आचरियपरम्परकथावण्णना

‘‘केनाभत’’न्ति इमं पञ्हं विसज्जेन्तेन जम्बुदीपे ताव आचरियपरम्परा याव ततियसङ्गीति, ताव दस्सेत्वा इदानि सीहळदीपे आचरियपरम्परं दस्सेतुं ‘‘ततियसङ्गहतो पन उद्ध’’न्तिआदि आरद्धं. इमं दीपन्ति इमं तम्बपण्णिदीपं. कञ्चि कालन्ति किस्मिञ्चि काले. पोराणाति अट्ठकथाचरिया. भद्दनामोति भद्दसालत्थेरो. नामस्स एकदेसेनपि हि वोहारो दिस्सति ‘‘देवदत्तो दत्तो’’ति यथा. आगुं न करोन्तीति नागा. विनयपिटकं वाचयिंसूति सम्बन्धो. तम्बपण्णियाति भुम्मवचनं. निकाये पञ्च वाचेसुन्ति विनयाभिधम्मवज्जे दीघनिकायादिके पञ्च निकाये च वाचेसुं. सत्त चेव पकरणेति धम्मसङ्गणीविभङ्गादिके सत्त अभिधम्मप्पकरणे च वाचेसुन्ति अत्थो. असनि विय सिलुच्चये किलेसे मेधति हिंसतीति मेधा, खिप्पं गहणधारणट्ठेन वा मेधा, पञ्ञा, सा एतस्स अत्थीति मेधावी. तिपेटकोति तीणि पिटकानि एतस्स अत्थीति तिपेटको, तेपिटकोति वुत्तं होति, तिपिटकपरियत्तिधरोति अत्थो. तारकानं राजाति तारकराजा, चन्दिमा. अतिरोचथाति अतिविय विरोचित्थ. पुप्फनामोति महापदुमत्थेरो. सद्धम्मवंसकोविदोति सद्धम्मतन्तिया कोविदो. पुप्फनामोति सुमनत्थेरो. जम्बुदीपे पतिट्ठितोति सुमनत्थेरो किर एकस्मिं समये सीहळदीपम्हि सासने ओसक्कमाने जम्बुदीपं गन्त्वा उग्गण्हित्वा सासनं अनुरक्खन्तो तत्थेव पतिट्ठासि. मग्गकोविदाति सग्गमग्गमोक्खमग्गेसु कोविदा.

भारं कत्वाति तेसं तेसं भिक्खूनं सासनं भारं कत्वा, पटिबद्धं कत्वाति अत्थो. ‘‘ते ते भिक्खू तत्थ तत्थ पेसेसी’’ति सङ्खेपतो वुत्तमेवत्थं वित्थारेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘मज्झन्तिकत्थेरं कस्मीरगन्धाररट्ठं पेसेसी’’तिआदि. महिंसकमण्डलन्ति अन्धकरट्ठं वदन्ति. वनवासिन्ति वनवासिरट्ठं. अत्ता पञ्चमो एतेसन्ति अत्तपञ्चमा, तं तं दिसाभागं पञ्च पञ्चेव भिक्खू अगमंसूति वुत्तं होति.

इदानि तत्थ तत्थ गतानं थेरानं किच्चानुभावं दस्सेतुकामो मज्झन्तिकत्थेरस्स गतट्ठाने किच्चं ताव दस्सेन्तो ‘‘तेन खो पन समयेन कस्मीरगन्धाररट्ठे’’तिआदिमाह. करकवस्सन्ति हिमपातनकवस्सं. हरापेत्वाति उदकोघेन हरापेत्वा. अरवाळदहपिट्ठियन्ति अरवाळदहस्स उदकपिट्ठियं. छिन्नभिन्नपटधरोति सत्थकेन छिन्नं रङ्गेन भिन्नं वण्णविकारमापन्नं पटं धारेतीति छिन्नभिन्नपटधरो. अथ वा सत्थकेन छिन्नानं गिहिवत्थविसभागानं कासावानं धारणतो छिन्नभिन्नपटधरो. भण्डूति मुण्डको. कासाववसनोति कासाववत्थनिवत्थो. मक्खं असहमानोति थेरं पटिच्च अत्तनो सन्ताने उप्पन्नं परेसं गुणमक्खनलक्खणं मक्खं असहमानो सन्धारेतुं अधिसहितुं वूपसमेतुं असक्कोन्तो. भिंसनकानीति भेरवारम्मणानि. तानि दस्सेतुं ‘‘ततो ततो भुसा वाता वायन्ती’’तिआदिमाह. भुसा वाताति रुक्खभेदनपब्बतकूटनिपातनसमत्था बलववाता. असनियो फलन्तीति असनियो भिज्जन्ति, पतन्तीति वुत्तं होति. पहरणवुट्ठियोति अनेकप्पकारा आवुधवुट्ठियो. निद्धमथाति गहेत्वा अपनेथ. भिंसनकन्ति नागराजस्स कायिकवाचसिकपयोगजनितभयनिमित्तं विप्पकारं.

मे भयभेरवं जनेतुं पटिबलो न अस्स न भवेय्याति सम्बन्धो. तत्थ भयभेरवं नाम खुद्दानुखुद्दकं भयं. अथ वा भयन्ति चित्तुत्रासभयं, पटिघभयस्सेतं अधिवचनं. भेरवन्ति भयजनकमारम्मणं. सचेपि त्वं महिं सब्बन्ति सचेपि त्वं महानाग सब्बं महिं समुद्देन सह ससमुद्दं पब्बतेन सह सपब्बतं उक्खिपित्वा ममूपरि मय्हं सीसोपरि खिपेय्यासीति अत्थो. मे भयभेरवं जनेतुं नेव सक्कुणेय्यासीति सम्बन्धो. अञ्ञदत्थूति एकंसेन. तवेवस्स विघातो उरगाधिपाति उरगानं नागानं अधिपति राज तव एव विघातो दुक्खं विहिंसा अस्स भवेय्याति अत्थो.

धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वातिआदीसु तङ्खणानुरूपाय धम्मदेसनाय दिट्ठधम्मसम्परायिकं अत्थं सन्दस्सेत्वा कुसले धम्मे समादपेत्वा गण्हापेत्वा तत्थ च नं समुत्तेजेत्वा सउस्साहं कत्वा ताय च सउस्साहताय अञ्ञेहि च विज्जमानगुणेहि सम्पहंसेत्वा तोसेत्वाति अत्थो. थेरेन कतं नागानुसासनं दस्सेन्तो ‘‘अथायस्मा’’तिआदिमाह. तत्थ इतो उद्धं यथा पुरेति यथा तुम्हे इतो पुरे सद्धम्मसवनुप्पत्तिविरहितकाले परस्स कोधं उप्पादयित्थ, इदानि इतो पट्ठाय उद्धं अनागते कोधञ्च मा जनयित्थ, विजातमातुयापि पुत्ते सिनेहच्छेदनं सब्बविनासमूलकं सस्सघातकञ्च मा करित्थाति अत्थो. सुखकामा हि पाणिनोति एत्थ हि-सद्दो कारणोपदेसे, यस्मा सब्बे सत्ता सुखकामा, तस्मा हितसुखउपच्छेदकरं सस्सघातञ्च मा करोथाति वुत्तं होति.

यथानुसिट्ठन्ति यं यं अनुसिट्ठं यथानुसिट्ठं, अनुसिट्ठं अनतिक्कम्म वा यथानुसिट्ठं, थेरेन दिन्नोवादं अनतिक्कम्माति वुत्तं होति. धम्माभिसमयो अहोसीति पठममग्गफलाधिगमो अहोसीति वदन्ति. कुलसतसहस्सन्ति इमिना पुरिसानं सतसहस्सं दस्सेति. कस्मीरगन्धाराति कस्मीरगन्धाररट्ठवासिनो. कासावपज्जोताति भिक्खूनं निवत्थपारुतकासाववत्थेहि ओभासिता. इसिवातपटिवाताति भिक्खूनं निवासनपारुपनवातेन चेव हत्थपादानं समिञ्जनपसारणादिवातेन च समन्ततो बीजियमाना अहेसुं. दुट्ठन्ति कुपितं. बन्धनाति संसारबन्धनतो.

