेन सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो. सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानोति ततियपाराजिकादीसु विय सिक्खापदपञ्ञत्तिया हेतुभूतं तं तं वत्थुं वीतिक्कमसमयं अपेक्खमानो तेन समयेन हेतुभूतेन भगवा तत्थ तत्थ विहासीति अत्थो. ‘‘सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो’’ति वचनतो ‘‘तेन समयेन करणभूतेन हेतुभूतेना’’ति एवं वत्तब्बेपि पठमं ‘‘हेतुभूतेना’’ति वचनं इध हेतुअत्थस्स अधिप्पेतत्ता वुत्तं. भगवा हि वेरञ्जायं विहरन्तो थेरस्स सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतं परिवितक्कसमयं अपेक्खमानो तेन समयेन हेतुभूतेन विहासीति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. किं पनेत्थ युत्तिचिन्ताय, आचरियस्स इध कमवचनिच्छा नत्थीति एवमेतं गहेतब्बं. तेनेव दीघनिकायट्ठकथायम्पि (दी. नि. अट्ठ. १.परिब्बाजककथावण्णना) ‘‘तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेना’’तिआदिना अयमेव अनुक्कमो वुत्तो. न हि तत्थ पठमं ‘‘हेतुभूतेना’’ति वचनं इध ‘‘तेन समयेन वेरञ्जायं विहरती’’ति एत्थ हेतुअत्थस्स अधिप्पेतभावदीपनत्थं वुत्तं. ‘‘सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो हेतुभूतेन करणभूतेन समयेन विहासि, सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो हेतुभूतेन समयेन विहासीति एवमेत्थ सम्बन्धो कातब्बो’’तिपि वदन्ति. तदत्थजोतनत्थन्ति हेतुअत्थस्स करणत्थस्स वा दीपनत्थं. इधाति इमस्मिं विनये. होति चेत्थाति एत्थ इमस्मिं पदेसे यथावुत्तत्थसङ्गहवसेन अयं गाथा होति. अञ्ञत्राति सुत्ताभिधम्मेसु.

पोराणाति अट्ठकथाचरिया. अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो. तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिविपरिणामो कतोति दस्सेति. परतो अत्थं वण्णयिस्सामाति परतो ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना आगतट्ठाने वण्णयिस्साम. वेरञ्जायन्ति एत्थ ‘‘बलिकरग्गहणेन जनस्स पीळाभावतो निद्दोसत्ता विगतो रजो अस्साति वेरञ्जा, सेरिवाणिजजातके देवदत्तस्स वेरुप्पन्नपदेसे कतत्ता वेरं एत्थ जातन्ति वेरञ्जा, पविट्ठपविट्ठे नटसमज्जादीहि खादनीयभोजनीयालङ्कारादीहि च विविधेहि उपकरणेहि रञ्जनतो विविधेहि रञ्जयतीति वेरञ्जा, पटिपक्खे अभिभवित्वा कतभावतो वेरं अभिभवित्वा जाताति वेरञ्जा, वेरञ्जस्स नाम इसिनो अस्समट्ठाने कतत्ता वेरञ्जा’’ति एवमादिना केचि वण्णयन्ति. किं इमिना, नाममत्तमेतं तस्स नगरस्साति दस्सेन्तो आह ‘‘वेरञ्जाति अञ्ञतरस्स नगरस्सेतं अधिवचन’’न्ति. समीपत्थे भुम्मवचनन्ति ‘‘गङ्गायं गावो चरन्ति, कूपे गग्गकुल’’न्तिआदीसु विय. अविसेसेनाति ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति. पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरति. सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अनिमित्तं चेतोसमाधिं समापज्जित्वा विहरती’’तिआदीसु विय सद्दन्तरसन्निधानसिद्धेन विसेसपरामसनेन विना. अथ वा अविसेसेनाति न विसेसेन, विहारभावसामञ्ञेनाति अत्थो.

इरियापथ…पे… विहारेसूति इरियापथविहारो दिब्बविहारो ब्रह्मविहारो अरियविहारोति एतेसु चतूसु विहारेसु. तत्थ इरियनं पवत्तनं इरिया, कायप्पयोगो कायिककिरिया. तस्सा पवत्तनुपायभावतो इरियाय पथोति इरियापथो, ठाननिसज्जादि. न हि ठाननिसज्जादीहि अवत्थाहि विना कञ्चि कायिककिरियं पवत्तेतुं सक्का. ठानसमङ्गी वा हि कायेन किञ्चि करेय्य गमनादीसु अञ्ञतरसमङ्गी वाति. विहरणं, विहरति एतेनाति वा विहारो, इरियापथोव विहारो इरियापथविहारो, सो च अत्थतो ठाननिसज्जादिआकारप्पवत्तो चतुसन्ततिरूपप्पबन्धोव. दिवि भवो दिब्बो, तत्थ बहुलप्पवत्तिया ब्रह्मपारिसज्जादिदेवलोकभवोति अत्थो. तत्थ यो दिब्बानुभावो तदत्थाय संवत्ततीति वा दिब्बो, अभिञ्ञाभिनीहारवसेन महागतिकत्ता वा दिब्बो, दिब्बो च सो विहारो चाति दिब्बविहारो, दिब्बभावावहो वा विहारो दिब्बविहारो, महग्गतज्झानानि. आरुप्पसमापत्तियोपि हि एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. नेत्तियं पन ‘‘चतस्सो आरुप्पसमापत्तियो आनेञ्जविहारो’’ति वुत्तं, तं मेत्ताझानादीनं ब्रह्मविहारता विय तासं भावनाविसेसभावं सन्धाय वुत्तं. अट्ठकथासु पन दिब्बभावावहसामञ्ञतो तापि ‘‘दिब्बविहारा’’त्वेव वुत्ता. ब्रह्मानं विहारा ब्रह्मविहारा, ब्रह्मानो वा विहारा ब्रह्मविहारा, हितूपसंहरादिवसेन पवत्तिया ब्रह्मभूता सेट्ठभूता विहाराति अत्थो, मेत्ताझानादिका चतस्सो अप्पमञ्ञायो. अरिया उत्तमा विहाराति अरियविहारा, अनञ्ञसाधारणत्ता अरियानं वा विहारा अरियविहारा, चतस्सो फलसमापत्तियो. विसेसतो पन रूपावचरचतुत्थज्झानं चतस्सो अप्पमञ्ञायो चतुत्थज्झानिकफलसमापत्ति च भगवतो दिब्बब्रह्मअरियविहारा.

अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपनन्ति यथावुत्तविहारेसु अञ्ञतरविहारसमङ्गीभावपरिदीपनं. भगवा हि लोभदोसमोहुस्सन्नकाले लोके तस्स सकाय पटिपत्तिया विनयनत्थं दिब्बब्रह्मअअयविहारे उपसम्पज्ज विहरति. तथा हि यदा सत्ता कामेसु विप्पटिपज्जन्ति, तदा किर भगवा दिब्बेन विहारेन विहरति तेसं अलोभकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा एत्थ रुचिं उप्पादेन्ता कामेसु विरज्जेय्यु’’न्ति. यदा पन इस्सरियत्थं सत्तेसु विप्पटिपज्जन्ति, तदा पन ब्रह्मविहारेन विहरति तेसं अदोसकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा एत्थ रुचिं उप्पादेत्वा अदोसेन दोसं वूपसमेय्यु’’न्ति. यदा पन पब्बजिता धम्माधिकरणं विवदन्ति, तदा अरियविहारेन विहरति तेसं अमोहकुसलमूलुप्पादनत्थं ‘‘अप्पेव नाम इमं पटिपत्तिं दिस्वा तत्थ रुचिं उप्पादेत्वा अमोहेन मोहं वूपसमेय्यु’’न्ति. एवञ्च कत्वा इमेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेहि सत्तानं विविधं हितसुखं हरति उपहरति उपनेति जनेति उप्पादेतीति ‘‘विहरती’’ति वुच्चति.

इरियापथविहारेन पन न कदाचि न विहरति तं विना अत्तभावपरिहरणाभावतो, ततोयेव च दिब्बविहारादीनम्पि साधारणो इरियापथविहारोति आह ‘‘इध पना’’तिआदि. इरियापथसमायोगपरिदीपनन्ति इतरविहारसमायोगपरिदीपनस्स विसेसवचनस्स अभावतो इरियापथसमायोगपरिदीपनस्स च अत्थसिद्धत्ता वुत्तं. अस्मिं पन पक्खे विहरतीति एत्थ वि-सद्दो विच्छेदत्थजोतनो, हरतीति नेति पवत्तेतीति अत्थो, विच्छिन्दित्वा हरतीति वुत्तं होति. तत्थ कस्स केन विच्छिन्दनं, कथं कस्स पवत्तनन्ति अन्तोलीनचोदनं सन्धायाह ‘‘सो ही’’तिआदि. सोति भगवा. यदिपि भगवा एकेनपि इरियापथेन चिरतरं कालं अत्तभावं पवत्तेतुं सक्कोति, तथापि उपादिन्नकसरीरस्स नाम अयं सभावोति दस्सेतुं ‘‘एकं इरियापथबाधन’’न्तिआदि वुत्तं. अपरिपतन्तन्ति अपतन्तं. यस्मा पन भगवा यत्थ कत्थचि वसन्तो विनेय्यानं धम्मं देसेन्तो नानासमापत्तीहि च कालं वीतिनामेन्तो वसतीति सत्तानं अत्तनो च विविधं हितसुखं हरति उपनेति, तस्मा विविधं हरतीति विहरतीति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

नळेरुपुचिमन्दमूलेति एत्थ वण्णयन्ति – नळेरूति तस्मिं रुक्खे अधिवत्थयक्खस्सेतं अधिवचनं, तस्मा तेन अधिवत्थो पुचिमन्दो ‘‘नळेरुस्स पुचिमन्दो नळेरुपुचिमन्दो’’ति वुच्चति. अथ वा नळे रुहत्ता जातत्ता नळेरु. सुसिरमेत्थ नळसद्देन वुच्चति, तस्मा रुक्खसुसिरे जातत्ता नळेरु च सो पुचिमन्दो चाति नळेरुपुचिमन्दोति वुच्चति. नळवने रुहत्ता जातत्ता वा नळेरु. नळवने किर सो पुचिमन्दरुक्खो जातो. उरुनळो पुचिमन्दो नळेरुपुचिमन्दो. उरुसद्दो चेत्थ महन्तपरियायो, नळसद्दो सुसिरपरियायो, तस्मा महन्तेन सुसिरेन समन्नागतो पुचिमन्दो नळेरुपुचिमन्दोति वुच्चतीति. आचरियो पन किमेत्थ बहुभासितेनाति एकमेवत्थं दस्सेन्तो ‘‘नळेरु नाम यक्खो’’तिआदिमाह.

मूल-सद्दो एत्थ समीपवचनो अधिप्पेतो, न मूलमूलादीसु वत्तमानोति दस्सेन्तो आह ‘‘मूलन्ति समीप’’न्तिआदि. निप्परियायेन साखादिमतो सङ्घातस्स सुप्पतिट्ठितभावसाधने अवयवविसेसे पवत्तमानो मूलसद्दो यस्मा तंसदिसेसु तन्निस्सये पदेसे च रुळ्हीवसेन परियायतो पवत्तति, तस्मा ‘‘मूलानि उद्धरेय्या’’ति एत्थ निप्परियायतो मूलं अधिप्पेतन्ति एकेन मूलसद्देन विसेसेत्वा आह ‘‘मूलमूले दिस्सती’’ति यथा ‘‘दुक्खदुक्खं, रूपरूप’’न्ति च. असाधारणहेतुम्हीति असाधारणकारणे. लोभो हि लोभसहगतअकुसलचित्तुप्पादस्सेव हेतुत्ता असाधारणो, तस्मा लोभसहगतचित्तुप्पादानमेव आवेणिके नेसं सुप्पतिट्ठितभावसाधनतो मूलट्ठेन उपकारके पच्चयधम्मविसेसेति अत्थो. अथ वा यथा अलोभादयो कुसलाब्याकतसाधारणा, लोभादयो पन तथा न होन्ति अकुसलस्सेव साधारणत्ताति असाधारणकारणं. अथ वा आदीसूति एत्थ आदि-सद्देन अलोभादीनम्पि कुसलाब्याकतमूलानं सङ्गहो दट्ठब्बो. तेसुपि हि अलोभादिकुसलमूलं अकुसलाब्याकतेहि असाधारणत्ता असाधारणकारणं, तथा अलोभादिअब्याकतमूलम्पि इतरद्वयेहि असाधारणत्ताति. निवातेति वातरहिते पदेसे, वातस्स अभावे वा. पतन्तीति निपतन्ति, अयमेव वा पाठो. रमणीयोति मनुञ्ञो. पासादिकोति पसादावहो, पसादजनकोति अत्थो. आधिपच्चं कुरुमानो वियाति सम्बन्धो.

तत्थाति ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति यं वुत्तं, तत्थ. सियाति कस्सचि एवं परिवितक्को सिया, वक्खमानाकारेन कदाचि चोदेय्य वाति अत्थो. यदि ताव भगवातिआदीसु चोदकस्सायमधिप्पायो – ‘‘पाटलिपुत्ते पासादे वसती’’तिआदीसु विय अधिकरणाधिकरणं यदि भवेय्य, तदा ‘‘वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति अधिकरणद्वयनिद्देसो युत्तो सिया, इमेसं पन भिन्नदेसत्ता न युत्तो उभयनिद्देसोति. अथ तत्थ विहरतीति यदि नळेरुपुचिमन्दमूले विहरति. न वत्तब्बन्ति नानाठानभूतत्ता वेरञ्जानळेरुपुचिमन्दमूलानं ‘‘तेन समयेना’’ति च वुत्तत्ताति अधिप्पायो. इदानि चोदको तमेव अत्तनो अधिप्पायं ‘‘न हि सक्का’’तिआदिना विवरति. वेरञ्जानळेरुपुचिमन्दमूलानं भूमिभागवसेन भिन्नत्तायेव हि न सक्का उभयत्थ तेनेव समयेन विहरितुं, ‘‘उभयत्थ तेनेव समयेना’’ति च वुत्तत्ता नानासमये विहारो अवारितोति वेदितब्बो.

इतरो सब्बमेतं अविपरीतमत्थं अजानन्तेन तया वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘न खो पनेतं एवं दट्ठब्ब’’न्तिआदिमाह. तत्थ एतन्ति ‘‘वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति एतं वचनं. एवन्ति ‘‘यदि ताव भगवा’’तिआदिना यं तं भवता चोदितं, तं अत्थतो एवं न खो पन दट्ठब्बं, न उभयत्थ अपुब्बं अचरिमं विहारदस्सनत्थन्ति अत्थो. इदानि अत्तना यथाधिप्पेतं अविपरीतमत्थं तस्स च पटिकच्चेव वुत्तभावं तेन च अप्पटिविद्धतं पकासेन्तो ‘‘ननु अवोचुम्ह समीपत्थे भुम्मवचन’’न्तिआदिमाह. गोयूथानीति गोमण्डलानि. एवम्पि नळेरुपुचिमन्दमूले विहरतिच्चेव वत्तब्बं, न वेरञ्जायन्ति, तस्मा समीपाधिकरणत्थवसेन उभयथा निदानकित्तने किं पयोजनन्ति चोदनं मनसि निधायाह ‘‘गोचरगामनिदस्सनत्थ’’न्तिआदि. अस्साति भगवतो.