धम्मचक्खुन्ति हेट्ठामग्गत्तये ञाणं. केचि पनेत्थ ‘‘पठममग्गञाणमेव ते पटिलभिंसू’’ति वदन्ति. चोदेत्वा देवदूतेहीति (म. नि. अट्ठ. ३.२६३ आदयो) देवदूतसुत्तन्तदेसनावसेन (म. नि. ३.२६१ आदयो) दहरकुमारो जराजिण्णसत्तो गिलानसत्तो कम्मकारणा कम्मकारणिका वा मतसत्तोति इमेहि पञ्चहि देवदूतेहि चोदेत्वा ओवदित्वा, संवेगं उप्पादेत्वाति अत्थो. दहरकुमारादयो हि तत्थ ‘‘देवदूता’’ति वुच्चन्ति. तथा हि दहरकुमारो अत्थतो एवं वदति नाम ‘‘पस्सथ भो मय्हम्पि तुम्हाकं विय हत्थपादा अत्थि, सके पनम्हि मुत्तकरीसे पलिपन्नो, अत्तनो धम्मताय उट्ठहित्वा नहायितुं न सक्कोमि, ‘अहं किलिट्ठो, नहापेथ म’न्ति वत्तुम्पि न सक्कोमि, जातितोम्हि अपरिमुत्तताय एदिसो जातो, न खो पनाहमेव, तुम्हेपि जातितो अपरिमुत्ताव. यथेव हि मय्हं, एवं तुम्हाकम्पि जाति आगमिस्सति, इति तस्सा पुरे आगमनाव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेस देवदूतो नाम जातो.

जराजिण्णसत्तोपि अत्थतो एवं वदति नाम ‘‘पस्सथ भो अहम्पि तुम्हे विय तरुणो अहोसिं ऊरुबलबाहुबलजवसम्पन्नो, तस्स मे ता बलजवसम्पत्तियो अन्तरहिता, हत्थपादा हत्थपादकिच्चञ्च न करोन्ति, जरायम्हि अपरिमुत्तताय एदिसो जातो, न खो पनाहमेव, तुम्हेपि जराय अपरिमुत्ताव. यथेव हि मय्हं, एवं तुम्हाकम्पि जरा आगमिस्सति, इति तस्सा पुरे आगमनाव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेस देवदूतो नाम जातो.

गिलानसत्तोपि अत्थतो एवं वदति नाम ‘‘पस्सथ भो अहम्पि तुम्हे विय निरोगो अहोसिं, सोम्हि एतरहि ब्याधिना अभिहतो सके मुत्तकरीसे पलिपन्नो, उट्ठातुम्पि न सक्कोमि, विज्जमानापि मे हत्थपादा हत्थपादकिच्चं न करोन्ति, ब्याधितोम्हि अपरिमुत्तताय एदिसो जातो, न खो पनाहमेव, तुम्हेपि ब्याधितो अपरिमुत्ताव. यथेव हि मय्हं, एवं तुम्हाकम्पि ब्याधि आगमिस्सति, इति तस्स पुरे आगमनाव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेस देवदूतो नाम जातो.

कम्मकारणा कम्मकारणिका वा चतुत्थो देवदूतोति वेदितब्बा. तत्थ कम्मकारणपक्खे द्वत्तिंस ताव कम्मकारणा अत्थतो एवं वदन्ति नाम ‘‘मयं निब्बत्तमाना न रुक्खे वा पासाणे वा निब्बत्ताम, तुम्हादिसानं सरीरे निब्बत्ताम, इति अम्हाकं पुरे निब्बत्तितोव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेता देवदूता नाम जाता. कम्मकारणिकापि अत्थतो एवं वदन्ति नाम ‘‘मयं द्वत्तिंस कम्मकारणा करोन्ता न रुक्खादीसु करोम, तुम्हादिसेसु सत्तेसुयेव करोम, इति अम्हाकं तुम्हेसु पुरे कम्मकारणाकारणतोव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेतेपि देवदूता नाम जाता.

मतकसत्तोपि अत्थतो एवं वदति नाम ‘‘पस्सथ भो मं आमकसुसाने छड्डितं उद्धुमातकादिभावं पत्तं, मरणतोम्हि अपरिमुत्तताय एदिसो जातो, न खो पनाहमेव, तुम्हेपि मरणतो अपरिमुत्ताव. यथेव हि मय्हं, एवं तुम्हाकम्पि मरणं आगमिस्सति, इति तस्स पुरे आगमनाव कल्याणं करोथा’’ति. तेनेस देवदूतो नाम जातो. तस्मा दहरकुमारादयो एत्थ ‘‘देवदूता’’ति वेदितब्बा.

अनमतग्गियन्ति अनमतग्गसंयुत्तं (सं. नि. २.१२४). धम्मामतं पायेसीति लोकुत्तरधम्मामतं पानं पटिलाभकरणवसेन पायेसीति अत्थो. समधिकानीति सहाधिकानि. सहत्थो हेत्थ संसद्दो. इसीति सीलक्खन्धादयो धम्मक्खन्धे एसि गवेसि परियेसीति इसीति वुच्चति. पञ्च रट्ठानीति पञ्चविधचीनरट्ठानि. हिमवन्तं गन्त्वा धम्मचक्कप्पवत्तनं पकासेन्तो यक्खसेनं पसादयीति योजेतब्बं.

तेन च समयेनाति तस्मिं समये तेसं गमनतो पुब्बभागकाले. लद्धं भविस्सतीति वेस्सवणसन्तिका लद्धं भविस्सति. वेगसाति वेगेन. समन्ततो आरक्खं ठपेसीति ‘‘इतो पट्ठाय मा पविसन्तू’’ति अधिट्ठानवसेन समन्ता आरक्खं ठपेसि. अड्ढुड्ढानि सहस्सानीति अड्ढेन चतुत्थानि अड्ढुड्ढानि, अतिरेकपञ्चसतानि तीणि सहस्सानीति वुत्तं होति. दियड्ढसहस्सन्ति अड्ढेन दुतियं दियड्ढं, अतिरेकपञ्चसतं एकं सहस्सन्ति अत्थो. सोणुत्तराति सोणो च उत्तरो च सोणुत्तरा. निद्धमेत्वानाति पलापेत्वान. अदेसिसुन्ति अदेसयुं.

अज्झिट्ठोति आणत्तो. पुन दानीति एत्थ दानीति निपातमत्तं, पुन आगच्छेय्याम वा न वाति अत्थो. राजगहनगरपरिवत्तकेनाति राजगहनगरं परिवज्जेत्वा ततो बहि तं पदक्खिणं कत्वा गतमग्गेन गमनेन वा. इदानि थेरमातुया वेटिसनगरे निवासकारणं दस्सेतुं तस्स नगरस्स तस्सा जातिभूमिभावं थेरस्स च अट्ठुप्पत्तिं दस्सेन्तो ‘‘असोको किर कुमारकाले’’तिआदिमाह.

अयं पनेत्थ अनुपुब्बिकथा – पुब्बे किर मोरियवंसे जातस्स चन्दगुत्तस्स नाम रञ्ञो पुत्तो बिन्दुसारो नाम कुमारो पितु अच्चयेन पाटलिपुत्तम्हि नगरे राजा अहोसि. तस्स द्वे पुत्ता सउदरिया अहेसुं, तेसं एकूनसतमत्ता वेमातिकभातरो अहेसुं. राजा पन तेसं सब्बजेट्ठकस्स असोककुमारस्स उपरज्जट्ठानञ्च अवन्तिरट्ठञ्च दत्वा अथेकदिवसं अत्तनो उपट्ठानं आगतं दिस्वा ‘‘तात, उपराज, तव रट्ठं गन्त्वा तत्थ उज्जेनीनगरे वसाही’’ति आणापेसि. सो पितु वचनेन तं उज्जेनिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे वेटिसगिरिनगरे वेटिसनामकस्स सेट्ठिस्स घरे निवासं उपगन्त्वा तस्स सेट्ठिस्स धीतरं लक्खणसम्पन्नं योब्बनप्पत्तं वेटिसगिरिं नाम कुमारिं दिस्वा ताय पटिबद्धचित्तो मातापितूनं कथापेत्वा तं तेहि दिन्नं पटिलभित्वा ताय सद्धिं संवासं कप्पेसि. सा तेन संवासेन सञ्जातगब्भा हुत्वा ततो उज्जेनिं नीता महिन्दकुमारं जनयि. ततो वस्सद्वये अतिक्कन्ते सङ्घमित्तञ्च धीतरं उपलभित्वा उपराजेन सद्धिं तत्थ वसति. उपराजस्स पन पिता बिन्दुसारो मरणमञ्चे निपन्नो पुत्तं असोककुमारं सरित्वा तं पक्कोसापेतुं उज्जेनिं मनुस्से पेसेसि. ते ततो उज्जेनिं गन्त्वा असोकस्स तं पवत्तिं आरोचेसुं. तेसं वचनेन सो पितु सन्तिकं तुरितगमनेनागच्छन्तो अन्तरामग्गे वेटिसगिरिनगरम्हि पुत्तदारे ठपेत्वा पितु सन्तकं पाटलिपुत्तनगरं गन्त्वा गतसमनन्तरमेव कालकतस्स पितुनो सरीरकिच्चं कारापेत्वा ततो एकूनसतमत्ते वेमातिकभातरो च घातापेत्वा विहतकण्टको हुत्वा तत्थ छत्तं उस्सापेत्वा अभिसेकं गण्हि. तदापि थेरमाता दारके रञ्ञो सन्तिकं पेसेत्वा सयं तत्थेव वेटिसगिरिनगरे वसि. तेन वुत्तं ‘‘सा तस्स माता तेन समयेन ञातिघरे वसी’’ति.

आरोपेसीति पटिपादेसि. अम्हाकं इध कत्तब्बकिच्चं निट्ठितन्ति मातु दस्सनस्स कतभावं सन्धायाह. अनुभवतु ताव मे पितरा पेसितं अभिसेकन्तिआदीसु अभिसेकपेसनादिकथा वित्थारेन उत्तरतो आवि भविस्सति. छणत्थन्ति छणनिमित्तं, छणहेतूति अत्थो, सयं छणकीळं अकातुकामोति वुत्तं होति. तदा किर देवानंपियतिस्सो जेट्ठमूलमासपुण्णमियं नक्खत्तं घोसापेत्वा ‘‘सलिलकीळाछणं करोथा’’ति अमच्चे आणापेत्वा सयं मिगवं कीळितुकामो मिस्सकपब्बतं अगमासि. मिस्सकपब्बतन्ति पंसुपासाणमिस्सकत्ता एवंलद्धनामं पब्बतं. दिट्ठसच्चोति अनागामिमग्गेन पटिविद्धसच्चो, अनागामिफलं पत्तोति वुत्तं होति. सो किर थेरेन अत्तनो मातुदेविया देसितं धम्मं सुत्वा अनागामिफलं सच्छाकासि, सो च थेरस्स भागिनेय्योति वेदितब्बो. तथा हि थेरस्स मातुदेविया भगिनी तस्सा धीता, तस्सा अयं पुत्तो. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘देविया भगिनी धीतु, पुत्तो भण्डुकनामको;

थेरेन देविया धम्मं, सुत्वा देसितमेव तु;

अनागामिफलं पत्वा, वसि थेरस्स सन्तिके’’ति.

सम्मासम्बुद्धेन च तुम्हे ब्याकताति बोधिमूले एव बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेत्वा तम्बपण्णिदीपं दिस्वा अनागते तस्स दीपस्स सम्पत्तिं दिट्ठेन सम्मासम्बुद्धेन ‘‘अनागते महिन्दो नाम भिक्खु तम्बपण्णिदीपं पसादेस्सती’’ति तुम्हे ब्याकता. तत्थ तम्बपण्णिदीपन्ति दीपवासिनो वुत्ता. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणं आसयानुसयञाणञ्च ‘‘बुद्धचक्खू’’ति वुच्चति. तेन पन इन्द्रियपरोपरादिं विना अञ्ञं न सक्का दट्ठुन्ति ‘‘वोलोकेन्तो’’ति अवत्वा ‘‘वोलोकेत्वा’’ति वुत्तं. एतमत्थन्ति ‘‘अनागते महिन्दो नाम भिक्खु तम्बपण्णिदीपं पसादेस्सती’’ति इममत्थं.

वेटिसगिरिम्हि राजगहेति देविया कतविहारे. कालोव गमनस्स, गच्छाम दीपमुत्तमन्ति योजेतब्बं. इदञ्च तेसं परिवितक्कनिदस्सनं. पळिनाति आकासं पक्खन्दिंसु. अम्बरेति आकासे. एवमाकासं पक्खन्दित्वा किं ते अकंसूति चेतियपब्बते निपतिंसूति दस्सेन्तो आह ‘‘एवमुप्पतिता थेरा, निपतिंसु नगुत्तमे’’ति. इदानि तस्स पब्बतस्स पतिट्ठितट्ठानं थेरानञ्च तत्थ निपतितट्ठानं दस्सेतुं ‘‘पुरतो पुरसेट्ठस्सा’’तिआदिगाथमाह. पुरतोति पाचीनदिसाभागे. पुरसेट्ठस्साति अनुराधपुरसङ्खातस्स पुरवरस्स. मेघसन्निभेति समन्ततो नीलवण्णत्ता नीलमहामेघसदिसे. सीलकूटम्हीति एवंनामके पब्बतकूटे. हंसाव नगमुद्धनीति पब्बतमुद्धनि हंसा विय.

तत्थ पन पतिट्ठहन्तो कदा पतिट्ठहीति आह ‘‘एवं इट्टियादीहि सद्धि’’न्तिआदि. परिनिब्बानतोति परिनिब्बानवस्सतो तं अवधिभूतं मुञ्चित्वा ततो उद्धं द्विन्नं वस्ससतानं उपरि छत्तिंसतिमे वस्सेति अत्थो गहेतब्बो. कथं वेदितब्बोति आह ‘‘अजातसत्तुस्स ही’’तिआदि. तस्मिंयेव वस्सेति एत्थ यस्मिं संवच्छरे यस्मिञ्च दिवसे भगवा परिनिब्बुतो, तस्मिं संवच्छरे तस्मिंयेव च दिवसे विजयकुमारो इमं दीपमागतोति वदन्ति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘लङ्कायं विजयसनामको कुमारो,

ओतिण्णो थिरमति तम्बपण्णिदीपे;

सालानं यमकगुणानमन्तरस्मिं,

निब्बातुं सयितदिने तथागतस्सा’’ति.

सीहकुमारस्स पुत्तोति एत्थ कालिङ्गराजधीतु कुच्छिस्मिं सीहस्स जातो कुमारो सीहकुमारोति वेदितब्बो, पुब्बे अमनुस्सावासत्ता आह ‘‘मनुस्सावासं अकासी’’ति. चुद्दसमे वस्सेति चुद्दसमे वस्से सम्पत्ते. इध विजयो कालमकासीति इमस्मिं तम्बपण्णिदीपे विजयराजकुमारो अट्ठतिंस वस्सानि रज्जं कारेत्वा कालमकासि. तथा हि अजातसत्तु राजा द्वत्तिंस वस्सानि रज्जं कारेसि, उदयभद्दो सोळस वस्सानि, तस्मा अजातसत्तुस्स अट्ठमवस्सं इध विजयस्स पठमवस्सन्ति कत्वा ततो उद्धं अजातसत्तुस्स चतुवीसति वस्सानि उदयभद्दस्स चुद्दस वस्सानीति विजयस्स अट्ठतिंस वस्सानि परिपूरिंसु. तथा च वुत्तं –

‘‘विजयो लङ्कमागम्म, सत्थु निब्बानवासरे;

अट्ठतिंस समाकासि, रज्जं यक्खविमद्दको’’ति.

‘‘उदयभद्दस्स पञ्चदसमे वस्से पण्डुवासुदेवो नाम इमस्मिं दीपे रज्जं पापुणी’’ति वुत्तत्ता उदयभद्दस्स चुद्दसमवस्ससङ्खातं एकं वस्सं इमस्मिं दीपे विजयस्स पण्डुवासुदेवस्स च अन्तरे सीहळं अराजिकं हुत्वा ठितन्ति वेदितब्बं. तस्मिञ्हि वस्से विजयराजस्स अमच्चा उपतिस्सं नाम अमच्चं जेट्ठकं कत्वा तस्स नामेन कते उपतिस्सगामे वसन्ता अराजिकं रज्जमनुसासिंसु. वुत्तञ्हेतं –

‘‘तस्मिं मते अमच्चा ते, पेक्खन्ता खत्तियागमं;

उपतिस्सगामे ठत्वान, रट्ठं समनुसासिसुं.

‘‘मते विजयराजम्हि, खत्तियागमना पुरा;

एकं वस्सं अयं लङ्का-दीपो आसि अराजिको’’ति.

तत्थाति जम्बुदीपे. इध पण्डुवासुदेवो कालमकासीति इमस्मिं सीहळदीपे पण्डुवासुदेवो तिंस वस्सानि रज्जमनुसासित्वा कालमकासि. तथा हि उदयभद्दस्स अनन्तरं अनुरुद्धो च मुण्डो च अट्ठ वस्सानि रज्जमनुसासिंसु, तदनन्तरं नागदासको चतुवीसति वस्सानि, तस्मा उदयभद्दस्स पञ्चदसमसोळसमवस्सेहि सद्धिं अनुरुद्धस्स च मुण्डस्स च अट्ठ वस्सानि, नागदासकस्स च चतुवीसतिवस्सेसु वीसति वस्सानीति पण्डुवासुदेवस्स रञ्ञो तिंस वस्सानि परिपूरिंसु. तेनेव वुत्तं –

‘‘ततो पण्डुवासुदेवो, रज्जं तिंस समा अका’’ति;

तत्थाति जम्बुदीपे. सत्तरसमे वस्सेति सत्तरसमे वस्से सम्पत्ते. तथा हि नागदासकस्स अनन्तरा सुसुनागो अट्ठारस वस्सानि रज्जं कारेसि, तस्मा नागदासकस्स चतुवीसतिवस्सेसु वीसति वस्सानि ठपेत्वा सेसेहि चतूहि वस्सेहि सद्धिं सुसुनागस्स अट्ठारससु वस्सेसु सोळस वस्सानीति इध अभयरञ्ञो वीसति वस्सानि परिपूरिंसु. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अभयो वीसति वस्सानि, लङ्कारज्जमकारयी’’ति;

दामरिकोति युद्धकारको चोरो. पण्डुकाभयो पन अभयस्स भागिनेय्यो राजायेव, न चोरो, बलक्कारेन पन रज्जस्स गहितत्ता ‘‘दामरिको’’ति वुत्तं. रज्जं अग्गहेसीति एकदेसस्स गहितत्ता वुत्तं. अभयस्स हि वीसतिमे वस्से न ताव सब्बं रज्जमग्गहेसीति. तथा हि वीसतिमवस्सतो पट्ठाय अभयस्स नव भातिके अत्तनो मातुले तत्थ तत्थ युद्धं कत्वा घातेन्तस्स अनभिसित्तस्सेव सत्तरस वस्सानि अतिक्कमिंसु, ततोयेव च तानि राजसुञ्ञानि नाम अहेसुं. तथा च वुत्तं –

‘‘पण्डुकाभयरञ्ञो च, अभयस्स च अन्तरे;

राजसुञ्ञानि वस्सानि, अहेसुं दस सत्त चा’’ति.