अवस्सञ्चेत्थ गोचरगामकित्तनं कत्तब्बं. यथा हि नळेरुपुचिमन्दमूलकित्तनं पब्बजितानुग्गहकरणादिअनेकप्पयोजनं, एवं गोचरगामकित्तनम्पि गहट्ठानुग्गहकरणादिविविधप्पयोजनन्ति दस्सेन्तो ‘‘वेरञ्जाकित्तनेना’’तिआदिमाह. तत्थ गहट्ठानुग्गहकरणन्ति तेसं तत्थ पच्चयग्गहणेन उपसङ्कमनपयिरुपासनादीनं ओकासदानेन धम्मदेसनाय सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठापनेन यथूपनिस्सयं उपरिविसेसाधिगमावहनेन च गहट्ठानं अनुग्गहकरणं. पब्बजितानुग्गहकरणन्ति उग्गहपरिपुच्छानं कम्मट्ठानानुयोगस्स च अनुरूपवसनट्ठानपरिग्गहेनेत्थ पब्बजितानं अनुग्गहकरणं.

पच्चयग्गहणेनेव पच्चयपरिभोगसिद्धितो आह ‘‘तथा पुरिमेन…पे… विवज्जनन्ति. तत्थ पुरिमेनाति वेरञ्जावचनेन. आहितो अहंमानो एत्थाति अत्ता, अत्तभावो. तस्स किलमथो किलन्तभावो अत्तकिलमथो, अत्तपीळा अत्तदुक्खन्ति वुत्तं होति, तस्स अनुयोगो करणं अत्तकिलमथानुयोगो, उपवासकण्टकापस्सयसेय्यादिना अत्तनो दुक्खुप्पादनन्ति वुत्तं होति. तस्स विवज्जनं अत्तकिलमथानुयोगविवज्जनं. अन्तोगामे वसन्तानं अनिच्छन्तानम्पि विसभागरूपादिआरम्मणदस्सनादिसम्भवतो बहिगामे पतिरूपट्ठाने वसन्तानं तदभावतो आह ‘‘पच्छिमेन वत्थुकामप्पहानतो’’तिआदि. तत्थ पच्छिमेनाति नळेरुपुचिमन्दमूलवचनेन. किलेसकामस्स वत्थुभूतत्ता रूपादयो पञ्च कामगुणा वत्थुकामो, तस्स पहानं वत्थुकामप्पहानं. कामसुखल्लिकानुयोगविवज्जनुपायदस्सनन्ति वत्थुकामेसु किलेसकामसंयुत्तस्स सुखस्स योगो अनुयोगो अनुभवो, तस्स परिवज्जने उपायदस्सनं.

सयमेव गोचरगामं उपसङ्कमित्वा अत्तनो धम्मस्सवनानुरूपभब्बपुग्गलानं दस्सनतो धम्मदेसनाय कालो सम्पत्तो नाम होतीति धम्मदेसनाय अभियोगो विञ्ञायतीति आह ‘‘पुरिमेन च धम्मदेसनाभियोग’’न्ति. धम्मदेसनाय सउस्साहभावो धम्मदेसनाभियोगो. बहिगामे विवित्तोकासे वसन्तस्स आकिण्णविहाराभावतो कायविवेकादीसु अधिमुत्ति तप्पोणता विञ्ञायतीति आह ‘‘पच्छिमेन विवेकाधिमुत्ति’’न्ति.

धम्मदेसनाभियोगविवेकाधिमुत्तीनं हेतुभूता एव करुणापञ्ञा धम्मदेसनाय उपगमनस्स ततो अपगमनस्स कारणभूता होन्तीति आह ‘‘पुरिमेन करुणाय उपगमन’’न्तिआदि. करुणापञ्ञायेव हि अनन्तरदुकस्स हेतू होन्ति. एतेन च करुणाय उपगमनं न लाभादिनिमित्तं, पञ्ञाय अपगमनं न विरोधादिनिमित्तन्ति उपगमनापगमनानं निरुपक्किलेसतं विभाविभन्ति दट्ठब्बं. अधिमुत्ततन्ति तन्निन्नभावं. निरुपलेपनन्ति अनुपलेपनं अनल्लीयनं.

धम्मिकसुखापरिच्चागनिमित्तन्ति एत्थ धम्मिकसुखं नाम अनवज्जसुखं. तञ्हि धम्मिकं लाभं पटिच्च उप्पन्नत्ता ‘‘धम्मिकसुख’’न्ति वुच्चति. उत्तरिमनुस्सधम्माभियोगनिमित्तं फासुविहारन्ति सम्बन्धो. मनुस्सानं उपकारबहुलतन्ति पच्चयपटिग्गहणधम्मदेसनादिवसेन उपकारबहुलतं. देवतानं उपकारबहुलतं जनविवित्तताय. पचुरजनविवित्तञ्हि ठानं देवा उपसङ्कमितब्बं मञ्ञन्ति. लोके संवड्ढभावन्ति आमिसोपभोगेन संवड्ढितभावं.

एकपुग्गलोति एत्थ (अ. नि. अट्ठ. १.१.१७०) एकोति दुतियादिपटिक्खेपत्थो गणनपरिच्छेदो. पुग्गलोति सम्मुतिकथा, न परमत्थकथा. बुद्धस्स हि भगवतो दुविधा देसना सम्मुतिदेसना परमत्थदेसना चाति. अयमत्थो पन हेट्ठा वित्थारितोवाति इध न वुच्चति. एको च सो पुग्गलो चाति एकपुग्गलो. केनट्ठेन एकपुग्गलो? असदिसट्ठेन गुणविसिट्ठट्ठेन असमसमट्ठेन. सो हि दसन्नं पारमीनं पटिपाटिया आवज्जनं आदिं कत्वा बोधिसम्भारगुणेहि चेव बुद्धगुणेहि च सेसमहाजनेन असदिसोति असदिसट्ठेनपि एकपुग्गलो. ये चस्स ते गुणा, तेपि अञ्ञसत्तानं गुणेहि विसिट्ठाति गुणविसिट्ठट्ठेनपि एकपुग्गलो. पुरिमका सम्मासम्बुद्धा सब्बसत्तेहि असमा, तेहि सद्धिं अयमेव एको रूपकायगुणेहि चेव नामकायगुणेहि च समोति असमसमट्ठेनपि एकपुग्गलो. लोकेति सत्तलोके.

उप्पज्जमानो उप्पज्जतीति इदं पन उभयम्पि विप्पकतवचनमेव. उप्पज्जन्तो बहुजनहितत्थाय उप्पज्जति, न अञ्ञेन कारणेनाति एवं पनेत्थ अत्थो वेदितब्बो. एवरूपञ्चेत्थ लक्खणं न सक्का एतं अञ्ञेन सद्दलक्खणेन पटिबाहितुं. अपिच उप्पज्जमानो नाम, उप्पज्जति नाम, उप्पन्नो नामाति अयमेत्थ भेदो वेदितब्बो. एस हि दीपङ्करपादमूलतो लद्धब्याकरणो बुद्धकारकधम्मे परियेसन्तो दस पारमियो दिस्वा ‘‘इमे धम्मा मया पूरेतब्बा’’ति कतसन्निट्ठानो दानपारमिं पूरेन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. सीलपारमिं…पे… उपेक्खापारमिन्ति इमा दस पारमियो पूरेन्तोपि, दस उपपारमियो पूरेन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. दस परमत्थपारमियो पूरेन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. पञ्च महापरिच्चागे परिच्चजन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. ञातत्थचरियं लोकत्थचरियं बुद्धत्थचरियं पूरयमानोपि उप्पज्जमानो नाम. कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि बुद्धकारके धम्मे मत्थकं पापेन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. वेस्सन्तरत्तभावं पहाय तुसितपुरे पटिसन्धिं गहेत्वा सट्ठिवस्ससतसहस्साधिका सत्तपण्णास वस्सकोटियो तिट्ठन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. देवताहि याचितो पञ्च महाविलोकनानि विलोकेत्वा मायादेविया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हन्तोपि, अनूनाधिके दस मासे गब्भवासं वसन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. एकूनतिंस वस्सानि अगारमज्झे तिट्ठन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा राहुलभद्दस्स जातदिवसे छन्नसहायो कण्डकं अस्सवरमारुय्ह निक्खमन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. तीणि रज्जानि अतिक्कमन्तो अनोमनदितीरे पब्बजन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. छब्बस्सानि महापधानं करोन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. परिपाकगते ञाणे ओळारिकं आहारं आहरन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. सायन्हसमये विसाखपुण्णमायं महाबोधिमण्डं आरुय्ह मारबलं विधमेत्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं परिसोधेत्वा पच्छिमयामसमनन्तरे द्वादसङ्गं पटिच्चसमुप्पादं अनुलोमपटिलोमतो सम्मसित्वा सोतापत्तिमग्गं पटिविज्झन्तोपि उप्पज्जमानो नाम. सोतापत्तिफलक्खणेपि सकदागामिफलक्खणेपि अनागामिफलक्खणेपि उप्पज्जमानो नाम. अरहत्तमग्गक्खणे पन उप्पज्जति नाम. अरहत्तफलक्खणे उप्पन्नो नाम. बुद्धानञ्हि सावकानं विय न पटिपाटिया इद्धिविधञाणादीनि उप्पज्जन्ति, सहेव पन अरहत्तमग्गेन सकलोपि सब्बञ्ञुतञ्ञाणादि गुणरासि आगतोव नाम होति, तस्मा निब्बत्तसब्बकिच्चत्ता अरहत्तफलक्खणे उप्पन्नो नाम होति. इमस्मिम्पि सुत्ते अरहत्तफलक्खणंयेव सन्धाय ‘‘उप्पज्जती’’ति वुत्तं. उप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अत्थो.

बहुजनहितायाति महाजनस्स हितत्थाय उप्पज्जति. बहुजनसुखायाति महाजनस्स सुखत्थाय उप्पज्जति. लोकानुकम्पायाति सत्तलोकस्स अनुकम्पं पटिच्च उप्पज्जति. कतरसत्तलोकस्साति? यो तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा अमतपानं पिवि, धम्मं पटिविज्झि, तस्स. भगवता हि महाबोधिमण्डे सत्तसत्ताहं वीतिनामेत्वा बोधिमण्डा इसिपतनं आगम्म ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता पब्बजितेन न सेवितब्बा’’ति धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्ते (सं. नि. ३.५; महाव. १३) देसिते आयस्मता अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरेन सद्धिं अट्ठारसकोटिसङ्खा ब्रह्मानो अमतपानं पिविंसु, एतस्स सत्तलोकस्स अनुकम्पाय उप्पन्नो. पञ्चमदिवसे अनत्तलक्खणसुत्तन्तपरियोसाने पञ्चवग्गियत्थेरा अरहत्ते पतिट्ठहिंसु, एतस्सपि सत्तलोकस्स अनुकम्पाय उप्पन्नो. ततो यसदारकप्पमुखे पञ्चपण्णास पुरिसे अरहत्ते पतिट्ठापेसि, ततो कप्पासिकवनसण्डे तिंस भद्दवग्गिये तयो मग्गे च फलानि च सम्पापेसि, एतस्सपि सत्तलोकस्स अनुकम्पाय उप्पन्नो. गयासीसे आदित्तपरियायपरियोसाने (सं. नि. ४.२८; महाव. ५४) जटिलसहस्सं अरहत्ते पतिट्ठापेसि, ततो लट्ठिवने बिम्बिसारप्पमुखा एकादस नहुता ब्राह्मणगहपतिका सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु, एकं नहुतं सरणेसु पतिट्ठितं. तिरोकुट्टअनुमोदनावसाने (खु. पा. ७. १ आदयो) चतुरासीतिया पाणसहस्सेहि अमतपानं पीतं. सुमनमालाकारसमागमे चतुरासीतिया, धनपालसमागमे दसहि पाणसहस्सेहि, खदिरङ्गारजातकसमागमे चतुरासीतिया पाणसहस्सेहि, जम्बुकआजीवकसमागमे चतुरासीतियाव, आनन्दसेट्ठिसमागमे चतुरासीतियाव पाणसहस्सेहि अमतपानं पीतं. पासाणकचेतिये पारायनसुत्तकथादिवसे (सु. नि. ९८२ आदयो) चुद्दस कोटियो अमतपानं पिविंसु. यमकपाटिहारियदिवसे वीसति पाणकोटियो, तावतिंसभवने पण्डुकम्बलसिलायं निसीदित्वा मातरं कायसक्खिं कत्वा सत्तप्पकरणं अभिधम्मं देसेन्तस्स असीति पाणकोटियो, देवोरोहणे तिंस पाणकोटियो, सक्कपञ्हसुत्तन्ते (दी. नि. २.३४४ आदयो) असीति देवसहस्सानि अमतपानं पिविंसु. महासमयसुत्तन्ते (दी. नि. २.३३१ आदयो) मङ्गलसुत्ते (खु. पा. ५.१ आदयो; सु. नि. मङ्गलसुत्त) चूळराहुलोवादे (म. नि. ३.४१६ आदयो) समचित्तपटिपदायाति (अ. नि. २.३३) इमेसु चतूसु ठानेसु अभिसमयप्पत्तसत्तानं परिच्छेदो नत्थि, एतस्सपि सत्तलोकस्स अनुकम्पाय उप्पन्नोति. यावज्जदिवसा इतो परम्पि अनागते इमं सासनं निस्साय सग्गमोक्खमग्गे पतिट्ठहन्तानं वसेनपि अयमत्थो वेदितब्बो.

देवमनुस्सानन्ति न केवलं देवमनुस्सानंयेव, अवसेसानं नागसुपण्णादीनम्पि अत्थाय हिताय सुखायेव उप्पन्नो. सहेतुकपटिसन्धिके पन मग्गफलसच्छिकिरियाय भब्बे पुग्गले दस्सेतुं एवं वुत्तं. तस्मा एतेसम्पि अत्थत्थाय हितत्थाय सुखत्थायेव उप्पन्नोति वेदितब्बो.

कतमो एकपुग्गलोति कथेतुकम्यतापुच्छा. इदानि ताय पुच्छाय पुट्ठं एकपुग्गलं विभावेन्तो ‘‘तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति आह. तदत्थपरिनिप्फादनन्ति लोकत्थनिप्फादनं, बुद्धकिच्चसम्पादनन्ति अत्थो. पठमं लुम्बिनीवने दुतियं बोधिमण्डेति लुम्बिनीवने रूपकायेन जातो, बोधिमण्डे धम्मकायेन. एवमादिनाति आदि-सद्देन वेरञ्जाकित्तनतो रूपकायस्स अनुग्गण्हनं दस्सेति, नळेरुपुचिमन्दमूलकित्तनतो धम्मकायस्स. तथा पुरिमेन पराधीनकिरियाकरणं, दुतियेन अत्ताधीनकिरियाकरणं. पुरिमेन वा करुणाकिच्चं, इतरेन पञ्ञाकिच्चं, पुरिमेन चस्स परमाय अनुकम्पाय समन्नागमं, पच्छिमेन परमाय उपेक्खाय समन्नागमन्ति एवमादिं सङ्गण्हाति.