तत्थाति जम्बुदीपे. पण्डुकस्साति पण्डुकाभयस्स. भवति हि एकदेसेनपि वोहारो ‘‘देवदत्तो दत्तो’’ति यथा. सत्तरस वस्सानि परिपूरिंसूति अनभिसित्तस्सेव परिपूरिंसु. एत्थ च काळासोकस्स सोळसमवस्सं ठपेत्वा पन्नरस वस्सानि हेट्ठा सुसुनागस्स सत्तरसमअट्ठारसमवस्सानि च द्वे गहेत्वा सत्तरस वस्सानि गणितब्बानि. तानि हेट्ठा एकेन वस्सेन सह अट्ठारस होन्तीति तानि राजसुञ्ञानि सत्तरस वस्सानि हेट्ठा विजयपण्डुवासुदेवराजूनमन्तरे अराजिकेन एकेन वस्सेन सद्धिं अट्ठारस राजसुञ्ञवस्सानि नाम होन्ति.

चन्दगुत्तस्स चुद्दसमे वस्से इध पण्डुकाभयो कालमकासीति चन्दगुत्तस्स चुद्दसमे वस्से इमस्मिं तम्बपण्णिदीपे पण्डुकाभयो नाम राजा सत्तति वस्सानि रज्जमनुसासित्वा कालमकासि. तथा हि सुसुनागस्स पुत्तो काळासोको अट्ठवीसति वस्सानि रज्जं कारेसि. ततो तस्स पुत्ता दस भातुका द्वेवीसति वस्सानि रज्जं कारेसुं, तेसं पच्छा नव नन्दा द्वेवीसति, चन्दगुत्तो चतुवीसति वस्सानि रज्जं कारेसि. तत्थ काळासोकस्स अट्ठवीसतिवस्सेसु पन्नरस वस्सानि हेट्ठा गहितानीति तानि ठपेत्वा सेसानि तेरस वस्सानि, दसभातुकानं द्वेवीसति, तथा नवनन्दानं द्वेवीसति, चन्दगुत्तस्स चुद्दसमवस्सं ठपेत्वा तेरस वस्सानीति पण्डुकाभयस्स सत्तति वस्सानि परिपूरिंसु. तथा च वुत्तं –

‘‘पण्डुकाभयनामस्स, रञ्ञो वस्सानि सत्तती’’ति;

तत्थ असोकधम्मराजस्स सत्तरसमे वस्से इध मुटसिवराजा कालमकासीति तस्मिं जम्बुदीपे असोकधम्मराजस्स सत्तरसमे वस्से इध मुटसिवो नाम राजा सट्ठि वस्सानि रज्जमनुसासित्वा कालमकासि. तथा हि चन्दगुत्तस्स पुत्तो बिन्दुसारो अट्ठवीसति वस्सानि रज्जं कारेसि, ततो तस्स पुत्तो असोकधम्मराजा रज्जं पापुणि, तस्मा चन्दगुत्तस्स हेट्ठा वुत्तेसु चतुवीसतिवस्सेसु तेरस वस्सानि गहितानीति तानि ठपेत्वा सेसानि एकादस वस्सानि, बिन्दुसारस्स अट्ठवीसति वस्सानि, असोकस्स अनभिसित्तस्स चत्तारि वस्सानि, अभिसित्तस्स सत्तरस वस्सानीति एवं सट्ठि वस्सानि इध मुटसिवस्स परिपूरिंसु. तथा च वुत्तं –

‘‘मुटसिवो सट्ठि वस्सानि, लङ्कारज्जमकारयी’’ति;

देवानंपियतिस्सो रज्जं पापुणीति असोकधम्मराजस्स अट्ठारसमे वस्से पापुणि. इदानि परिनिब्बुते भगवति अजातसत्तुआदीनं वस्सगणनावसेन परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि छत्तिंसति वस्सानि एकतो गणेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘परिनिब्बुते च सम्मासम्बुद्धे’’तिआदि. तत्थ अजातसत्तुस्स चतुवीसतीति परिनिब्बानवस्ससङ्खातं अट्ठमवस्सं मुञ्चित्वा वुत्तं. असोकस्स पुत्तका दस भातुकराजानोति काळासोकस्स पुत्ता भद्दसेनो कोरण्डवण्णो मङ्कुरो सब्बञ्जहो जालिको उभको सञ्चयो कोरब्यो नन्दिवड्ढनो पञ्चमकोति इमे दस भातुकराजानोति वेदितब्बा. उग्गसेननन्दो पण्डुकनन्दो पण्डुगतिनन्दो भूतपालनन्दो रट्ठपालनन्दो गोविसाणकनन्दो सविद्धकनन्दो केवट्टकनन्दो धननन्दोति इमे नव नन्दाति वेदितब्बा. एतेन राजवंसानुसारेनाति एतेन जम्बुदीपवासिराजूनं वंसानुसारेन वेदितब्बमेतन्ति अत्थो.

तम्बपण्णिदीपवासीनम्पि पुन राजूनं वसेन एवं गणना वेदितब्बा – सम्मासम्बुद्धस्स परिनिब्बानवस्सं इध विजयस्स पठमं वस्सन्ति कत्वा तं अपनेत्वा परिनिब्बानवस्सतो उद्धं विजयस्स सत्ततिंस वस्सानि, ततो अराजिकमेकवस्सं, पण्डुवासुदेवस्स तिंस वस्सानि, अभयस्स वीसति वस्सानि, पण्डुकाभयस्स अभिसेकतो पुब्बे सत्तरस वस्सानि, अभिसित्तस्स सत्तति वस्सानि, मुटसिवस्स सट्ठि वस्सानि, देवानंपियतिस्सस्स पठमं वस्सन्ति एवं परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि छत्तिंस वस्सानि वेदितब्बानि.

जेट्ठमासस्स पुण्णमियं जेट्ठनक्खत्तं मूलनक्खत्तं वा होतीति आह ‘‘जेट्ठमूलनक्खत्तं नाम होती’’ति. तस्मिं पन नक्खत्ते कत्तब्बछणम्पि तन्निस्सयत्ता तमेव नामं लभतीति वेदितब्बं. मिगवन्ति मिगानं वाननतो हेसनतो बाधनतो मिगवन्ति लद्धसमञ्ञं मिगवं. रोहितमिगरूपन्ति गोकण्णमिगवेसं. जियन्ति धनुजियं. अनुबन्धन्तोति पदसा अनुधावन्तो. ममंयेव राजा पस्सतूति एत्थ ‘‘अम्हेसु बहूसु दिट्ठेसु राजा अतिविय भायिस्सती’’ति इमिना कारणेन अत्तानमेव दस्सेतुं ‘‘ममंयेव पस्सतू’’ति अधिट्ठासीति वेदितब्बं. ‘‘चिन्तेसी’’ति वत्वा तस्स चिन्तनाकारं दस्सेन्तो आह ‘‘इमस्मिं दीपे जातो’’तिआदि. थेरो तस्स परिवितक्कं जानित्वा अत्तनो सभावं कथेत्वा तं अस्सासेतुकामो ‘‘समणा मयं महाराजा’’तिआदिमाह. महाराज मयं समणा नाम, त्वं परिवितक्कं मा अकासीति वुत्तं होति. तवेव अनुकम्पायाति तव अनुकम्पत्थाय एव आगता, न विमुखभावत्थायाति अधिप्पायो. ‘‘इमे समणा नामा’’ति अजानन्तस्स ‘‘समणा मयं, महाराजा’’ति कस्मा थेरो आहाति चे? असोकधम्मराजेन पेसितसासनेनेव पुब्बे गहितसमणसञ्ञं सारेतुं एवमाहाति. इममत्थं विभावेतुं ‘‘तेन च समयेना’’तिआदि वुत्तं.