पच्छिमकोति गुणेन पच्छिमको. आनन्दत्थेरं सन्धायेतं वुत्तं. सङ्ख्यायपीति गणनतोपि. दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतत्ता सङ्घोति इममत्थं विभावेन्तो आह ‘‘दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्खातसङ्घातेन समणगणेना’’ति. एत्थ पन ‘‘यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५६, म. नि. १.४९२; ३.५४) एवं वुत्ताय दिट्ठिया, ‘‘यानि तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुप्पसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि, तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४; ३५६; म. नि. १.४९२; ३.५४) एवं वुत्तानञ्च सीलानं सामञ्ञसङ्खातेन सङ्घतो सङ्घटितो समेतोति दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्खातसङ्घातो, समणगणो. दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतोति वुत्तं होति. तथा हि ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सञ्चिच्च पाणं जीविता वोरोपेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति आदिवचनतो दिट्ठिसीलानं नियतसभावत्ता सोतापन्नापि अञ्ञमञ्ञं दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहता, पगेव सकदागामिआदयो. अरियपुग्गला हि यत्थ कत्थचि दूरे ठितापि अत्तनो गुणसामग्गिया संहतायेव. ‘‘तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरति (दी. नि. ३.३२४, ३५६; म. नि. १.४९२; ३.५४), तथारूपेसु सीलेसु सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी. नि. ३.३२४, ३५६; म. नि. १.४९२; ३.५४) वचनतो पुथुज्जनानम्पि दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतभावो लब्भतियेव, इध पन अरियसङ्घोयेव अधिप्पेतो ‘‘यो तत्थ पच्छिमको, सो सोतापन्नो’’ति वचनतो. एतेनाति ‘‘पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेही’’ति एतेन वचनेन. अस्साति पञ्चमत्तस्स भिक्खुसतस्स. निरब्बुदोतिआदीनं वचनत्थो परतो एव आवि भविस्सति.

अस्सोसीति एत्थ सवनमुपलब्भोति आह ‘‘अस्सोसीति सुणि उपलभी’’ति, अञ्ञासीति अत्थो. सो चायमुपलब्भो सवनवसेनेवाति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन अञ्ञासी’’ति. अवधारणफलत्ता सद्दप्पयोगस्स सब्बम्पि वाक्यं अन्तोगधावधारणन्ति आह ‘‘खोति पदपूरणमत्ते निपातो’’ति. अवधारणत्थेति पन इमिना अन्तोगधावधारणेपि सब्बस्मिं वाक्ये इट्ठतोवधारणत्थं खोसद्दग्गहणन्ति दस्सेति. तमेव इट्ठतोवधारणं दस्सेन्तो आह ‘‘तत्थ अवधारणत्थेना’’तिआदि. अथ पदपूरणत्थेन खोसद्देन किंपयोजनन्ति आह ‘‘पदपूरणेन पन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेवा’’ति. ‘‘अस्सोसी’’ति हि पदं खोसद्दे गहिते तेन फुल्लितमण्डितविभूसितं विय होन्तं पूरितं नाम होति, तेन च पुरिमपच्छिमपदानि सिलिट्ठानि होन्ति, न तस्मिं अग्गहिते, तस्मा पदपूरणेन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेव पयोजनं. मत्त-सद्दो चेत्थ विसेसनिवत्तिअत्थो, तेनस्स अनत्थन्तरदीपनतं दस्सेति, एव-सद्देन पन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय एकन्तिकतं.

वेरञ्जोति एत्थ सद्दलक्खणानुसारेन अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘वेरञ्जायं जातो’’तिआदि. ब्रह्मं अणतीति एत्थ ब्रह्मन्ति वेदो वुच्चति, सो पन मन्तब्रह्मकप्पवसेन तिविधो. तत्थ मन्ता पधानमूलभावतोयेव अट्ठकादीहि पवुत्ता, इतरे पन तन्निस्सयेन जाता, तेन पधानस्सेव गहणं. मन्ते सज्झायतीति इरुवेदादिके मन्तसत्थे सज्झायतीति अत्थो. इरुवेदादयो हि गुत्तभासितब्बताय ‘‘मन्ता’’ति वुच्चन्ति. इदमेव हीति अवधारणेन ब्रह्मतो जातोतिआदिकं निरुत्तिं पटिक्खिपति. जातिब्राह्मणानन्ति इमिना अञ्ञेपि ब्राह्मणा अत्थीति दस्सेति. दुविधा हि ब्राह्मणा जातिब्राह्मणा विसुद्धिब्राह्मणा चाति. इदानि तत्थ विसुद्धिब्राह्मणानं निरुत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘अरिया पना’’तिआदि.

समितपापत्ताति अच्चन्तं अनवसेसतो सवासनं समितपापत्ता. एवञ्हि बाहिरकअवीतरागसेक्खासेक्खपापसमणतो भगवतो पापसमणं विसेसितं होति. वुत्तमेवत्थं उदाहरणेन विभावेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. एत्थ पन ‘‘बाहितपापोति ब्राह्मणो, समितपापत्ता समणोति वुच्चतीति इदं भिन्नगाथासन्निस्सितपदद्वयं एकतो गहेत्वा वुत्त’’न्ति वदन्ति. वुत्तञ्हेतं तीसुपि गण्ठिपदेसु ‘‘समितत्ता हि पापानं, समणोति पवुच्चतीति इदं वचनं गहेत्वा ‘समितत्ता समणोति वुच्चती’ति वुत्तं. बाहितपापोति ब्राह्मणोति इदं पन अञ्ञस्मिं गाथाबन्धे वुत्तवचन’’न्ति. अनेकत्थत्ता निपातानं इध अनुस्सवनत्थे अधिप्पेतोति आह ‘‘खलूति अनुस्सवनत्थे निपातो’’ति. जातिसमुदागतन्ति जातिया आगतं, जातिसिद्धन्ति वुत्तं होति. आलपनमत्तन्ति पियालापवचनमत्तं. पियसमुदाहारा हेते भोति वा आवुसोति वा देवानम्पियाति वा. भोवादी नाम सो होतीति यो आमन्तनादीसु ‘‘भो भो’’ति वदन्तो विचरति, सो भोवादी नाम होतीति अत्थो. सकिञ्चनोति रागादीहि किञ्चनेहि सकिञ्चनो. रागादयो हि सत्ते किञ्चेन्ति मद्दन्ति पलिबुन्धन्तीति ‘‘किञ्चनानी’’ति वुच्चन्ति. मनुस्सा किर गोणेहि खलं मद्दापेन्ता ‘‘किञ्चेहि कपिल, किञ्चेहि काळका’’ति वदन्ति, तस्मा मद्दनट्ठो किञ्चनट्ठोति वेदितब्बो.

गोत्तवसेनाति एत्थ गं तायतीति गोत्तं. गोसद्देन चेत्थ अभिधानं बुद्धि च वुच्चति, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. गोतमोति पवत्तमानं अभिधानं बुद्धिञ्च एकंसिकविसयताय तायति रक्खतीति गोत्तं. यथा हि बुद्धि आरम्मणभूतेन अत्थेन विना न वत्तति, एवं अभिधानं अभिधेय्यभूतेन, तस्मा सो गोत्तसङ्खातो अत्थो तानि बुद्धिअभिधानानि तायति रक्खतीति वुच्चति. सो पन अञ्ञकुलपरम्पराय असाधारणं तस्स कुलस्स आदिपुरिससमुदागतं तंकुलपरियापन्नसाधारणं सामञ्ञरूपन्ति दट्ठब्बं. एत्थ च समणोति इमिना सरिक्खकजनेहि भगवतो बहुमतभावो दस्सितो समितपापताकित्तनतो, गोतमोति इमिना लोकियजनेहि उळारकुलसम्भूततादीपनतो. सक्यस्स सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो सक्यपुत्तो. इमिना च उदितोदितविपुलखत्तियकुलविभावनतो वुत्तं ‘‘इदं पन भगवतो उच्चाकुलपअदीपन’’न्ति. सब्बखत्तियानञ्हि आदिभूतमहासम्मतमहाराजतो पट्ठाय असम्भिन्नं उळारतमं सक्यराजकुलं. केनचि पारिजुञ्ञेन अनभिभूतोति ञातिपारिजुञ्ञभोगपारिजुञ्ञादिना केनचि पारिजुञ्ञेन परिहानिया अनभिभूतो अनज्झोत्थटो. तथा हि लोकनाथस्स अभिजातियं तस्स कुलस्स न किञ्चि पारिजुञ्ञं, अथ खो वड्ढियेव. अभिनिक्खमने च ततो समिद्धतमभावो लोके पाकटो पञ्ञातो. तेन ‘‘सक्यकुला पब्बजितो’’ति इदं वचनं भगवतो सद्धापब्बजितभावपरिदीपनत्थं वुत्तं महन्तं ञातिपरिवट्टं महन्तञ्च भोगक्खन्धं पहाय पब्बजितभावसिद्धितो. ततो परन्ति ‘‘वेरञ्जायं विहरती’’तिआदि.

इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनन्ति इत्थं इमं पकारं भूतो आपन्नोति इत्तम्भूतो, तस्स आख्यानं इत्थम्भूताख्यानं, सोयेव अत्थो इत्थम्भूताख्यानत्थो. अथ वा इत्थं एवं पकारो भूतो जातोति एवं कथनत्थो इत्थम्भूताख्यानत्थो, तस्मिं उपयोगवचनन्ति अत्थो. एत्थ च अब्भुग्गतोति एत्थ अभि-सद्दो इत्थम्भूताख्यानत्थजोतको अभिभवित्वा उग्गमनप्पकारस्स दीपनतो. तेन योगतो ‘‘तं खो पन भवन्तं गोतम’’न्ति इदं उपयोगवचनं सामिअत्थेपि समानं इत्थम्भूताख्यानदीपनतो ‘‘इत्थम्भूताख्यानत्थे’’ति वुत्तं. तेनेवाह ‘‘तस्स खो पन भोतो गोतमस्साति अत्थो’’ति. इदं वुत्तं होति – यथा ‘‘साधु देवदत्तो मातरमभी’’ति एत्थ अभिसद्दयोगतो इत्थम्भूताख्याने उपयोगवचनं कतं, एवमिधापि तं खो पन भवन्तं गोतमं अभि एवं कल्याणो कित्तिसद्दो उग्गतोति अभिसद्दयोगतो इत्थम्भूताख्याने उपयोगवचनन्ति. ‘‘साधु देवदत्तो मातरमभी’’ति एत्थ हि ‘‘देवदत्तो मातरमभि मातरि विसये मातुया वा साधू’’ति एवं अधिकरणत्थे सामिअत्थे वा भुम्मवचनस्स वा सामिवचनस्स वा पसङ्गे इत्थम्भूताख्यानत्थजोतकेन अभिसद्देन योगे उपयोगवचनं कतं. यथा चेत्थ ‘‘देवदत्तो मातु विसये मातुसम्बन्धी वा साधुत्तप्पकारप्पत्तो’’ति अयमत्थो विञ्ञायति, एवमिधापि ‘‘भोतो गोतमस्स सम्बन्धी कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो अभिभवित्वा उग्गमनप्पकारप्पत्तो’’ति अयमत्थो विञ्ञायति. तत्थ हि देवदत्तग्गहणं विय इध कित्तिसद्दग्गहणं, तथा तत्थ ‘‘मातर’’न्ति वचनं विय इध ‘‘तं खो पन भवन्तं गोतम’’न्ति वचनं, तत्थ साधुसद्दग्गहणं विय इध उग्गतसद्दग्गहणं वेदितब्बं.

कल्याणोति भद्दको. कल्याणभावो चस्स कल्याणगुणविसयतायाति आह ‘‘कल्याणगुणसमन्नागतो’’ति, कल्याणेहि गुणेहि समन्नागतो तंविसयताय युत्तोति अत्थो. तंविसयता हेत्थ समन्नागमो कल्याणगुणविसयताय तन्निस्सितोति अधिप्पायो. सेट्ठोति एत्थापि एसेव नयो. सेट्ठगुणविसयताय एव हि कित्तिसद्दस्स सेट्ठता ‘‘भगवाति वचनं सेट्ठ’’न्तिआदीसु विय. ‘‘भगवा अरह’’न्तिआदिना गुणानं संकित्तनतो सद्दनीयतो च कित्तिसद्दो वण्णोति आह ‘‘कित्तिसद्दोति कित्ति एवा’’ति. वण्णोयेव हि कित्तेतब्बतो कित्तिसद्दनीयतो सद्दोति च वुच्चति. कित्तिपरियायो हि सद्दसद्दो यथा ‘‘उळारसद्दा इसयो, गुणवन्तो तपस्सिनो’’ति. अभित्थवनवसेन पवत्तो सद्दो थुतिघोसो, अभित्थवुदाहारो.

‘‘अब्भुग्गतो’’ति पन एतस्स अत्थो अट्ठकथायं न दस्सितो, तस्मा तस्सत्थो एवं वेदितब्बो – अब्भुग्गतोति अभिभवित्वा उग्गतो, अनञ्ञसाधारणगुणे आरब्भ पवत्तत्ता सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा पवत्तोति वुत्तं होति. किन्ति सद्दो अब्भुग्गतोति आह ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदि. इतो परं पन ईदिसेसु ठानेसु यत्थ यत्थ पाळिपाठस्स अत्थो वत्तब्बो सिया, तत्थ तत्थ ‘‘पाळियं पना’’ति वत्वा अत्थं दस्सयिस्साम, इदानि तत्थ पदयोजनापुब्बकं अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘इतिपि सो भगवातिआदीसु पन अयं ताव योजना’’तिआदि. सो भगवाति यो सो समतिंस पारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो देवानं अतिदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा लोकनाथो भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि भगवाति लद्धनामो, सो भगवा. भगवाति हि इदं सत्थु नामकित्तनं. तेनाह आयस्मा धम्मसेनापति ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कत’’न्तिआदि (महानि. ८४). परतो पन भगवाति गुणकित्तनमेव. यथा कम्मट्ठानिकेन ‘‘अरह’’न्तिआदीसु नवसु ठानेसु पच्चेकं इतिपिसद्दं योजेत्वा बुद्धगुणा अनुस्सरीयन्ति, एवं बुद्धगुणसंकित्तकेनपीति दस्सेन्तो ‘‘इतिपि अरहं इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवा’’ति आह. एवञ्हि सति ‘‘अरह’’न्तिआदीहि नवहि पदेहि ये सदेवके लोके अतिविय पाकटा पञ्ञाता बुद्धगुणा, ते नानप्पकारतो विभाविता होन्ति. ‘‘इतिपेतं भूतं, इतिपेतं तच्छ’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.६) विय हि इध इति-सद्दो आसन्नपच्चक्खकारणत्थो, पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन च तेसं गुणानं बहुभावो दीपितो, तानि च गुणसल्लक्खणकारणानि सद्धासम्पन्नानं विञ्ञुजातिकानं पच्चक्खानि होन्तीति तानि संकित्तेन्तेन विञ्ञुना चित्तस्स सम्मुखीभूतानेव कत्वा संकित्तेतब्बानीति दस्सेन्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होती’’ति आह.

‘‘सुत्तन्तिकानं वचनानमत्थं, सुत्तानुरूपं परिदीपयन्ती’’ति हेट्ठा वुत्तत्ता विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१२५-१२८) सब्बाकारतो संवण्णितम्पि अत्थं इधापि वित्थारेत्वा दस्सेतुकामो तत्थ पयोजनमाह ‘‘इदानि विनयधरान’’न्तिआदि. तत्थ चित्तसम्पहंसनत्थन्ति चित्तसन्तोसनत्थं, चित्तप्पसादजननत्थन्ति वुत्तं होति. ‘‘आरकत्ता’’तिआदीसु आरकत्ताति सुविदूरत्ता. अरीनन्ति किलेसारीनं. अरानन्ति संसारचक्कस्स अरानं. हतत्ताति विद्धंसितत्ता. पच्चयादीनन्ति चीवरादिपच्चयानञ्चेव पूजाविसेसानञ्च.

इदानि यथावुत्तमेवत्थं विभावेन्तो आह ‘‘आरका हि सो’’तिआदि. दूरता नाम आसन्नता विय उपादायुपादाय वुच्चतीति परमुक्कंसगतं दूरभावं दस्सेन्तो ‘‘सुविदूरविदूरे ठितो’’ति आह, सुट्ठु विदूरभावेनेव विदूरे ठितोति अत्थो. सो पनस्स किलेसेहि दूरे ठितभावो, न पदेसवसेन, अथ खो तेसं सब्बसो पहीनत्ताति दस्सेन्तो आह ‘‘मग्गेन किलेसानं विद्धंसितत्ता’’ति. ननु अञ्ञेसम्पि खीणासवानं ते पहीना एवाति अनुयोगं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘सवासनान’’न्ति. न हि ठपेत्वा भगवन्तं अञ्ञे सह वासनाय किलेसे पहातुं सक्कोन्ति. एतेन अञ्ञेहि असाधारणं भगवतो अरहत्तन्ति दस्सितं होति. का पनायं वासना नाम? पहीनकिलेसस्सपि अप्पहीनकिलेसस्स पयोगसदिसपयोगहेतुभूतो किलेसनिस्सितो सामत्थियविसेसो आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स वसलसमुदाचारनिमित्तं विय. कथं पन ‘‘आरका’’ति वुत्ते ‘‘किलेसेही’’ति अयमत्थो लब्भतीति सामञ्ञचोदनाय विसेसे अवट्ठानतो विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुपयुज्जितब्बतो ‘‘आरकास्स होन्ति पापका अकुसला धम्मा’’तिआदीनि (म. नि. १.४३४) सुत्तपदानेत्थ उदाहरितब्बानि. आरकाति चेत्थ आ-कारस्स रस्सत्तं, क-कारस्स च हकारं सानुसारं कत्वा निरुत्तिनयेन ‘‘अरह’’न्ति पदसिद्धि वेदितब्बा. यथावुत्तस्सेवत्थस्स सुखग्गहणत्थं इदमेत्थ वुच्चति –

‘‘सो ततो आरका नाम, यस्स येनासमङ्गिता;

असमङ्गी च दोसेहि, नाथो तेनारहं मतो’’ति. (विसुद्धि. १.१२५);

अनत्थचरणेन किलेसा एव अरयोति किलेसारयो. अरीनं हतत्ता अरिहाति वत्तब्बे निरुत्तिनयेन ‘‘अरह’’न्ति वुत्तं. एत्थापि यथावुत्तस्सत्थस्स सुखग्गहणत्थं इदं वेदितब्बं –

‘‘यस्मा रागादिसङ्खाता, सब्बेपि अरयो हता;

पञ्ञासत्थेन नाथेन, तस्मापि अरहं मतो’’ति. (विसुद्धि. १.१२६);

यञ्चेतं संसारचक्कन्ति सम्बन्धो. रथचक्कस्स नाभि विय मूलावयवभूतं अन्तो बहि च समवट्ठितं अविज्जाभवतण्हाद्वयन्ति वुत्तं ‘‘अविज्जाभवतण्हामयनाभी’’ति. नाभिया नेमिया च सम्बद्धअरसदिसा पच्चयफलभूतेहि अविज्जातण्हाजरामरणेहि सम्बद्धा पुञ्ञाभिसङ्खारअपुञ्ञाभिसङ्खारआनेञ्जाभिसङ्खाराति वुत्तं ‘‘पुञ्ञादिअभिसङ्खारार’’न्ति. तत्थ तत्थ भवे परियन्तभावेन पाकटं जरामरणन्ति तं नेमिट्ठानियं कत्वा आह ‘‘जरामरणनेमी’’ति. यथा रथचक्कप्पवत्तिया पधानकारणं अक्खो, एवं संसारचक्कप्पवत्तिया आसवसमुदयोति आह ‘‘आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा’’ति. आसवा एव अविज्जादीनं कारणत्ता आसवसमुदयो. यथाह ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३). विपाककटत्तारूपप्पभेदो कामभवादिको तिभवो एव रथो, तस्मिं तिभवरथे. अत्तनो पच्चयेहि समं, सब्बसो वा आदितो पट्ठाय योजितन्ति समायोजितं. आदिरहितं कालं पवत्ततीति कत्वा अनादिकालप्पवत्तं.

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. २.६१९; दी. नि. अट्ठ. २.९५ अपसादनावण्णना; सं. नि. अट्ठ. २.२.६०; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९) –

एवं वुत्तसंसारोव संसारचक्कं. अनेनाति भगवता. बोधिमण्डेति बोधिसङ्खातस्स ञाणस्स मण्डभावप्पत्ते ठाने काले वा. बोधीति पञ्ञा, सा एत्थ मण्डा पसन्ना जाताति बोधिमण्डो. वीरियपादेहीति संकिलेसवोदानपक्खियेसु सन्निरुम्भनसन्निक्खिपनकिच्चताय द्विधा पवत्तेति अत्तनो वीरियसङ्खातेहि पादेहि. सीलपथवियन्ति पतिट्ठानट्ठेन सीलमेव पथवी, तस्सं. पतिट्ठायाति सम्पादनवसेन पतिट्ठहित्वा. सद्धाहत्थेनाति अनवज्जधम्मादानसाधनतो सद्धाव हत्थो, तेन. कम्मक्खयकरन्ति कायकम्मादिभेदस्स सब्बस्सपि कम्मस्स खयकरणतो कम्मक्खयकरं. ञाणफरसुन्ति समाधिसिलायं सुनिसितं मग्गञाणफरसुं गहेत्वा.

एवं ‘‘अरानं हतत्ता’’ति एत्थ वुत्तं अरसङ्खातं संसारं चक्कं विय चक्कन्ति गहेत्वा अत्थयोजनं कत्वा इदानि पटिच्चसमुप्पाददेसनाक्कमेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अनमतग्गसंसारवट्टन्ति अनु अनु अमतग्गं अविञ्ञातपुब्बकोटिकं संसारमण्डलं. सेसा दस धम्माति सङ्खारादयो जातिपरियोसाना दस धम्मा. कथं तेसं सङ्खारादीनं अरभावोति आह ‘‘अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियन्तत्ता चा’’ति. तत्थ अविज्जा मूलं पधानकारणं येसं सङ्खारादीनं ते अविज्जामूलका, तेसं भावो अविज्जामूलकत्तं. जरामरणं परियन्तं परियोसानभूतं एतेसन्ति जरामरणपरियन्ता, सङ्खारादयो दस धम्मा. तेसं भावो जरामरणपरियन्तत्तं. सङ्खारादिजातिपरियोसानानं दसधम्मानं अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियोसानत्ता चाति अत्थो, नाभिभूताय अविज्जाय मूलतो नेमिभूतेन जरामरणेन अन्ततो सङ्खारादीनं सम्बन्धत्ताति अधिप्पायो.

दुक्खादीसूति दुक्खसमुदयनिरोधमग्गेसु. अञ्ञाणन्ति ञाणप्पटिपक्खत्ता मोहो अञ्ञाणं, न पन ञाणतो अञ्ञं, नपि ञाणस्स अभावमत्तं. तत्थ दुक्खादीसु अञ्ञाणं यथासभावप्पटिवेधाप्पदानतो तप्पटिच्छादनवसेनेव. एत्थ हि किञ्चापि ठपेत्वा लोकुत्तरसच्चद्वयं सेसट्ठानेसु आरम्मणवसेनपि अविज्जा उप्पज्जति, एवं सन्तेपि पटिच्छादनवसेनेव इध अधिप्पेता. सा हि उप्पन्ना दुक्खसच्चं पटिच्छादेत्वा तिट्ठति, याथावसरसलक्खणं पटिविज्झितुं न देति, तथा समुदयं निरोधं मग्गन्ति.

दुक्खन्ति चेत्थ दुक्खं अरियसच्चं अधिप्पेतन्ति तं कामभवादिवसेन तिधा भिन्दित्वा तथा तप्पटिच्छादिकञ्च अविज्जं तिधा कत्वा अविज्जादिपच्चये तीसु भवेसु सङ्खारादिके पटिपाटिया दस्सेन्तो ‘‘कामभवे च अविज्जा’’तिआदिमाह. तत्थ कामभवे च अविज्जाति कामभवे आदीनवपटिच्छादिका अविज्जा. रूपभवे अविज्जा अरूपभवे अविज्जाति एत्थापि एसेव नयो. कामभवे सङ्खारानन्ति कामभूमिपरियापन्नानं पुञ्ञापुञ्ञसङ्खारानं, कामभवे वा निप्फादेतब्बा ये पुञ्ञापुञ्ञसङ्खारा, तेसं कामभवूपपत्तिनिब्बत्तकसङ्खारानन्ति अत्थो. सङ्खाराति चेत्थ लोकियकुसलाकुसलचेतना वेदितब्बा. पच्चयो होतीति पुञ्ञाभिसङ्खारानं ताव आरम्मणपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्विधा पच्चयो होति, अपुञ्ञाभिसङ्खारेसु सहजातस्स सहजातादिवसेन, असहजातस्स अनन्तरसमनन्तरादिवसेन, अनानन्तरस्स पन आरम्मणवसेन चेव उपनिस्सयवसेन च पच्चयो होति. अरूपभवे सङ्खारानन्ति आनेञ्जाभिसङ्खारानं. पच्चयो होतीति उपनिस्सयपच्चयवसेनेव. इमस्मिञ्च पनत्थे एत्थ वित्थारियमाने अतिप्पपञ्चो होति, तस्मा तं नयिध वित्थारयिस्साम. इतरेसूति रूपारूपभवेसु.

तिण्णं आयतनानन्ति चक्खुसोतमनायतनानं घानादित्तयस्स तत्थ असम्भवतो. एकस्साति मनायतनस्स इतरेसं तत्थ असम्भवतो. इमिना नयेन तिण्णं फस्सानन्तिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो. छब्बिधस्स फस्सस्साति चक्खुसम्फस्ससोतसम्फस्सघानसम्फस्सजिव्हासम्फस्सकायसम्फस्समनोसम्फस्सानं वसेन छब्बिधस्स फस्सस्स. छन्नं वेदनानन्ति चक्खुसम्फस्सजा वेदना, तथा सोतसम्फस्सजा घानसम्फस्सजा जिव्हासम्फस्सजा कायसम्फस्सजा मनोसम्फस्सजा वेदनाति इमासं छन्नं वेदनानं. छन्नं तण्हाकायानन्ति रूपतण्हा सद्दतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोट्ठब्बतण्हा धम्मतण्हाति इमेसं छन्नं तण्हाकायानं. तत्थ तत्थ सा सा तण्हाति रूपतण्हादिभेदा तत्थ तत्थ कामभवादीसु उप्पज्जनकतण्हा.

सा तण्हादिमूलिका कथा अतिसंखित्ताति तं उपादानभवे च विभजित्वा वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ कामे परिभुञ्जिस्सामीति इमिना कामतण्हापवत्तिमाह, तथा सग्गसम्पत्तिं अनुभविस्सामीतिआदीहि. सा पन तण्हा यस्मा भुसमादानवसेन पवत्तमाना कामुपादानं नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘कामुपादानपच्चया’’ति. तथेवाति कामुपादानपच्चया एव. ब्रह्मलोकसम्पत्तिन्ति रूपीब्रह्मलोके सम्पत्तिं. ‘‘सब्बेपि तेभूमका धम्मा कामनीयट्ठेन कामा’’ति वचनतो भवरागोपि कामुपादानमेवाति कत्वा ‘‘कामुपादानपच्चया एव मेत्तं भावेती’’तिआदि वुत्तं. तत्थ मेत्तं भावेतीति मिज्जति सिनिय्हतीति मेत्ता, तं भावेति वड्ढेतीति अत्थो. अथ वा मेत्ता एतस्स अत्थीति मेत्तं, चित्तं, तंसम्पयुत्तं झानं वा, तं भावेति वड्ढेति उप्पादेति वाति अत्थो. करुणं भावेतीतिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.

सेसुपादानमूलिकासुपीति दिट्ठुपादानसीलब्बतुपादानअत्तवादुपादानमूलिकासुपि योजनासु एसेव नयोति अत्थो. तत्थायं योजना – इधेकच्चो ‘‘नत्थि परलोको’’ति नत्थिकदिट्ठिं गण्हाति, सो दिट्ठुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरतीतिआदि वुत्तनयेन योजेतब्बं. अपरो ‘‘असुकस्मिं सम्पत्तिभवे अत्ता उच्छिज्जती’’ति उच्छेददिट्ठिं गण्हाति, सो तत्रूपपत्तिया कायेन सुचरितं चरतीतिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. अपरो ‘‘रूपी मनोमयो हुत्वा अत्ता उच्छिज्जती’’ति रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति भावनापारिपूरियाति सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अपरोपि ‘‘अरूपभवे उप्पज्जित्वा अत्ता उच्छिज्जती’’ति अरूपूपपत्तिया मग्गं भावेति भावनापारिपूरियाति सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. एताहियेव अत्तवादुपादानमूलिकापि योजना संवण्णिताति दट्ठब्बं. एवं दिट्ठधम्मनिब्बानवादवसेनपि योजना वेदितब्बा. अपरो ‘‘सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धी’’ति असुद्धिमग्गं ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति परामसन्तो सीलब्बतुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरतीतिआदि सब्बं वुत्तनयेनेव योजेतब्बं.