अदिट्ठा हुत्वा सहायकाति अदिट्ठसहायका, अञ्ञमञ्ञं अदिस्वाव सहायकभावं उपगताति वुत्तं होति. छातपब्बतपादेति छातवाहस्स नाम पब्बतस्स पादे. तं किर पब्बतं अनुराधपुरा पुब्बदक्खिणदिसाभागे अतिरेकयोजनद्वयमत्थके तिट्ठति. तम्हि ठाने पच्छा सद्धातिस्सो नाम महाराजा विहारं कारापेसि, तं ‘‘छातविहार’’न्ति वोहरिंसु. ‘‘रथयट्ठिप्पमाणाति आयामतो च आवट्टतो च रथपतोदेन समप्पमाणा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. महावंसेपि वुत्तं –

‘‘छातपब्बतपादम्हि, तिस्सो च वेळुयट्ठियो;

जाता रथपतोदेन, समाना परिमाणतो’’ति.

गण्ठिपदे पन ‘‘रथयट्ठिप्पमाणाति रथस्स धजयट्ठिप्पमाणा’’ति वुत्तं. उप्पज्जिंसूति तस्स अभिसेकसमकालमेव उप्पज्जिंसु. एवमुत्तरिपि वक्खमानानं अच्छरियानं पातुभावो वेदितब्बो. तथा च वुत्तं महावंसे –

‘‘देवानंपियतिस्सो सो, राजासि पितुअच्चये;

तस्साभिसेकेन समं, बहूनच्छरियानहू’’ति.

एका लता यट्ठि नामाति कञ्चनलताय पटिमण्डितत्ता एवंलद्धनामा एका यट्ठि अहोसि. तं अलङ्करित्वा उप्पन्नलताति तं रजतवण्णं यट्ठिं अलङ्करित्वा तत्थेव चित्तकम्मकता विय उप्पन्नलता. खायतीति दिस्सति. किञ्जक्खानीति केसरानि. एतानि च पुप्फयट्ठियं नीलपुप्फादीनि सकुणयट्ठियञ्च नानप्पकारा मिगपक्खिनो तत्थेव चित्तकम्मकता विय पञ्ञायन्तीति दट्ठब्बं. सेता रजतयट्ठीवाति रजतमययट्ठि विय एका यट्ठि सेतवण्णाति अत्थो. लताति तत्थेव चित्तकम्मकता विय दिस्समानलता. नीलादि यादिसं पुप्फन्ति यादिसं लोके नीलादिपुप्फं अत्थि, तादिसं पुप्फयट्ठिम्हि खायतीति अत्थो.

अनेकविहितं रतनं उप्पज्जीति अनेकप्पकारं रतनं समुद्दतो सयमेव तीरं आरुहित्वा वेलन्ते ऊमिवेगाभिजातमरियादवट्टि विय उप्पज्जि, उट्ठहित्वा अट्ठासीति अत्थो. तम्बपण्णियं पन अट्ठ मुत्ता उप्पज्जिंसूति एत्थापि तम्बपण्णियं समुद्दतो सयमेव उट्ठहित्वा जातितो अट्ठ मुत्ता समुद्दतीरे वुत्तनयेनेव ठिताति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘लङ्कादीपम्हि सकले, निधयो रतनानि च;

अन्तोठितानि उग्गन्त्वा, पथवीतलमारुहुं.

‘‘लङ्कादीपसमीपम्हि, भिन्ननावागतानि च;

तत्र जातानि च थलं, रतनानि समारुहुं.

‘‘हयगजा रथामलका, वलयङ्गुलिवेठका;

ककुधफला पाकतिका, इच्चेता अट्ठ जातितो.

‘‘मुत्ता समुद्दा उग्गन्त्वा, तीरे वट्टि विय ठिता;

देवानंपियतिस्सस्स, सब्बपुञ्ञविजम्भित’’न्ति.

हयमुत्ताति अस्सरूपसण्ठानमुत्ता. गजमुत्ताति हत्थिरूपसण्ठाना. एवं सब्बत्थ तंतंसण्ठानवसेन मुत्ताभेदो वेदितब्बो. अङ्गुलिवेठकमुत्ताति अङ्गुलीयकसण्ठाना, मुद्दिकासण्ठानाति अत्थो. ककुधफलमुत्ताति ककुधरुक्खफलाकारा बहू असामुद्दिका मुत्ता. राजककुधभण्डानीति राजारहउत्तमभण्डानि. तानि सरूपेन दस्सेन्तो आह ‘‘छत्तं चामर’’न्तिआदि. अञ्ञञ्च बहुविधं पण्णाकारं पहिणीति सम्बन्धो. सङ्खन्ति अभिसेकासिञ्चनकं सामुद्दिकं दक्खिणावट्टं सङ्खं. अनोतत्तोदकमेव ‘‘गङ्गोदक’’न्ति वुत्तं. वड्ढमानन्ति अलङ्कारचुण्णं. ‘‘नहानचुण्ण’’न्ति केचि. वटंसकन्ति कण्णपिळन्धनवटंसकन्ति वुत्तं होति. ‘‘वटंसकं कण्णचूळिकट्ठाने ओलम्बक’’न्तिपि वदन्ति. भिङ्गारन्ति सुवण्णमयं महाभिङ्गारं. ‘‘मकरमुखसण्ठाना बलिकम्मादिकरणत्थं कता भाजनविकती’’तिपि वदन्ति. नन्दियावट्टन्ति काकपदसण्ठाना मङ्गलत्थं कता सुवण्णभाजनविकति. कञ्ञन्ति खत्तियकुमारिं. अधोविमं दुस्सयुगन्ति किलिट्ठे जाते अग्गिम्हि पक्खित्तमत्ते परिसुद्धभावमुपगच्छन्तं अधोविमं दुस्सयुगं. हत्थपुञ्छनन्ति पीतवण्णं महग्घं हत्थपुञ्छनपटं. हरिचन्दनन्ति हरिवण्णचन्दनं, सुवण्णवण्णचन्दनन्ति अत्थो. लोहितचन्दनं वा, गोसितचन्दनन्ति अत्थो. तं किर उद्धने कुथिततेलम्हि पक्खित्तमत्तं सकलम्पि तेलं अग्गिञ्च निब्बापनसमत्थं चन्दनं. तेनेव ‘‘गोसितचन्दन’’न्ति वुच्चति. गोसद्देन हि जलं वुच्चति, तं विय सितं चन्दनं गोसितचन्दनं. नागभवनसम्भवं अरुणवण्णमत्तिकं. हरीतकं आमलकन्ति अगदहरीतकं अगदामलकं. तं खिप्पमेव सरीरमलसोधनादिकरणसमत्थं होति.

उण्हीसन्ति उण्हीसपट्टं. वेठनन्ति सीसवेठनं. सारपामङ्गन्ति उत्तमं रतनपामङ्गसुत्तं. वत्थकोटिकन्ति वत्थयुगमेव. नागमाहटन्ति नागेहि आहटं. म-कारो पदसन्धिकरो. अमतोसधन्ति एवंनामिका गुळिकजाति, अमतसदिसकिच्चत्ता एवं वुच्चति. तं किर परिपन्थं विधमेत्वा सब्बत्थ साधेन्तेहि अगदोसधसम्भारेहि योजेत्वा वट्टेत्वा कतं गुळिकं. तं पन राजूनं मुखसोधननहानपरियोसाने महता परिहारेन उपनेन्ति. तेन ते अङ्गरागं नाम करोन्ति, करोन्ता च यथारहं द्वीहि तीहि अगदोसधरङ्गतिलकाहि नलाटकअंसकूटउरमज्झसङ्खातं अङ्गं सज्जेत्वा अङ्गरागं करोन्तीति वेदितब्बं. सा पन गुळिका अहिविच्छिकादीनम्पि विसं हनति, तेनपि तं वुच्चति ‘‘अमतोसध’’न्ति.

अहं बुद्धञ्चातिआदीसु सब्बधम्मे याथावतो अबुज्झि पटिबुज्झीति बुद्धोति सङ्ख्यं गतं सम्मासम्बुद्धञ्च, अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधे यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने च अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मोति सङ्ख्यं गतं परियत्तिया सद्धिं नव लोकुत्तरधम्मञ्च, दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतत्ता सङ्घोति सङ्ख्यं गतं अरियसावकसङ्घञ्च अहं सरणं गतो परायणन्ति उपगतो, भजिं सेविन्ति अत्थो. अथ वा हिंसति तप्पसादतग्गरुकताहि विहतकिलेसेन तप्परायणताकारप्पवत्तेन चित्तुप्पादेन सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिं परिकिलेसं हनति विनासेतीति सरणं, रतनत्तयस्सेतं अधिवचनं. अपिच सम्मासम्बुद्धो हिते पवत्तनेन अहिता च निवत्तनेन सत्तानं भयं हिंसतीति सरणन्ति वुच्चति. धम्मोपि भवकन्तारा उत्तारणेन अस्सासदानेन च सत्तानं भयं हिंसतीति सरणन्ति वुच्चति. सङ्घोपि अप्पकानम्पि कारानं विपुलफलपटिलाभकरणेन सत्तानं भयं हिंसतीति सरणन्ति वुच्चति. इमिना अत्थेन सरणभूतं रतनत्तयं तेनेव कारणेन सरणन्ति गतो अवगतो, जानिन्ति अत्थो. उपासकत्तं देसेसिन्ति रतनत्तयं उपासतीति उपासकोति एवं दस्सितं उपासकभावं मयि अभिनिविट्ठं वाचाय पकासेसिन्ति अत्थो, ‘‘उपासकोहं अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गतो’’ति एवं उपासकत्तं पटिवेदेसिन्ति वुत्तं होति. सक्यपुत्तस्स सासनेति सक्यस्स सुद्धोदनस्स पुत्तो सो भगवा सक्यपुत्तो, तस्स सक्यपुत्तस्स सासनेति अत्थो. सद्धाति सद्धाय, ‘‘सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा’’तिआदीसु विय यकारलोपो दट्ठब्बो. उपेहीति उपगच्छ.

असोकरञ्ञा पेसितेन अभिसेकेनाति असोकरञ्ञा पेसितेन अभिसेकुपकरणेन. यदा हि देवानंपियतिस्सो महाराजा अत्तनो सहायस्स धम्मासोकरञ्ञो इतो वेळुयट्ठियादयो महारहे पण्णाकारे पेसेसि. तदा सोपि ते दिस्वा पसीदित्वा अतिविय तुट्ठो ‘‘इमेहि अतिरेकतरं किं नाम महग्घं पटिपण्णाकारं सहायस्स मे पेसेस्सामी’’ति अमच्चेहि सद्धिं मन्तेत्वा लङ्कादीपे अभिसेकपरिहारं पुच्छित्वा ‘‘न तत्थ ईदिसो अभिसेकपरिहारो अत्थी’’ति सुत्वा ‘‘साधु वत मे सहायस्स अभिसेकपरिहारं पेसेस्सामी’’ति वत्वा सामुद्दिकसङ्खादीनि तीणि सङ्खानि च गङ्गोदकञ्च अरुणवण्णमत्तिकञ्च अट्ठट्ठ खत्तियब्राह्मणगहपतिकञ्ञायो च सुवण्णरजतलोहमत्तिकामयघटे च अट्ठहि सेट्ठिकुलेहि सद्धिं अट्ठ अमच्चकुलानि चाति एवं सब्बट्ठकं नाम इध पेसेसि ‘‘इमेहि मे सहायस्स पुन अभिसेकं करोथा’’ति, अञ्ञञ्च अभिसेकत्थाय बहुं पण्णाकारं पेसेसि. तेन वुत्तं ‘‘असोकरञ्ञा पेसितेन अभिसेकेना’’ति. एको मासो अभिसित्तस्स अस्साति एकमासाभिसित्तो. कथं पन तस्स तदा एकमासाभिसित्तता विञ्ञायतीति आह ‘‘विसाखपुण्णमायं हिस्स अभिसेकमकंसू’’ति, पुब्बे कताभिसेकस्सपि असोकरञ्ञा पेसितेन अनग्घेन परिहारेन विसाखपुण्णमायं पुन अभिसेकमकंसूति अत्थो. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘ते मिगसिरमासस्स, आदिचन्दोदयं दिने;

अभिसित्तञ्च लङ्किन्दं, अमच्चा सामिभत्तिनो.

‘‘धम्मासोकस्स वचनं, सुत्वा सामिहिते रता;

पुनापि अभिसेचिंसु, लङ्काहितसुखे रत’’न्ति.

दीपवंसेपि चेतं वुत्तं –

‘‘विसाखमासे द्वादसियं, जम्बुदीपा इधागता;

अभिसेकं सपरिवारं, असोकधम्मेन पेसितं.

‘‘दुतियं अभिसिञ्चित्थ, राजानं देवानंपियं;

अभिसित्तो दुतियाभिसेकेन, विसाखमासे उपोसथे.

‘‘ततो मासे अतिक्कम्म, जेट्ठमासे उपोसथे;

महिन्दो सत्तमो हुत्वा, जम्बुदीपा इधागतो’’ति.

तदा पन तस्स रञ्ञो विसाखपुण्णमाय अभिसेकस्स कतत्ता ततो पभुति यावज्जतना विसाखपुण्णमायमेव अभिसेककरणमाचिण्णं. अभिसेकविधानञ्चेत्थ एवं वेदितब्बं – अभिसेकमङ्गलत्थं अलङ्कतप्पटियत्तस्स मण्डपस्स अन्तो कतस्स उदुम्बरसाखमण्डपस्स मज्झे सुप्पतिट्ठिते उदुम्बरभद्दपीठम्हि अभिसेकारहं अभिजच्चं खत्तियं निसीदापेत्वा पठमं ताव मङ्गलाभरणभूसिता जातिसम्पन्ना खत्तियकञ्ञा गङ्गोदकपुण्णं सामुद्दिकं दक्खिणावट्टसङ्खं उभोहि हत्थेहि सक्कच्चं गहेत्वा सीसोपरि उस्सापेत्वा तेन तस्स मुद्धनि अभिसेकोदकं अभिसिञ्चति, एवञ्च वदेति ‘‘देव, तं सब्बेपि खत्तियगणा अत्तानमारक्खणत्थं इमिना अभिसेकेन अभिसेकिकं महाराजं करोन्ति, त्वं राजधम्मेसु ठितो धम्मेन समेन रज्जं कारेहि, एतेसु खत्तियगणेसु त्वं पुत्तसिनेहानुकम्पाय सहितचित्तो हितसममेत्तचित्तो च भव, रक्खावरणगुत्तिया तेसं रक्खितो च भवाही’’ति.

ततो पुन पुरोहितोपि पुरोहिच्चट्ठानानुरूपालङ्कारेहि अलङ्कतप्पटियत्तो गङ्गोदकपुण्णं रजतमयसङ्खं उभोहि हत्थेहि सक्कच्चं गहेत्वा तस्स सीसोपरि उस्सापेत्वा तेन तस्स मुद्धनि अभिसेकोदकं अभिसिञ्चति, एवञ्च वदेति ‘‘देव, तं सब्बेपि ब्राह्मणगणा अत्तानमारक्खणत्थं इमिना अभिसेकेन अभिसेकिकं महाराजं करोन्ति, त्वं राजधम्मेसु ठितो धम्मेन समेन रज्जं कारेहि, एतेसु ब्राह्मणेसु त्वं पुत्तसिनेहानुकम्पाय सहितचित्तो हितसममेत्तचित्तो च भव, रक्खावरणगुत्तिया तेसं रक्खितो च भवाही’’ति.

ततो पुन सेट्ठिपि सेट्ठिट्ठानानुरूपभूसनभूसितो गङ्गोदकपुण्णं रतनमयसङ्खं उभोहि हत्थेहि सक्कच्चं गहेत्वा तस्स सीसोपरि उस्सापेत्वा तेन तस्स मुद्धनि अभिसेकोदकं अभिसिञ्चति, एवञ्च वदेति ‘‘देव तं सब्बेपि गहपतिगणा अत्तानमारक्खणत्थं इमिना अभिसेकेन अभिसेकिकं महाराजं करोन्ति, त्वं राजधम्मेसु ठितो धम्मेन समेन रज्जं कारेहि, एतेसु गहपतिगणेसु त्वं पुत्तसिनेहानुकम्पाय सहितचित्तो हितसममेत्तचित्तो च भव, रक्खावरणगुत्तिया तेसं रक्खितो च भवाही’’ति.

ते पन तस्स एवं वदन्ता ‘‘सचे त्वं अम्हाकं वचनानुरूपेन रज्जं कारेस्ससि, इच्चेतं कुसलं. नो चे कारेस्ससि, तव मुद्धा सत्तधा फलतू’’ति एवं रञ्ञो अभिसपन्ति वियाति दट्ठब्बं. इमस्मिं पन दीपे देवानंपियतिस्सस्स मुद्धनि धम्मासोकेनेव इध पेसिता खत्तियकञ्ञायेव अनोतत्तोदकपुण्णेन सामुद्दिकदक्खिणावट्टसङ्खेन अभिसेकोदकं अभिसिञ्चीति वदन्ति. इदञ्च यथावुत्तं अभिसेकविधानं मज्झिमनिकाये चूळसीहनादसुत्तवण्णनायं सीहळट्ठकथायम्पि ‘‘पठमं ताव अभिसेकं गण्हन्तानं राजूनं सुवण्णमयादीनि तीणि सङ्खानि च गङ्गोदकञ्च खत्तियकञ्ञञ्च लद्धुं वट्टती’’तिआदिना वुत्तन्ति वदन्ति.