इदानि य्वायं संसारचक्कं दस्सेन्तेन ‘‘कामभवे अविज्जा कामभवे सङ्खारानं पच्चयो होती’’तिआदिना अविज्जादीनं पच्चयभावो सङ्खारादीनं पच्चयुप्पन्नभावो च दस्सितो, तमेव पटिसम्भिदामग्गपाळिं आनेत्वा निगमनवसेन दस्सेन्तो ‘‘एवमय’’न्तिआदिमाह. तत्थ यथा सङ्खारा हेतुनिब्बत्ता, एवं अविज्जापि कामासवादिना सहेतुका एवाति आह ‘‘उभोपेते हेतुसमुप्पन्ना’’ति. पच्चयपरिग्गहेति नामरूपस्स पच्चयानं अविज्जादीनं परिच्छिज्ज गहणे. निप्फादेतब्बे भुम्मं. पञ्ञाति कङ्खावितरणविसुद्धिसङ्खाता पकारतो जानना. धम्मट्ठितिञाणन्ति तिट्ठन्ति एत्थ फलधम्मा तदायत्तवुत्तितायाति ठिति, कारणं, धम्मानं ठिति धम्मट्ठिति, धम्मट्ठितिया ञाणं धम्मट्ठितिञाणं, पच्चयञाणन्ति अत्थो, पटिच्चसमुप्पादावबोधोति वुत्तं होति. कामञ्चेत्थ पच्चयपरिग्गहे पञ्ञायेव धम्मट्ठितिञाणं, सङ्खारेसु पन अदिट्ठेसु अविज्जाय सङ्खारानं पच्चयभावो न सक्का दट्ठुन्ति ‘‘सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना’’ति पच्चयुप्पन्नधम्मानम्पि गहणं कतन्ति वेदितब्बं. उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति इदं पन उभिन्नम्पि पच्चयुप्पन्नभावं दस्सेतुकामताय वुत्तं. इदञ्च धम्मट्ठितिञाणं यस्मा अद्धत्तये कङ्खामलवितरणवसेन पवत्तति, तस्मा ‘‘अतीतम्पि अद्धान’’न्तिआदि वुत्तं. एतेन नयेन सब्बपदानि वित्थारेतब्बानीति एतेन नयेन ‘‘अविज्जा हेतू’’तिआदिना अविज्जायं वुत्तनयेन ‘‘सङ्खारा हेतु, विञ्ञाणं हेतुसमुप्पन्न’’न्तिआदिना सब्बपदानि वित्थारेतब्बानि.

संखिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपो, हेतु विपाको च. अथ वा हेतुविपाकोति संखिप्पतीति सङ्खेपो, अविज्जादयो विञ्ञाणादयो च. सङ्खेपभावसामञ्ञेन पन एकवचनं कतन्ति दट्ठब्बं. ते पन सङ्खेपा अतीते हेतु, एतरहि विपाको, एतरहि हेतु, आयतिं विपाकोति एवं कालविभागेन चत्तारो जाता, तेनाह ‘‘पुरिमसङ्खेपो चेत्थ अतीतो अद्धा’’तिआदि. पच्चुप्पन्नो अद्धाति सम्बन्धो. तण्हुपादानभवा गहिताव होन्तीति एत्थ अविज्जागहणेन किलेसभावसामञ्ञतो तण्हुपादाना गहिता, सङ्खारग्गहणेन कम्मभावसामञ्ञतो भवो गहितो, अविज्जासङ्खारानं तेहि विना सकिच्चाकरणतो च तण्हुपादानभवा गहिताव होन्ति. अथ वा अविद्वा परितस्सति, परितसितो उपादियति, तस्सुपादानपच्चया भवो, तस्मा तण्हुपादानभवापि गहिता होन्ति. तथा च वुत्तं –

‘‘पुरिमकम्मभवस्मिं मोहो अविज्जा, आयूहना सङ्खारा. निकन्ति तण्हा, उपगमनं उपादानं, चेतना भवो, इति इमे पञ्च धम्मा पुरिमकम्मभवस्मिं इध पटिसन्धिया पच्चया’’ति (पटि. म. १.४७).

तत्थ (विभ. अट्ठ. २४२; पटि. म. अट्ठ. १.१.४७) पुरिमकम्मभवस्मिन्ति पुरिमे कम्मभवे, अतीतजातियं कम्मभवे करियमानेति अत्थो. मोहो अविज्जाति यो तदा दुक्खादीसु मोहो येन मूळ्हो कम्मं करोति, सा अविज्जा. आयूहना सङ्खाराति तं कम्मं करोतो या पुरिमचेतनायो, यथा ‘‘दानं दस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा मासम्पि संवच्छरम्पि दानूपकरणानि सज्जेन्तस्स उप्पन्ना पुरिमचेतनायो, पटिग्गाहकानं पन हत्थे दक्खिणं पतिट्ठापयतो चेतना भवोति वुच्चति. एकावज्जनेसु वा छसु जवनेसु चेतना आयूहनसङ्खारा नाम, सत्तमा भवो. या काचि वा पन चेतना भवो, सम्पयुत्ता आयूहनसङ्खारा नाम. निकन्ति तण्हाति या कम्मं करोन्तस्स तस्स फले उपपत्तिभवे निकामना पत्थना, सा तण्हा नाम. उपगमनं उपादानन्ति यं कम्मभवस्स पच्चयभूतं ‘‘इदं कत्वा असुकस्मिं नाम ठाने कामे सेविस्सामि उच्छिज्जिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तं उपगमनं गहणं परामसनं, इदं उपादानं नाम. चेतना भवोति ‘‘तं कम्मं करोतो या पुरिमा चेतनायो’’तिआदिना हेट्ठा वुत्तेसु तीसु अत्थविकप्पेसु या चेतना भवोति वुत्ता, सा चेतना भवोति एवमत्थो वेदितब्बो.

इदानि सब्बेपेते अविज्जादयो धम्मे द्वीहि वट्टेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुकामो आह ‘‘इमे पञ्च धम्मा अतीते कम्मवट्ट’’न्ति. एत्थ च निप्परियायतो सङ्खारा भवो च कम्मं, अविज्जादयो पन कम्मसहायताय कम्मसरिक्खका तदुपकारका चाति कम्मन्ति वुत्ता. अविज्जादयो हि विपाकधम्मधम्मताय कम्मसरिक्खका सहजातकोटिया उपनिस्सयकोटिया च कम्मस्स च उपकारका. कम्ममेव च अञ्ञमञ्ञसम्बन्धं हुत्वा पुनप्पुनं परिवत्तनट्ठेन कम्मवट्टं. विञ्ञाणादयो पञ्चाति विञ्ञाणादयो वेदनापरियन्ता पञ्च एतरहि इदानि इमस्मिं अत्तभावेति वुत्तं होति. अविज्जासङ्खारा गहिताव होन्तीति एत्थापि पुब्बे विय किलेसकम्मभावसामञ्ञतो तण्हुपादानग्गहणेन अविज्जा गहिता, भवग्गहणेन सङ्खारा गहिताति दट्ठब्बं. अथ वा भवे गहिते तस्स पुब्बभागा तंसम्पयुत्ता वा सङ्खारा गहिताव होन्ति, तण्हुपादानग्गहणेन च तंसम्पयुत्ता याय वा मूळ्हो कम्मं करोति, सा अविज्जाव होतीति तण्हुपादानभवग्गहणेन अविज्जासङ्खारा गहिताव होन्ति. तेनेव वुत्तं –

‘‘इध परिपक्कत्ता आयतनानं मोहो अविज्जा, आयूहना सङ्खारा, निकन्ति तण्हा, उपगमनं उपादानं, चेतना भवो, इति इमे पञ्च धम्मा इध कम्मभवस्मिं आयतिं पटिसन्धिया पच्चया’’ति (पटि. म. १.४७).

तत्थ इध परिपक्कत्ता आयतनानन्ति परिपक्कायतनस्स कम्मकरणकाले सम्मोहो दस्सितो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनानं जातिजराभङ्गावत्था जातिजरामरणन्ति वुत्ताति अवत्थानं गहणेन अवत्थावन्ता गहिताव होन्ति तदविनाभावतोति आह ‘‘जातिजरामरणापदेसेन विञ्ञाणादीनं निद्दिट्ठत्ता’’ति. अपदेसेनाति जातिजरामरणानं कथनेन. इमेति विञ्ञाणादयो. आयतिं विपाकवट्टन्ति पच्चुप्पन्नहेतुतो भावीनं अनागतानं गहितत्ता. तेति अविज्जादयो. आकारतोति सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्गहे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा, अतीतहेतुआदीनं वा पकारा आकारा. ततो आकारतो. वीसतिविधा होन्तीति अतीते हेतुपञ्चकादिभेदतो वीसतिविधा होन्ति.

सङ्खारविञ्ञाणानञ्चेत्थ अन्तरा एको सन्धीति हेतुतो फलस्स अविच्छेदप्पवत्तिभावतो हेतुफलस्स सम्बन्धभूतो एको सन्धि, तथा भवजातीनमन्तरा. वेदनातण्हानमन्तरा पन फलतो हेतुनो अविच्छेदप्पवत्तिभावतो फलहेतुसम्बन्धभूतो एको सन्धि. फलभूतोपि हि धम्मो अञ्ञस्स हेतुसभावस्स धम्मस्स पच्चयो होतीति.

इतीति वुत्तप्पकारपरामसनं. तेनाह ‘‘चतुसङ्खेप’’न्तिआदि. सब्बाकारतोति इध वुत्तेहि च अवुत्तेहि च पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे अनन्तनयसमन्तपट्ठानादीसु च आगतेहि सब्बेहि आकारेहि. जानातीति अवबुज्झति. पस्सतीति दस्सनभूतेन ञाणचक्खुना पच्चक्खतो पस्सति. अञ्ञाति पटिविज्झतीति तेसंयेव वेवचनं. तन्ति तं जाननं. ञातट्ठेनाति यथासभावतो जाननट्ठेन. पजाननट्ठेनाति अनिच्चादीहि पकारेहि पटिविज्झनट्ठेन.

इदानि यदत्थमिदं भवचक्कं इधानीतं, तं दस्सेतुं ‘‘इमिना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ते धम्मेति ते अविज्जादिके धम्मे. यथाभूतं ञत्वाति महावजिरञाणेन याथावतो जानित्वा. निब्बिन्दन्तोति बलवविपस्सनाय निब्बिन्दन्तो. विरज्जन्तो विमुच्चन्तोति अरियमग्गेहि विरज्जन्तो विमुच्चन्तो. अरे हनीति सम्बन्धो. तत्थ यदा भगवा विरज्जति विमुच्चति, तदा अरे हनति नाम. ततो परं पन अभिसम्बुद्धक्खणं गहेत्वा वुत्तं ‘‘हनि विहनि विद्धंसेसी’’ति. एवम्पि अरानं हतत्ता अरहन्ति एवं इमिनापि पकारेन यथावुत्तसंसारचक्कस्स सङ्खारादिअरानं हतत्ता अरहं. एत्थेदं वुच्चति –

‘‘अरा संसारचक्कस्स, हता ञाणासिना यतो;

लोकनाथेन तेनेस, अरहन्ति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. १.१२८);

अग्गदक्खिणेय्यत्ताति उत्तमदक्खिणेय्यभावतो. चक्कवत्तिनो अचेतने चक्करतने उप्पन्ने तत्थेव लोको पूजं करोति, अञ्ञत्थ पूजाविसेसा पच्छिज्जन्ति, किमङ्गं पन सम्मासम्बुद्धे उप्पन्नेति दस्सेन्तो ‘‘उप्पन्ने तथागते’’तिआदिमाह. ‘‘एकेकं धम्मक्खन्धं एकेकविहारेन पूजेस्सामी’’ति वुत्तेपि सत्थारंयेव उद्दिस्स कतत्ता ‘‘भगवन्तं उद्दिस्सा’’तिआदि वुत्तं. को पन वादो अञ्ञेसं पूजाविसेसानन्ति यथावुत्ततो अञ्ञेसं अमहेसक्खेहि देवमनुस्सेहि करियमानानं नातिउळारानं पूजाविसेसानं अरहभावे का नाम कथा. पच्चयादीनं अरहत्तापि अरहन्ति यथावुत्तचीवरादिपच्चयानं पूजाविसेसस्स च अग्गदक्खिणेय्यभावेन अनुच्छविकत्तापि अरहं. इमस्सपि अत्थस्स सुखग्गहणत्थं इदं वुच्चति –

‘‘पूजाविसेसं सह पच्चयेहि,

यस्मा अयं अरहति लोकनाथो;

अत्थानुरूपं अरहन्ति लोके,

तस्मा जिनो अरहति नाममेत’’न्ति. (विसुद्धि. १.१२९);

असिलोकभयेनाति अकित्तिभयेन, अयसभयेन गरहाभयेनाति वुत्तं होति. रहो पापं करोन्तीति ‘‘मा नं कोचि जञ्ञा’’ति रहसि पापं करोन्ति. एवमेस न कदाचि करोतीति एस भगवा पापहेतूनं बोधिमण्डेयेव सुप्पहीनत्ता कदाचिपि एवं न करोति. होति चेत्थ –

‘‘यस्मा नत्थि रहो नाम, पापकम्मेसु तादिनो;

रहाभावेन तेनेस, अरहं इति विस्सुतो’’ति. (विसुद्धि. १.१३०);

इदानि सुखग्गहणत्थं यथावुत्तमत्थं सब्बम्पि सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘होति चेत्था’’तिआदि. किलेसारीन सो मुनीति एत्थ गाथाबन्धसुखत्थं निग्गहीतलोपो दट्ठब्बो, किलेसारीनं हतत्ताति अत्थो. पच्चयादीन चारहोति एत्थापि निग्गहीतलोपो वुत्तनयेनेव दट्ठब्बो.

अरहन्ति एत्थ अयमपरोपि नयो दट्ठब्बो – आरकाति अरहं, सुविदूरभावतो इच्चेव अत्थो. कुतो पन सुविदूरभावतोति? ये अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, ततो एव अप्पहीनरागदोसमोहा अरियधम्मस्स अकोविदा अरियधम्मे अविनीता अरियधम्मस्स अदस्साविनो अप्पटिपन्ना मिच्छापटिपन्ना च, ततो सुविदूरभावतो. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘सङ्घाटिकण्णे चेपि मे, भिक्खवे, भिक्खु गहेत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धो अस्स पादे पादं निक्खिपन्तो, सो च होति अभिज्झालु कामेसु तिब्बसारागो ब्यापन्नचित्तो पदुट्ठमनसङ्कप्पो मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकतिन्द्रियो, अथ खो सो आरकाव मय्हं, अहञ्च तस्स. तं किस्स हेतु? धम्मञ्हि सो, भिक्खवे, भिक्खु न पस्सति, धम्मं अपस्सन्तो न मं पस्सती’’ति (इतिवु. ९२).

यथावुत्तपुग्गला हि सचेपि सायंपातं सत्थु सन्तिकावचराव सियुं, न ते तावता ‘‘सत्थु सन्तिका’’ति वत्तब्बा, तथा सत्थापि नेसं. इति असप्पुरिसानं आरका दूरेति अरहं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘सम्मा न पटिपज्जन्ति, ये निहीनासया नरा;

आरका तेहि भगवा, दूरे तेनारहं मतो’’ति.