सम्मोदनीयं कथं कथयमानोति पीतिपामोज्जसङ्खातसम्मोदजननतो सम्मोदितुं युत्तभावतो च सम्मोदनीयं ‘‘कच्चि भन्ते खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि वो अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारो’’ति एवमादिकथं कथयमानो. छ जने दस्सेसीति रञ्ञा सद्धिं आगतानं ‘‘न इमे यक्खा, मनुस्सा इमे’’ति सञ्जाननत्थं भण्डुकस्स उपासकस्स आनीतत्ता तेन सद्धिं छ जने दस्सेसि. तेविज्जाति पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुआसवक्खयसङ्खाताहि तीहि विज्जाहि समन्नागता. इद्धिप्पत्ताति इद्धिविधञाणं पत्ता. चेतोपरियकोविदाति परेसं चित्ताचारे कुसला. एवमेत्थ पञ्च अभिञ्ञा सरूपेन वुत्ता, दिब्बसोतं पन तासं वसेन आगतमेव होति. बहूति एवरूपा छळभिञ्ञा बुद्धसावका बहू गणनपथं अतिक्कन्ता सकलजम्बुदीपं कासावपज्जोतं कत्वा विचरन्तीति. केचि पन ‘‘तेविज्जा इद्धिप्पत्ता च खीणासवा चेतोपरियकोविदा केचि खीणासवाति विसुं योजेत्वा ‘अरहन्तो’ति इमिना सुक्खविपस्सका वुत्ता’’ति वदन्ति.

पञ्ञावेय्यत्तियन्ति पञ्ञापाटवं, पञ्ञाय तिक्खविसदभावन्ति अत्थो. आसन्नन्ति आसन्ने ठितं. साधु महाराज पण्डितोसीति राजानं पसंसति. पुन वीमंसन्तो ‘‘अत्थि पन ते महाराजा’’तिआदिमाह. चूळहत्थिपदोपमसुत्तन्तं कथेसीति ‘‘अयं राजा ‘इमे समणा नाम ईदिसा, सीलादिपटिपत्ति च तेसं ईदिसी’ति च न जानाति, हन्द नं इमाय चूळहत्थिपदोपमसुत्तन्तदेसनाय समणभावूपगमनं समणपटिपत्तिञ्च विञ्ञापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पठमं चूळहत्थिपदोपमसुत्तन्तं कथेसि. तत्थ हि –

‘‘एवमेव खो, ब्राह्मण, इध तथागतो लोके उप्पज्जति अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो…पे… सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं पकासेति, तं धम्मं सुणाति गहपति वा गहपतिपुत्तो वा अञ्ञतरस्मिं वा कुले पच्चाजातो, सो तं धम्मं सुत्वा तथागते सद्धं पटिलभति, सो तेन सद्धापटिलाभेन समन्नागतो इति पटिसञ्चिक्खति ‘सम्बाधो घरावासो रजोपथो, अब्भोकासो पब्बज्जा, नयिदं सुकरं अगारं अज्झावसता एकन्तपरिपुण्णं एकन्तपरिसुद्धं सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितुं, यन्नूनाहं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजेय्य’न्ति. सो अपरेन समयेन अप्पं वा भोगक्खन्धं पहाय महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अप्पं वा ञातिपरिवट्टं पहाय महन्तं वा ञातिपरिवट्टं पहाय केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजति.

‘‘सो एवं पब्बजितो समानो भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो पाणातिपातं पहाय पाणातिपाता पटिविरतो होति निहितदण्डो निहितसत्थो, लज्जी दयापन्नो सब्बपाणभूतहितानुकम्पी विहरति.

‘‘अदिन्नादानं पहाय अदिन्नादाना पटिविरतो होति दिन्नादायी दिन्नपाटिकङ्खी, अथेनेन सुचिभूतेन अत्तना विहरती’’ति (म. नि. १.२९१-२९२) –

एवमादिना सासने सद्धापटिलाभं पटिलद्धसद्धेहि च पब्बज्जुपगमनं पब्बजितेहि च पटिपज्जितब्बा सीलक्खन्धादयो धम्मा पकासिता.

राजा सुत्तन्तं सुणन्तोयेव अञ्ञासीति ‘‘सो बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होति, एकभत्तिको होति रत्तुपरतो विरतो विकालभोजना’’ति एवं तस्मिं सुत्तन्ते (म. नि. १.२९३) आगतत्ता तं सुणन्तोयेव अञ्ञासि. इधेव वसिस्सामाति न ताव रत्तिया उपट्ठितत्ता अनागतवचनमकासि. आगतफलोति अनागामिफलं सन्धायाह, सम्पत्तअनागामिफलोति अत्थो. ततोयेव च विसेसतो अविपरीतविदितसत्थुसासनत्ता विञ्ञातसासनो. इदानि पब्बजिस्सतीति गिहिलिङ्गेन आनीतकिच्चस्स निट्ठितत्ता एवमाह. अचिरपक्कन्तस्स रञ्ञोति रञ्ञे अचिरपक्कन्तेति अत्थो. अधिट्ठहित्वाति अन्तोतम्बपण्णिदीपे समागता सुणन्तूति अधिट्ठहित्वा.

भूमत्थरणसङ्खेपेनाति भूमत्थरणाकारेन. उप्पातपाठकाति निमित्तपाठका, नेमित्तकाति अत्थो. गहिता दानि इमेहि पथवीति आसनानं पथवियं अत्थतत्ता एवमाहंसु. पतिट्ठहिस्सतीति चिन्तेन्तोति एत्थ तेन कारणेन सासनपतिट्ठानस्स अभावतो अवस्सं पतिट्ठहन्तस्स सासनस्स पुब्बनिमित्तमिदन्ति एवं पुब्बनिमित्तभावेन सल्लक्खेसीति वेदितब्बं. पणीतेनाति उत्तमेन. सहत्थाति सहत्थेन सन्तप्पेत्वाति सुट्ठु तप्पेत्वा, परिपुण्णं सुहितं यावदत्थं कत्वाति अत्थो. पेतवत्थुं विमानवत्थुं सच्चसंयुत्तञ्च कथेसीति देसनाविधिकुसलो थेरो जनस्स संवेगं जनेतुं पठमं पेतवत्थुं कथेत्वा तदनन्तरं संवेगजातं जनं अस्सासेतुं सग्गकथावसेन विमानवत्थुञ्च कथेत्वा तदनन्तरं पटिलद्धस्सासानं ‘‘मा एत्थ अस्सादं करोथ निब्बानं विना न अञ्ञं किञ्चि सङ्खारगतं धुवं नाम अत्थि, तस्मा परमस्सासकं निब्बानमधिगन्तुं वायमथा’’ति सच्चपटिवेधत्थाय उस्साहं जनेन्तो अन्ते सच्चसंयुत्तं कथेसीति वेदितब्बं.

तेसं सुत्वाति तेसं सन्तिका थेरानं गुणकथं सुत्वा. रञ्ञो संविदितं कत्वाति रञ्ञो निवेदनं कत्वा, राजानं पटिवेदयित्वाति अत्थो. अलं गच्छामाति पुरस्स अच्चासन्नत्ता सारुप्पं न होतीति पटिपक्खिपन्तो आह. मेघवनं नाम उय्यानन्ति महामेघवनुय्यानं. तस्स किर उय्यानस्स भूमिग्गहणदिवसे अकालमहामेघो उट्ठहित्वा सब्बतळाकपोक्खरणियो पूरेन्तो गिम्हाभिहतरुक्खलतादीनं अनुग्गण्हन्तोव पावस्सि, तेन कारणेन तं महामेघवनं नाम उय्यानं जातं. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘उय्यानट्ठानग्गहणे, महामेघो अकालजो;

पावस्सि तेन उय्यानं, महामेघवनं अहू’’ति.

सुखसयितभावं पुच्छित्वाति ‘‘कच्चि, भन्ते, इध सुखं सयित्थ, तुम्हाकं इध निवासो सुख’’न्ति एवं सुखसयितभावं पुच्छित्वा ततो थेरेन ‘‘सुखसयितम्हि, महाराज, भिक्खूनं फासुकमिदं उय्यान’’न्ति वुत्ते ‘‘एवं सति इदं नो उय्यानं दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘कप्पति, भन्ते, भिक्खुसङ्घस्स आरामो’’ति पुच्छि. इमं सुत्तन्ति वेळुवनारामपटिग्गहणे वुत्तमिमं सुत्तं. उदकन्ति दक्खिणोदकं. महामेघवनुय्यानं अदासीति ‘‘इमं महामेघवनुय्यानं सङ्घस्स दम्मी’’ति वत्वा जेट्ठमासस्स काळपक्खे दुतियदिवसे अदासि. महाविहारस्स दक्खिणोदकपातेनेव सद्धिं पतिट्ठितभावेपि न ताव तत्थ विहारकम्मं निट्ठितन्ति आह ‘‘इदञ्च पठमं विहारट्ठानं भविस्सती’’ति. पुनदिवसेपीति काळपक्खस्स दुतियदिवसेयेव. अड्ढनवमानं पाणसहस्सानन्ति अड्ढेन नवमानं पाणसहस्सानं, पञ्चसताधिकानं अट्ठसहस्सानन्ति अत्थो. जोतिपातुभावट्ठानन्ति ञाणालोकस्स पातुभावट्ठानं. अप्पमादसुत्तन्ति अङ्गुत्तरनिकाये महाअप्पमादसुत्तं, राजोवादसुत्तन्ति वुत्तं होति.