तथा आरकाति अरहं, आसन्नभावतोति अत्थो. कुतो पन आसन्नभावतोति? ये भावितकाया भावितसीला भावितचित्ता भावितपञ्ञा, ततो एव पहीनरागदोसमोहा अरियधम्मस्स कोविदा अरियधम्मे सुविनीता अरियधम्मस्स दस्साविनो सम्मापटिपन्ना, ततो आसन्नभावतो. वुत्तम्पि चेतं भगवता –

‘‘योजनसते चेपि मे, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य, सो च होति अनभिज्झालु कामेसु न तिब्बसारागो अब्यापन्नचित्तो अपदुट्ठमनसङ्कप्पो उपट्ठितस्सति सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो संवुतिन्द्रियो, अथ खो सो सन्तिकेव मय्हं, अहञ्च तस्स. तं किस्स हेतु? धम्मञ्हि सो, भिक्खवे, भिक्खु पस्सति, धम्मं पस्सन्तो मं पस्सती’’ति (इतिवु. ९२).

तथारूपा हि पुग्गला सत्थु योजनसतन्तरिकापि होन्ति, न तावता ते ‘‘सत्थु दूरचारिनो’’ति वत्तब्बा, तथा सत्थापि नेसं. इति सप्पुरिसानं आरका आसन्नेति अरहं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘ये सम्मा पटिपज्जन्ति, सुप्पणीताधिमुत्तिका;

आरका तेहि आसन्ने, तेनापि अरहं जिनो’’ति.

ये इमे रागादयो पापधम्मा यस्मिं सन्ताने उप्पज्जन्ति, तस्स दिट्ठधम्मिकम्पि सम्परायिकम्पि अनत्थं आवहन्ति, निब्बानगामिनिया पटिपदाय एकंसेनेव उजुविपच्चनीकभूता च, ते अत्तहितं परहितञ्च परिपूरेतुं सम्मा पटिपज्जन्तेहि साधूहि दूरतो रहितब्बा परिच्चजितब्बा पहातब्बाति रहा नाम, ते च यस्मा भगवतो बोधिमूलेयेव अरियमग्गेन सब्बसो पहीना सुसमुच्छिन्ना. यथाह –

‘‘तथागतस्स खो, ब्राह्मण, रागो पहीनो दोसो मोहो, सब्बेपि पापका अकुसला धम्मा पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्मा’’ति (पारा. ९).

तस्मा सब्बसो न सन्ति एतस्स रहाति अरहोति वत्तब्बे ओकारस्स सानुसारं अकारादेसं कत्वा ‘‘अरह’’न्ति वुत्तं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘पापधम्मा रहा नाम, साधूहि रहितब्बतो;

तेसं सुट्ठु पहीनत्ता, भगवा अरहं मतो’’ति.

ये ते सब्बसो परिञ्ञातक्खन्धा पहीनकिलेसा भावितमग्गा सच्छिकतनिरोधा अरहन्तो खीणासवा, ये च सेखा अप्पत्तमानसा अनुत्तरं योगक्खेमं पत्थयमाना विहरन्ति, ये च परिसुद्धप्पयोगा कल्याणज्झासया सद्धासीलसुतादिगुणसम्पन्ना पुग्गला, तेहि न रहितब्बो न परिच्चजितब्बो, ते च भगवताति अरहं. तथा हि अरियपुग्गला सत्थारा दिट्ठधम्मस्स पच्चक्खकरणतो सत्थु धम्मसरीरेन अविरहिताव होन्ति. यथाह आयस्मा पिङ्गियो –

‘‘पस्सामि नं मनसा चक्खुनाव,

रत्तिन्दिवं ब्राह्मण अप्पमत्तो;

नमस्समानो विवसेमि रत्तिं,

तेनेव मञ्ञामि अविप्पवासं.

‘‘सद्धा च पीति च मनो सति च,

नापेन्तिमे गोतमसासनम्हा;

यं यं दिसं वजति भूरिपञ्ञो,

स तेन तेनेव नतोहमस्मी’’ति. (सु. नि. ११४८-११४९);

तेनेव च ते अञ्ञं सत्थारं न उद्दिसन्ति. यथाह –

‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति (म. नि. ३.१२८; अ. नि. १.२७६).

कल्याणपुथुज्जनापि येभुय्येन सत्थरि निच्चलसद्धा एव होन्ति. इति सुप्पटिपन्नेहि पुरिसविसेसेहि अविरहितब्बतो तेसञ्च अविरहनतो न सन्ति एतस्स रहा परिच्चजनका, नत्थि वा एतस्स रहा साधूहि परिच्चजितब्बताति अरहं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘ये सच्छिकतसद्धम्मा, अरिया सुद्धगोचरा;

न तेहि रहितो होति, नाथो तेनारहं मतो’’ति.

रहोति च गमनं वुच्चति, भगवतो च नानागतीसु परिब्भमनसङ्खातं संसारे गमनं नत्थि कम्मक्खयकरेन अरियमग्गेन बोधिमूलेयेव सब्बसो ससम्भारस्स कम्मवट्टस्स विद्धंसितत्ता. यथाह –

‘‘येन देवूपपत्यस्स, गन्धब्बो वा विहङ्गमो;

यक्खत्तं येन गच्छेय्यं, मनुस्सत्तञ्च अब्बजे;

ते मय्हं आसवा खीणा, विद्धस्ता विनळीकता’’ति. (अ. नि. ४.३६);

एवं नत्थि एतस्स रहो गमनं गतीसु पच्चाजातीतिपि अरहं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘रहो वा गमनं यस्स, संसारे नत्थि सब्बसो;

पहीनजातिमरणो, अरहं सुगतो मतो’’ति.

पासंसत्ता वा भगवा अरहं. अक्खरचिन्तका हि पसंसायं अरहसद्दं वण्णेन्ति. पासंसभावो च भगवतो अनञ्ञसाधारणतो यथाभुच्चगुणाधिगतो सदेवके लोके सुप्पतिट्ठितो. तथा हेस अनुत्तरेन सीलेन अनुत्तरेन समाधिना अनुत्तराय पञ्ञाय अनुत्तराय विमुत्तिया असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलोति एवं तस्मिं तस्मिं गुणे विभजित्वा वुच्चमाने पण्डितपुरिसेहि देवेहि ब्रह्मेहि भगवता वा पन परियोसापेतुं असक्कुणेय्यरूपो. इति पासंसत्तापि भगवा अरहं. तेनेदं वुच्चति –

‘‘गुणेहि सदिसो नत्थि, यस्मा लोके सदेवके;

तस्मा पासंसियत्तापि, अरहं द्विपदुत्तमो’’ति.

सब्बसङ्गहवसेन पन –

आरका मन्दबुद्धीनं, आरका च विजानतं;

रहानं सुप्पहीनत्ता, विदूनमरहेय्यतो;

भवेसु च रहाभावा, पासंसा अरहं जिनोति.

एत्तावता च ‘‘अरह’’न्ति पदस्स सब्बसो अत्थो विभत्तो होति.

इदानि सम्मासम्बुद्धोति इमस्स अत्थं विभजित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘सम्मा सामञ्चा’’तिआदि. तत्थ सम्माति अविपरीतं. सामन्ति सयमेव, अपरनेय्यो हुत्वाति अत्थो. सम्बुद्धोति हि एत्थ सं-सद्दो सयन्ति एतस्स अत्थस्स बोधकोति दट्ठब्बो. सब्बधम्मानन्ति अनवसेसानं नेय्यधम्मानं. कथं पनेत्थ सब्बधम्मानन्ति अयं विसेसो लब्भतीति? एकदेसस्स अग्गहणतो. पदेसग्गहणे हि असति गहेतब्बस्स निप्पदेसताव विञ्ञायति यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति. एवञ्च कत्वा अत्थविसेसनपेक्खा कत्तरि एव बुद्धसद्दसिद्धि वेदितब्बा कम्मवचनिच्छाय अभावतो. ‘‘सम्मा सामञ्च बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धो’’ति एत्तकमेव हि इध सद्दतो लब्भति, ‘‘सब्बधम्मान’’न्ति इदं पन अत्थतो लब्भमानं गहेत्वा वुत्तं. न हि बुज्झनकिरिया अविसया युज्जति.

इदानि तस्सा विसयं ‘‘सब्बधम्मे’’ति सामञ्ञतो वुत्तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अभिञ्ञेय्ये धम्मे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अभिञ्ञेय्येति अनिच्चादितो लक्खणरसादितो च अभिविसिट्ठेन ञाणेन जानितब्बे चतुसच्चधम्मे. अभिञ्ञेय्यतो बुद्धोति अभिञ्ञेय्यभावतो बुज्झि, पुब्बभागे विपस्सनापञ्ञादीहि अधिगमक्खणे मग्गपञ्ञाय अपरभागे सब्बञ्ञुतञ्ञाणादीहि अञ्ञासीति अत्थो. इतो परेसुपि एसेव नयो. परिञ्ञेय्ये धम्मेति अनिच्चादिवसेन परिजानितब्बं दुक्खं अरियसच्चमाह. पहातब्बेति समुदयपक्खिये. सच्छिकातब्बेति निब्बानं सन्धायाह. बहुवचननिद्देसो पनेत्थ सोपादिसेसादिकं परियायसिद्धं भेदमपेक्खित्वा कतो, उद्देसो वा अयं चतुसच्चधम्मानम्पि. तथा हि वक्खति ‘‘चक्खु दुक्खसच्च’’न्तिआदि. उद्देसो च अविनिच्छितत्थपरिच्छेदस्स धम्मस्स वसेन करीयति. उद्देसेन हि उद्दिसियमानानं अत्थितामत्तं वुच्चति, न परिच्छेदोति अपरिच्छेदेन बहुवचनेन वुत्तं यथा ‘‘अप्पच्चया धम्मा, असङ्खता धम्मा’’ति. सच्छिकातब्बेति वा फलविमुत्तीनम्पि गहणं, न निब्बानस्सेवाति बहुवचननिद्देसो कतो. एवञ्च भावेतब्बेति एत्थ झानानम्पि गहणं दट्ठब्बं. तेनेव चाहाति सेलब्राह्मणस्स अत्तनो बुद्धभावं साधेन्तो एवमाह.

किं पन भगवा सयमेव अत्तनो सम्मासम्बुद्धभावं साधेतीति? साधेति महाकरुणाय अञ्ञेसं अविसयतो. तत्थ ‘‘एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो, सब्बाभिभू सब्बविदूहमस्मी’’तिआदीनि (म. नि. २.३४१; महाव. ११) सुत्तपदानि, इदमेव च ‘‘अभिञ्ञेय्य’’न्तिआदि सुत्तपदं एतस्स अत्थस्स साधकं. तत्थ अभिञ्ञेय्यन्ति इमिना दुक्खसच्चमाह, भावेतब्बन्ति मग्गसच्चं. च-सद्दो पनेत्थ अवुत्तसमुच्चयत्थो, तेन सच्छिकातब्बस्स गहणं वेदितब्बं. अथ वा अभिञ्ञेय्यन्ति इमिनाव पारिसेसञायेन परिञ्ञेय्यधम्मे सच्छिकातब्बधम्मे च दस्सेति. तस्मा बुद्धोस्मीति यस्मा चत्तारि सच्चानि मया बुद्धानि, सच्चविनिमुत्तञ्च किञ्चि ञेय्यं नत्थि, तस्मा सब्बम्पि ञेय्यं बुद्धोस्मि, अब्भञ्ञासिन्ति अत्थो. सेलसुत्तट्ठकथायं पन इदं वुत्तं –

‘‘अभिञ्ञेय्यन्ति विज्जा च विमुत्ति च. भावेतब्बं मग्गसच्चं. पहातब्बं समुदयसच्चं. हेतुवचनेन पन फलसिद्धितो तेसं फलानि निरोधसच्चदुक्खसच्चानिपि वुत्तानेव होन्ति. एवं सच्छिकातब्बं सच्छिकतं, परिञ्ञातब्बं परिञ्ञातन्ति इदम्पेत्थ सङ्गहितमेवाति चतुसच्चभावनं चतुसच्चभावनाफलञ्च विमुत्तिं दस्सेन्तो ‘बुज्झितब्बं बुज्झित्वा बुद्धो जातोस्मी’ति युत्तहेतुना बुद्धभावं साधेती’’ति (म. नि. अट्ठ. २.३९९).

तत्थ विज्जाति मग्गविज्जा वुत्ता उक्कट्ठनिद्देसेन. विमुत्तीति फलविमुत्ति. कामञ्चेत्थ मग्गविज्जापि भावेतब्बभावेन गहिता, सब्बेपि पन सभावधम्मा अभिञ्ञेय्याति विज्जाय अभिञ्ञेय्यभावो वुत्तो. इमिनाव नयेन सब्बेसम्पि अभिञ्ञेय्यभावो वुत्तो एवाति दट्ठब्बं. फलेन विना हेतुभावस्सेव अभावतो हेतुवचनेन फलसिद्धि वुत्ताति वेदितब्बं. निरोधस्स हि सम्पापनेन मग्गस्स हेतुभावो, दुक्खस्स निब्बत्तनेन तण्हाय समुदयभावोति.

एवं सच्चवसेन सामञ्ञतो वुत्तमत्थं द्वारारम्मणेहि सद्धिं द्वारप्पवत्तधम्मेहि चेव खन्धादीहि च सच्चवसेनेव विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. मूलकारणभावेनाति सन्तेसुपि अविज्जादीसु अञ्ञेसु कारणेसु तेसम्पि मूलभूतकारणभावेन. तण्हा हि कम्मस्स विचित्तभावहेतुतो सहायभावूपगमनतो च दुक्खविचित्तताय पधानकारणं. समुट्ठापिकाति उप्पादिका. पुरिमतण्हाति पुरिमभवसिद्धा तण्हा. उभिन्नन्ति चक्खुस्स तंसमुदयस्स च. अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तं. निरोधप्पजाननाति सच्छिकिरियाभिसमयवसेन निरोधस्स पटिविज्झना. एकेकपदुद्धारेनाति ‘‘चक्खुं चक्खुसमुदयो चक्खुनिरोधो’’तिआदिना एकेककोट्ठासनिद्धारणेन. तण्हायपि परिञ्ञेय्यभावसब्भावतो उपादानक्खन्धोगधत्ता सङ्खारदुक्खभावतो च दुक्खसच्चसङ्गहं दस्सेतुं ‘‘रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया’’ति वुत्तं, तस्मा वत्तमानभवे तण्हा खन्धपरियापन्नत्ता सङ्खारदुक्खभावतो च दुक्खसच्चं. यस्मिं पन अत्तभावे सा उप्पज्जति, तस्स अत्तभावस्स मूलकारणभावेन समुट्ठापिका पुरिमभवसिद्धा तण्हा समुदयसच्चन्ति गहेतब्बा.

कसिणानीति कसिणारम्मणिकज्झानानि. द्वत्तिंसाकाराति द्वत्तिंस कोट्ठासा तदारम्मणज्झानानि च. नव भवाति कामभवो रूपभवो अरूपभवो सञ्ञीभवो असञ्ञीभवो नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवो एकवोकारभवो चतुवोकारभवो पञ्चवोकारभवोति नव भवा. तत्थ भवतीति भवो, कामरागसङ्खातेन कामेन युत्तो भवो, कामसङ्खातो वा भवो कामभवो, एकादस कामावचरभूमियो. कामे पहाय रूपरागसङ्खातेन रूपेन युत्तो भवो, रूपसङ्खातो वा भवो रूपभवो, सोळस रूपावचरभूमियो. कामञ्च रूपञ्च पहाय अरूपरागसङ्खातेन अरूपेन युत्तो भवो, अरूपसङ्खातो वा भवो अरूपभवो, चतस्सो आरुप्पभूमियो. सञ्ञावतं भवो सञ्ञीभवो, सञ्ञा वा एत्थ भवे अत्थीति सञ्ञीभवो, सो कामभवो च असञ्ञीभवमुत्तो रूपभवो च नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवमुत्तो अरूपभवो च होति. न सञ्ञीभवो असञ्ञीभवो, सो रूपभवेकदेसो. ओळारिकत्ताभावतो नेवसञ्ञा, सुखुमत्तस्स सब्भावतो नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा, ताय युत्तो भवो नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो. अथ वा ओळारिकाय सञ्ञाय अभावा सुखुमाय च भावा नेवसञ्ञा नासञ्ञा अस्मिं भवेति नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो, सो अरूपभवेकदेसो. एकेन रूपक्खन्धेन वोकिण्णो भवो, एकेन वा वोकारो अस्स भवस्साति एकवोकारभवो, सो असञ्ञीभवो. चतूहि अरूपक्खन्धेहि वोकिण्णो भवो, चतूहि वा वोकारो अस्स भवस्साति चतुवोकारभवो, सो अरूपभवो एव. पञ्चहि खन्धेहि वोकिण्णो भवो, पञ्चहि वा वोकारो अस्स भवस्साति पञ्चवोकारभवो, सो कामभवो च रूपभवेकदेसो च होति. वोकारोति वा खन्धानमेतमधिवचनं, तस्मा एको वोकारो अस्स भवस्साति एकवोकारभवोति एवमादिनापेत्थ अत्थो वेदितब्बो. चत्तारि झानानीति अग्गहितारम्मणविसेसानि चत्तारि रूपावचरज्झानानि. विपाकज्झानानं वा एतं गहणं. एत्थ च कुसलधम्मानं उपनिस्सयभूता तण्हासमुट्ठापिका पुरिमतण्हाति वेदितब्बा. किरियधम्मानं पन यत्थ ते किरियधम्मा उप्पज्जन्ति, तस्स अत्तभावस्स कारणभूता तण्हा. अनुलोमतोति एत्थ ‘‘सङ्खारा दुक्खसच्चं, अविज्जा समुदयसच्च’’न्ति इमिना अनुक्कमेन योजेतब्बं.

अनुबुद्धोति बुज्झितब्बधम्मस्स अनुरूपतो बुद्धो. तेनाति यस्मा सामञ्ञतो विसेसतो च एकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे बुद्धो, तस्मा वुत्तं. किं वुत्तन्ति आह ‘‘सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता’’ति, सब्बस्सपि ञेय्यस्स सब्बाकारतो अविपरीतं सयमेव अभिसम्बुद्धत्ताति अत्थो. इमिनास्स परोपदेसरहितस्स सब्बाकारेन सब्बधम्मावबोधनसमत्थस्स आकङ्खप्पटिबद्धवुत्तिनो अनावरणञाणसङ्खातस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स अधिगमो दस्सितो.

ननु च सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अञ्ञं अनावरणञाणं, अञ्ञथा ‘‘छ असाधारणञाणानि बुद्धञाणानी’’ति वचनं विरुज्झेय्याति? न विरुज्झति विसयप्पवत्तिभेदवसेन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं एकस्सेव ञाणस्स द्विधा वुत्तत्ता. एकमेव हि तं ञाणं अनवसेससङ्खतासङ्खतसम्मुतिधम्मविसयताय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ च आवरणाभावतो निस्सङ्गचारमुपादाय अनावरणञाणन्ति वुत्तं. यथाह पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.११९) ‘‘सब्बं सङ्खतमसङ्खतं अनवसेसं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ आवरणं नत्थीति अनावरणञाण’’न्तिआदि. तस्मा नत्थि नेसं अत्थतो भेदो, एकन्तेन चेतं एवमिच्छितब्बं. अञ्ञथा सब्बञ्ञुतानावरणञाणानं साधारणता असब्बधम्मारम्मणता च आपज्जेय्य. न हि भगवतो ञाणस्स अणुमत्तम्पि आवरणं अत्थि, अनावरणञाणस्स असब्बधम्मारम्मणभावे यत्थ तं न पवत्तति, तत्थावरणसब्भावतो अनावरणभावोयेव न सिया. अथ वा पन होतु अञ्ञमेव अनावरणञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो, इध पन सब्बत्थ अप्पटिहतवुत्तिताय अनावरणञाणन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अधिप्पेतं, तस्स चाधिगमनेन भगवा सब्बञ्ञू सब्बविदू सम्मासम्बुद्धोति च वुच्चति न सकिंयेव सब्बधम्मावबोधनतो. तथा च वुत्तं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१६२) ‘‘विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं बुद्धो’’ति. सब्बधम्मावबोधनसमत्थञाणसमधिगमेन हि भगवतो सन्ताने अनवसेसधम्मे पटिविज्झितुं समत्थता अहोसीति.

एत्थाह – किं पनिदं ञाणं पवत्तमानं सकिंयेव सब्बस्मिं विसये पवत्तति, उदाहु कमेनाति. किञ्चेत्थ – यदि ताव सकिंयेव सब्बस्मिं विसये पवत्तति, अतीतानागतपच्चुप्पन्नअज्झत्तबहिद्धादिभेदभिन्नानं सङ्खतधम्मानं असङ्खतसम्मुतिधम्मानञ्च एकज्झं उपट्ठाने दूरतो चित्तपटं पेक्खन्तस्स विय पटिविभागेनावबोधो न सिया, तथा सति ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति विपस्सन्तानं अनत्ताकारेन विय सब्बधम्मा अनिरूपितरूपेन भगवतो ञाणस्स विसया होन्तीति आपज्जति. येपि ‘‘सब्बञेय्यधम्मानं ठितलक्खणविसयं विकप्परहितं सब्बकालं बुद्धानं ञाणं पवत्तति, तेन ते सब्बविदूति वुच्चन्ति, एवञ्च कत्वा ‘चरं समाहितो नागो, तिट्ठन्तोपि समाहितो’ति इदम्पि वचनं सुवुत्तं होती’’ति वदन्ति, तेसम्पि वुत्तदोसा नातिवत्ति, ठितलक्खणारम्मणताय च अतीतानागतसम्मुतिधम्मानं तदभावतो एकदेसविसयमेव भगवतो ञाणं सिया, तस्मा सकिंयेव ञाणं पवत्ततीति न युज्जति.

अथ कमेन सब्बस्मिं विसये ञाणं पवत्ततीति. एवम्पि न युज्जति. न हि जातिभूमिसभावादिवसेन दिसादेसकालादिवसेन च अनेकभेदभिन्ने ञेय्ये कमेन गय्हमाने तस्स अनवसेसप्पटिवेधो सम्भवति अपरियन्तभावतो ञेय्यस्स. ये पन ‘‘अत्थस्स अविसंवादनतो ञेय्यस्स एकदेसं पच्चक्खं कत्वा सेसेपि एवन्ति अधिमुच्चित्वा ववत्थापनेन सब्बञ्ञू भगवा, तञ्च ञाणं न अनुमानञाणं संसयाभावतो. संसयानुबद्धञ्हि लोके अनुमानञाण’’न्ति वदन्ति, तेसम्पि तं न युत्तं. सब्बस्स हि अप्पच्चक्खभावे अत्थाविसंवादनेन ञेय्यस्स एकदेसं पच्चक्खं कत्वा सेसेपि एवन्ति अधिमुच्चित्वा ववत्थापनस्स असम्भवतो. यञ्हि तं सेसं, तं अप्पच्चक्खन्ति.

अथ तम्पि पच्चक्खं तस्स सेसभावो एव न सियाति? सब्बमेतं अकारणं. कस्मा? अविसयविचारणभावतो. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘बुद्धविसयो, भिक्खवे, अचिन्तेय्यो न चिन्तेतब्बो, यो चिन्तेय्य, उम्मादस्स विघातस्स भागी अस्सा’’ति (अ. नि. ४.७७). इदं पनेत्थ सन्निट्ठानं – यं किञ्चि भगवता ञातुं इच्छितं सकलं एकदेसो वा, तत्थ तत्थ अप्पटिहतवुत्तिताय पच्चक्खतो ञाणं पवत्तति निच्चसमाधानञ्च विक्खेपाभावतो. ञातुं इच्छितस्स च सकलस्स अविसयभावे तस्स आकङ्खप्पटिबद्धवुत्तिता न सिया, एकन्तेनेवस्सा इच्छितब्बा ‘‘सब्बे धम्मा बुद्धस्स भगवतो आवज्जनप्पटिबद्धा आकङ्खप्पटिबद्धा मनसिकारप्पटिबद्धा चित्तुप्पादप्पटिबद्धा’’ति (महानि. ६९; पटि. म. ३.५) वचनतो. अतीतानागतविसयम्पि भगवतो ञाणं अनुमानागमतक्कगहणविरहितत्ता पच्चक्खमेव.

ननु च एतस्मिम्पि पक्खे यदा सकलं ञातुं इच्छितं, तदा सकिंयेव सकलविसयताय अनिरूपितरूपेन भगवतो ञाणं पवत्तेय्याति वुत्तदोसा नातिवत्तियेवाति? न, तस्स विसोधितत्ता. विसोधितो हि सो बुद्धविसयो अचिन्तेय्योति. अञ्ञथा पचुरजनञाणसमानवुत्तिताय बुद्धानं भगवन्तानं ञाणस्स अचिन्तेय्यता न सिया, तस्मा सकलधम्मारम्मणम्पि तं एकधम्मारम्मणं विय सुववत्थापितेयेव ते धम्मे कत्वा पवत्ततीति इदमेत्थ अचिन्तेय्यं, ‘‘यावतकं ञेय्यं, तावतकं ञाणं. यावतकं ञाणं, तावतकं ञेय्यं. ञेय्यपरियन्तिकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं ञेय्य’’न्ति (पटि. म. ३.५) एवमेकज्झं विसुं सकिं कमेन वा इच्छानुरूपं सम्मा सामं सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धो.

विज्जाहीति एत्थ विन्दियं विन्दतीति विज्जा, याथावतो उपलब्भतीति अत्थो. अत्तनो वा पटिपक्खस्स विज्झनट्ठेन विज्जा, तमोक्खन्धादिकस्स पदालनट्ठेनाति अत्थो. ततो एव अत्तनो विसयस्स विदितकरणट्ठेनपि विज्जा. सम्पन्नत्ताति समन्नागतत्ता परिपुण्णत्ता वा, अविकलत्ताति अत्थो. तत्राति अम्बट्ठसुत्ते. मनोमयिद्धियाति एत्थ ‘‘इध भिक्खु इमम्हा काया अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाति रूपिं मनोमयं सब्बङ्गपच्चङ्गं अहीनिन्द्रिय’’न्ति (दी. नि. १.२३६) इमिना नयेन आगता इद्धि सरीरब्भन्तरे अञ्ञस्सेव झानमनेन निब्बत्तत्ता मनोमयस्स सरीरस्स निब्बत्तिवसेन पवत्ता मनोमयिद्धि नाम. छ अभिञ्ञाति आसवक्खयञाणेन सद्धिं इद्धिविधादिका पञ्चाभिञ्ञायो. तिस्सन्नं अट्ठन्नञ्च विज्जानं तत्थ तत्थ सुत्ते गहणं वेनेय्यज्झासयवसेनाति दट्ठब्बं. सत्त सद्धम्मा नाम सद्धा हिरी ओत्तप्पं बाहुसच्चं वीरियं सति पञ्ञा च. ये सन्धाय वुत्तं ‘‘इध भिक्खु सद्धो होति, हिरिमा, ओत्तप्पी, बहुस्सुतो, आरद्धवीरियो, उपट्ठितस्सति, पञ्ञवा होती’’ति (दी. नि. ३.३३०). चत्तारि झानानीति यानि कानिचि चत्तारि रूपावचरज्झानानि.

कस्मा पनेत्थ सीलादयोयेव पन्नरस ‘‘चरण’’न्ति वुत्ताति चोदनं सन्धायाह ‘‘इमेयेव ही’’तिआदि. तेन तेसं सिक्खत्तयसङ्गहतो निब्बानुपगमने एकंसतो साधनभावमाह. इदानि तदत्थसाधनाय आगमं दस्सेन्तो ‘‘यथाहा’’तिआदिमाह. भगवातिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनवसेन वुत्तं. ननु चायं विज्जाचरणसम्पदा सावकेसुपि लब्भतीति? किञ्चापि लब्भति, न पन तथा, यथा भगवतोति दस्सेतुं ‘‘तत्थ विज्जासम्पदा’’तिआदि वुत्तं. आसवक्खयविज्जाय सब्बञ्ञुभावसिद्धितो आह ‘‘विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता’’ति. चतूसु झानेसु अन्तोगधभावेन चरणधम्मपरियापन्नत्ता करुणाब्रह्मविहारस्स यथारहं तस्स च महाकरुणासमापत्तिवसेन असाधारणसभावस्स भगवति उपलब्भनतो आह ‘‘चरणसम्पदा महाकारुणिकतं पूरेत्वा ठिता’’ति. यथा सत्तानं अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजनं पञ्ञाय विना न होति, एवं नेसं अत्थानत्थजाननं सत्थु करुणाय विना न होतीति उभयम्पि उभयत्थ सकिच्चकमेव सिया. यत्थ पन यस्सा पधानभावो, तं दस्सेतुं ‘‘सो सब्बञ्ञुताया’’तिआदि वुत्तं. यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नोति एत्थ तन्ति निपातमत्तं, यथा अञ्ञोपि विज्जाचरणसम्पन्नो नियोजेति, तथा अयन्ति अत्थो. तेन विज्जाचरणसम्पन्नस्सेवायं आवेणिका पटिपत्तीति दस्सेति. सा पनायं सत्थु विज्जाचरणसम्पदा सासनस्स निय्यानिकताय सावकानं सम्मापटिपत्तिया एकन्तकारणन्ति दस्सेतुं ‘‘तेनस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अत्तन्तपादयोति आदि-सद्देन परन्तपउभयन्तपा गहिता. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

एत्थ च विज्जासम्पदाय सत्थु पञ्ञामहत्तं पकासितं होति, चरणसम्पदाय करुणामहत्तं. तेसु पञ्ञाय भगवतो धम्मरज्जप्पत्ति, करुणाय धम्मसंविभागो. पञ्ञाय संसारदुक्खनिब्बिदा, करुणाय संसारदुक्खसहनं. पञ्ञाय परदुक्खपरिजाननं, करुणाय परदुक्खपतिकारारम्भो. पञ्ञाय परिनिब्बानाभिमुखभावो, करुणाय तदधिगमो. पञ्ञाय सयं तरणं, करुणाय परेसं तारणं. पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकिच्चसिद्धि. करुणाय वा बोधिसत्तभूमियं संसाराभिमुखभावो, पञ्ञाय तत्थ अनभिरति, तथा करुणाय परेसं अभिंसापनं, पञ्ञाय सयं परेहि अभायनं. करुणाय परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खति, पञ्ञाय अत्तानं रक्खन्तो परं रक्खति. तथा करुणाय अपरन्तपो, पञ्ञाय अनत्तन्तपो, तेन अत्तहिताय पटिपन्नादीसु चतूसु पुग्गलेसु चतुत्थपुग्गलभावो सिद्धो होति. तथा करुणाय लोकनाथता, पञ्ञाय अत्तनाथता. करुणाय चस्स निन्नताभावो, पञ्ञाय उन्नमाभावो. तथा करुणाय सब्बसत्तेसु जनितानुग्गहो, पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो, पञ्ञाय सब्बधम्मेसु विरत्तचित्तो, करुणानुगतत्ता न च न सब्बसत्तानुग्गहाय पवत्तो. यथा हि करुणा भगवतो सिनेहसोकविरहिता, एवं पञ्ञा अहंकारममंकारविनिमुत्ताति अञ्ञमञ्ञविसोधिता परमविसुद्धा गुणविसेसा विज्जाचरणसम्पदाहि पकासिताति दट्ठब्बं.

इदानि सुगतोति इमस्स अत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सोभनगमनत्ता’’तिआदि. ‘‘गते ठिते’’तिआदीसु गमनम्पि गतन्ति वुच्चतीति आह ‘‘गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चती’’ति. सोभनन्ति सुभं, सुभभावो विसुद्धताय, विसुद्धता दोसविगमेनाति आह ‘‘परिसुद्धमनवज्ज’’न्ति. गमनञ्च नाम बहुविधन्ति इधाधिप्पेतं गमनं दस्सेन्तो ‘‘अरियमग्गो’’ति आह. सो हि निब्बानस्स गति अधिगमोति च कत्वा गतं गमनन्ति च वुच्चति. इदानि तस्सेव गमने कारणं दस्सेतुं ‘‘तेन हेसा’’तिआदि वुत्तं. खेमं दिसन्ति निब्बानं. असज्जमानोति परिपन्थाभावेन सुगतिगमनेपि असज्जन्तो सङ्गं अकरोन्तो, पगेव इतरत्थ. अथ वा एकासने निसीदित्वा खिप्पाभिञ्ञावसेनेव चतुन्नम्पि मग्गानं पटिलद्धभावतो असज्जमानो अबज्झन्तो गतो. यं गमनं गच्छन्तो सब्बगमनत्थं आवहति, सब्बञ्च अनुत्तरं सम्पत्तिं आवहति, तदेव सोभनं नाम, तेन च भगवा गतोति आह ‘‘इति सोभनगमनत्ता सुगतो’’ति सोभनत्थो सुसद्दोति कत्वा.

असुन्दरानं दुक्खानं सङ्खारप्पवत्तीनं अभावतो अच्चन्तसुखत्ता एकन्ततो सुन्दरं नाम असङ्खता धातूति आह ‘‘सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बान’’न्ति. तेनाह भगवा ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्ति (म. नि. २.२१५; ध. प. २०३-२०४). सम्माति सुट्ठु. सुट्ठु गमनञ्च नाम पटिपक्खेन अनभिभूतस्स गमनन्ति आह ‘‘पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो’’ति, पहीनानं पुन असमुदाचारवसेन अपच्चागच्छन्तो. वुत्तमेवत्थं आगमं दस्सेत्वा विभावेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्चेत’’न्तिआदि. एतन्ति तेन तेन मग्गेन पहीनकिलेसानं पुन अपच्चागमनं, इदञ्च सिखाप्पत्तं सम्मागमनं, याय आगमनीयपटिपदाय सिद्धं, सापि सम्मागमनमेवाति एवम्पि भगवा सुगतोति दस्सेतुं ‘‘सम्मा वा आगतो’’तिआदि वुत्तं. सम्मापटिपत्तियाति सम्मासम्बोधिया सम्पापने अविपरीतपटिपत्तिया. सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्ताति एतेन महाबोधिया पटिपदा अविभागेन सब्बसत्तानं सब्बदा हितसुखावहभावेनेव पवत्ततीति दस्सेति. सस्सतं उच्छेदन्ति इमे अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति एतेन पटिच्चसमुप्पादगतिं दस्सेति. कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे अनुपगच्छन्तो गतोति एतेन अरियमग्गगतिं दस्सेति.

तत्राति युत्तट्ठाने युत्तस्सेव भासने. निप्फादेतब्बे साधेतब्बे चेतं भुम्मं. अभूतन्ति अभूतत्थं. अत्थमुखेन हि वाचाय अभूतता भूतता वा. अतच्छन्ति तस्सेव वेवचनं. अनत्थसंहितन्ति दिट्ठधम्मिकेन सम्परायिकेन वा अनत्थेन संहितं अनत्थसंहितं, अनत्थावहं. न अत्थोति अनत्थो, अत्थस्स पटिपक्खो अभावो च, तेन संहितं, पिसुणवाचं सम्फप्पलापञ्चाति अत्थो. एवमेत्थ चतुब्बिधस्सपि वचीदुच्चरितस्स सङ्गहो दट्ठब्बो. एत्थ च पठमा वाचा सीलवन्तं ‘‘दुस्सीलो’’ति, अचण्डालादिं ‘‘चण्डालो’’तिआदिना भासमानस्स दट्ठब्बा. दुतिया दुस्सीलं ‘‘दुस्सीलो’’ति, चण्डालादिमेव ‘‘चण्डालो’’तिआदिना अविनयेन भासमानस्स. ततिया नेरयिकादिकस्स नेरयिकादिभावविभावनीकथा यथा ‘‘आपायिको देवदत्तो नेरयिको’’तिआदिका. चतुत्थी ‘‘वेदविहितेन यञ्ञविधिना पाणातिपातादिकतं सुगतिं आवहती’’ति लोकस्स ब्यामोहनकथा. पञ्चमी भूतेन पेसुञ्ञुपसंहारा कथा. छट्ठा युत्तपत्तट्ठाने पवत्तिता दानसीलादिकथा वेदितब्बा. एवं सम्मा गदत्ताति यथावुत्तं अभूतादिं वज्जेत्वा भूतं तच्छं अत्थसंहितं पियं मनापं ततो एव सम्मा सुट्ठु गदनतो सुगतो. आपाथगमनमत्तेन कस्सचि अप्पियम्पि हि भगवतो वचनं पियं मनापमेव अत्थसिद्धिया लोकस्स हितसुखावहत्ता. एत्थ पन द-कारस्स त-कारं कत्वा ‘‘सुगतो’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

अपरो नयो – सोभनं गतं गमनं एतस्साति सुगतो. भगवतो हि वेनेय्यजनुपसङ्कमनं एकन्तेन तेसं हितसुखनिप्फादनतो सोभनं भद्दकं. तथा लक्खणानुब्यञ्जनप्पटिमण्डितरूपकायताय दुतविलम्बितखलितानुकड्ढननिप्पीळनुक्कुटिककुटिलाकुलतादिदोसविरहितं विलासितराजहंसवसभवारणमिगराजगमनं कायगमनं ञाणगमनञ्च विपुलनिम्मलकरुणासतिवीरियादिगुणविसेसहितमभिनीहारतो याव महाबोधि अनवज्जताय सत्तानं हितसुखावहताय च सोभनमेव. अथ वा सयम्भूञाणेन सकलम्पि लोकं परिञ्ञाभिसमयवसेन परिजानन्तो सम्मा गतो अवगतोति सुगतो. तथा लोकसमुदयं पहानाभिसमयवसेन पजहन्तो अनुप्पत्तिधम्मतं आपादेन्तो सम्मा गतो अतीतोति सुगतो. लोकनिरोधं निब्बानं सच्छिकिरियाभिसमयवसेन सम्मा गतो अधिगतोति सुगतो. लोकनिरोधगामिनिं पटिपदं भावनाभिसमयवसेन सम्मा गतो पटिपन्नोति सुगतो. तथा यं इमस्स सदेवकस्स लोकस्स दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं ञातं अनुविचरितं मनसा, सब्बं तं हत्थतले आमलकं विय सम्मा पच्चक्खतो गतो अब्भञ्ञासीति सुगतो.

इदानि लोकविदूति इमस्स अत्थं पकासेन्तो आह ‘‘सब्बथा विदितलोकत्ता’’तिआदि. तत्थ सब्बथाति सब्बप्पकारेन, यो यो लोको येन येन पकारेन वेदितब्बो, तेन तेन पकारेनाति अत्थो. ते पन पकारे दस्सेतुं ‘‘सभावतो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सभावतोति दुक्खसभावतो. सब्बो हि लोको दुक्खसभावो. यथाह ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति. समुदयतोति यतो समुदेति, ततो तण्हादितो. निरोधतोति यत्थ सो निरुज्झति, ततो विसङ्खारतो. निरोधूपायतोति येन विधिना सो निरोधो पत्तब्बो, ततो अरियमग्गतो इतो अञ्ञस्स पकारस्स अभावा. इति ‘‘सब्बथा लोकं अवेदी’’ति वत्वा तदत्थसाधकं सुत्तं दस्सेन्तो ‘‘यत्थ खो, आवुसो’’तिआदिमाह. इदञ्च सुत्तं ‘‘यत्थ खो, भन्ते, न जायति…पे… न उपपज्जति, सक्का नु खो सो, भन्ते, गमनेन लोकस्स अन्तो ञातुं वा दट्ठुं वा पापुणितुं वा’’ति (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५) ओकासलोकस्स गतिं सन्धाय रोहितदेवपुत्तेन पुट्ठो भगवा अभासि. तत्थ न जायतीतिआदिना उजुकं जातिआदीनि पटिक्खिपित्वा न चवति न उपपज्जतीति पदद्वयेन अपरापरं चवनुपपतनानि पटिक्खिपति. केचि पन ‘‘न जायतीतिआदि गब्भसेय्यकादिवसेन वुत्तं, इतरं ओपपातिकवसेना’’ति वदन्ति. तन्ति जातिआदिरहितं. गमनेनाति पदसा गमनेन. लोकस्सन्तन्ति सङ्खारलोकस्स अन्तभूतं निब्बानं. ञातेय्यन्ति जानितब्बं. दट्ठेय्यन्ति दट्ठब्बं. पत्तेय्यन्ति पत्तब्बं. ‘‘ञातायं दिट्ठायं पत्ताय’’न्ति वा पाठो, तत्थ गमनेन लोकस्सन्तं ञाता अयं दिट्ठा अयं पत्ता अयन्ति न वदामीति अत्थो. अयन्ति निब्बानत्थिको.

कामं पदसा गमनेन गन्त्वा लोकस्सन्तं ञातुं दट्ठुं पत्तुं वा न सक्का, अपि च परिमितपरिच्छिन्नट्ठाने तं पञ्ञापेत्वा दस्सेमीति दस्सेन्तो ‘‘अपि चा’’तिआदिमाह. तत्थ ब्याममत्ते कळेवरेति ब्यामप्पमाणे अत्तभावे. इमिना रूपक्खन्धं दस्सेति. ससञ्ञिम्हीति सञ्ञाय सहिते. इमिना सञ्ञासीसेन वेदनादयो तयो खन्धे दस्सेति सञ्ञासहितत्ता एव. समनकेति सविञ्ञाणकेति अत्थो. इमिना विञ्ञाणक्खन्धं दस्सेति, अविञ्ञाणके पन उतुसमुट्ठानरूपसमुदायमत्ते पञ्ञापेतुं न सक्काति अधिप्पायो. लोकन्ति खन्धादिलोकं. लोकनिरोधन्ति तस्स लोकस्स निरुज्झनं निब्बानमेव वा. निब्बानम्पि हि खन्धे पटिच्च पञ्ञापनतो सरीरस्मिंयेव पञ्ञापेति. अदेसम्पि हि तं येसं निरोधो, तेसं वसेन देसतोपि उपचारवसेन निद्दिसीयति यथा ‘‘चक्खुं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति (दी. नि. २.४०१; म. नि. १.१३४; विभ. २०४).

गमनेनाति पाकतिकगमनेन. लोकस्सन्तोति सङ्खारलोकस्स अन्तो अन्तकिरियाय हेतुभूतं निब्बानं. कुदाचनन्ति कदाचिपि. अप्पत्वाति अग्गमग्गेन अनधिगन्त्वा. पमोचनन्ति पमुत्ति निस्सरणं. तस्माति यस्मा लोकन्तं अप्पत्वा वट्टदुक्खतो मुत्ति नत्थि, तस्मा. हवेति निपातमत्तं. लोकविदूति सभावादितो सब्बं लोकं विजानन्तो. सुमेधोति सुन्दरपञ्ञो. लोकन्तगूति परिञ्ञाभिसमयेन लोकं विदित्वा पहानाभिसमयेन लोकन्तगू. मग्गब्रह्मचरियस्स परिनिट्ठितत्ता वुसितब्रह्मचरियो. सब्बेसं किलेसानं समितत्ता चतुसच्चधम्मानं वा अभिसमितत्ता समितावी. नासीसतीति न पत्थेति, यथा इमं लोकं, एवं परञ्च लोकं नासीसति अप्पटिसन्धिकत्ता.

एवं यदिपि लोकविदुता अनवसेसतो दस्सिता सभावादितो दस्सितत्ता, लोको पन एकदेसेनेव वुत्तोति तं अनवसेसतो दस्सेतुं ‘‘अपि च तयो लोका’’तिआदि वुत्तं. तत्थ इन्द्रियबद्धानं खन्धानं समूहो सन्तानो च सत्तलोको. रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्तो, लोकीयति एत्थ कुसलाकुसलं तब्बिपाको चाति लोको. अनिन्द्रियबद्धानं रूपादीनं समूहो सन्तानो च ओकासलोको लोकीयन्ति एत्थ जङ्गमा थावरा च तेसञ्च ओकासभूतोति कत्वा. तदाधारताय हेस ‘‘भाजनलोको’’तिपि वुच्चति. उभयेपि खन्धा सङ्खारलोको पच्चयेहि सङ्खरीयन्ति लुज्जन्ति पलुज्जन्ति चाति. आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिका, पच्चयायत्तवुत्तिकाति अत्थो. पच्चयत्थो हेत्थ आहारसद्दो ‘‘अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाया’’तिआदीसु (सं. नि. ५.२३२) विय. एवञ्हि ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इमिना असञ्ञसत्तापि परिग्गहिता होन्ति. सा पनायं आहारट्ठितिकता निप्परियायतो सङ्खारधम्मो, न सत्तधम्मोति आह ‘‘आहारट्ठितिकाति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो’’ति.