महच्चन्ति करणत्थे पच्चत्तवचनं, महता राजानुभावेनाति अत्थो. तुम्हे जाननत्थन्ति सम्बन्धो. अरिट्ठो नाम अमच्चोति रञ्ञो भागिनेय्यो अरिट्ठो नाम अमच्चो. पञ्चपण्णासायाति एत्थ ‘‘चतुपण्णासाया’’ति वत्तब्बं. एवञ्हि सति उपरि वुच्चमानं ‘‘द्वासट्ठि अरहन्तो’’ति वचनं समेति. तेनेव च सीहळभासाय लिखिते महावंसे ‘‘चतुपण्णासाय सद्धि’’न्ति वुत्तं. दसभातिकसमाकुलं राजकुलन्ति मुटसिवस्स पुत्तेहि अभयो देवानंपियतिस्सो महानागो उत्तियो मत्ताभयो सूरतिस्सोति एवमादीहि दसहि भातिकेहि समाकिण्णं राजकुलं. चेतियगिरिम्हि वस्सं वसिंसूति आसाळ्हीपुण्णमदिवसे रञ्ञा दिन्नविहारेयेव पटिग्गहेत्वा पाटिपददिवसे वस्सं वसिंसु. पवारेत्वाति महापवारणाय पवारेत्वा. कत्तिकपुण्णमायन्ति अपरकत्तिकपुण्णमायं. महामहिन्दत्थेरो हि पुरिमिकायं उपगन्त्वा वुत्थवस्सो महापवारणाय पवारेत्वा ततो एकमासं अतिक्कम्म चातुमासिनियं पुण्णमदिवसे अरियगणपरिवुतो राजकुलं गन्त्वा भोजनावसाने ‘‘महाराज, अम्हेहि चिरदिट्ठो सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिवचनमब्र्वि. एवञ्च कत्वा वक्खति ‘‘पुण्णमायं महावीरो, चातुमासिनिया इधा’’ति. यं पनेत्थ केनचि वुत्तं ‘‘वुत्थवस्सो पवारेत्वाति चातुमासिनिया पवारणायाति अत्थो, पठमपवारणाय वा पवारेत्वा एकमासं तत्थेव वसित्वा कत्तिकपुण्णमियं अवोच, अञ्ञथा ‘पुण्णमायं महावीरो’ति वुत्तत्ता न सक्का गहेतु’’न्ति, तत्थ चातुमासिनिया पवारणायाति अयमत्थविकप्पो न युज्जति. न हि पुरिमिकाय वस्सूपगता चातुमासिनियं पवारेन्ति. चिरदिट्ठो सम्मासम्बुद्धोति सत्थुस्स सरीरावयवो च सम्मासम्बुद्धोयेवाति कत्वा अवयवे समुदायवोहारवसेन एवमाहाति दट्ठब्बं यथा ‘‘समुद्दो दिट्ठो’’ति.

थेरेन वुत्तम्पि गमनकारणं ठपेत्वा इध वासे पयोजनमेव दस्सेत्वा गमनं पटिसेधेतुकामो आह ‘‘अहं भन्ते तुम्हे’’तिआदि. अभिवादनादीसु आचरियं दिस्वा अभिवादनकरणं अभिवादनं नाम. यस्मिं वा दिसाभागे आचरियो वसति इरियापथे कप्पेन्तो, ततो अभिमुखोव वन्दित्वा गच्छति, वन्दित्वा तिट्ठति, वन्दित्वा निसीदति, वन्दित्वा निपज्जति, इदं अभिवादनं नाम. आचरियं पन दूरतोव दिस्वा पच्चुट्ठाय पच्चुग्गमनकरणं पच्चुट्ठानं नाम. आचरियं पन दिस्वा अञ्जलिं पग्गय्ह सीसे ठपेत्वा आचरियं नमस्सति, यस्मिं दिसाभागे सो वसति, तदभिमुखोपि तथेव नमस्सति, गच्छन्तोपि ठितोपि निसिन्नोपि अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्सतियेवाति इदं अञ्जलिकम्मं नाम. अनुच्छविककम्मस्स पन करणं सामीचिकरणं नाम. चीवरादीसु हि चीवरं देन्तो न यं वा तं वा देति, महग्घं सतमूलग्घम्पि पञ्चसतमूलग्घम्पि सतसहस्समूलग्घम्पि देतियेव. पिण्डपातादीसुपि एसेव नयो. इदं सामीचिकरणं नाम. सरीरधातुयोति सरीरावयवा. अञ्ञातन्ति अञ्ञातं, विदितं मयाति अत्थो. कुतो लच्छामाति कुतो लभिस्साम. सुमनेन सद्धिं मन्तेहीति पठममेव सामणेरस्स कथितत्ता वा ‘‘जानाति एस अम्हाकमधिप्पाय’’न्ति ञत्वा वा एवमाहाति दट्ठब्बं.

अप्पोस्सुक्को त्वं महाराजाति महाराज त्वं धातूनं पटिलाभे मा उस्सुक्कं करोहि, मा त्वं तत्थ वावटो भव, अञ्ञं तया कत्तब्बं करोहीति अधिप्पायो. इदानि तदेव रञ्ञा कत्तब्बकिच्चं दस्सेन्तो ‘‘वीथियो सोधापेत्वा’’तिआदिमाह. सब्बताळावचरे उपट्ठापेत्वाति कंसताळादिताळं अवचरति एत्थाति ताळावचरं वुच्चति आततविततादि सब्बं तूरियभण्डं. तेनेव परिनिब्बानसुत्तट्ठकथायं ‘‘सब्बञ्च ताळावचरं सन्निपातेथाति एत्थ सब्बञ्च ताळावचरन्ति सब्बं तूरियभण्ड’’न्ति वुत्तं. एत्थ पन सहचरणनयेन सब्बतूरियभण्डानं वादकापि गहेतुं वट्टन्तीति ते सब्बे उपट्ठापेत्वा सन्निपातेत्वाति वुत्तं होति. लच्छसीति लभिस्ससि. थेरा चेतियगिरिमेव अगमंसूति राजनिवेसनतो निक्खमित्वा पुन चेतियगिरिमेव अगमंसु.

तावदेवाति तं खणंयेव. पाटलिपुत्तद्वारेति पाटलिपुत्तनगरद्वारे. किं भन्ते सुमन आहिण्डसीति सुमन त्वं समणधम्मं अकत्वा कस्मा विचरसीति पुच्छति. चेतियगिरिम्हियेव पतिट्ठापेत्वाति पच्छा तत्थ विहारत्थाय आकङ्खितब्बभावतो चेतियगिरिम्हियेव पतिट्ठापेत्वा. वड्ढमानकच्छायायाति पच्छाभत्तन्ति अत्थो. पच्छाभत्तमेव हि छाया वड्ढति. अथस्स एतदहोसीति धातुचङ्कोटकं दिस्वा एवं चिन्तेसि. छत्तं अपनमतूति इदं सेतच्छत्तं सयमेव मे सीसोपरितो धातुचङ्कोटकाभिमुखं हुत्वा नमतूति अत्थो. मय्हं मत्थके पतिट्ठातूति इदं धातुचङ्कोटकं थेरस्स हत्थतो धातुया सह आगन्त्वा सिरस्मिं मे पतिट्ठातूति अत्थो. पोक्खरवस्सं नाम पोक्खरपत्तप्पमाणं वलाहकमज्झे उट्ठहित्वा कमेन फरित्वा तेमेतुकामेयेव तेमयमानं महन्तं हुत्वा वस्सति. महावीरोति महापरक्कमो. महावीरावयवत्ता चेत्थ सत्थुवोहारेन धातुयो एव निद्दिट्ठा. धातुसरीरेनागमनञ्हि सन्धाय अयं गाथा वुत्ता.

पच्छिमदिसाभिमुखोव हुत्वा अपसक्कन्तोति पिट्ठितो पिट्ठितोयेव पच्छिमदिसाभिमुखो हुत्वा ओसक्कन्तो, गच्छन्तोति अत्थो. किञ्चापि एस पच्छिमदिसं न ओलोकेति, तथापि पच्छिमदिसं सन्धाय गच्छतीति ‘‘पच्छिमदिसाभिमुखो’’ति वुत्तं. पुरत्थिमेन द्वारेन नगरं पविसित्वाति एत्थ पिट्ठितो पिट्ठितोयेव आगन्त्वा द्वारे सम्पत्ते परिवत्तेत्वा उजुकेनेव नगरं पाविसीति वेदितब्बं. महेजवत्थु नामाति महेजनामकेन यक्खेन परिग्गहितं एकं देवट्ठानन्ति वेदितब्बं. परिभोगचेतियट्ठानन्ति एत्थ परिभुत्तूपकरणानि निदहित्वा कतं चेतियं परिभोगचेतियन्ति दट्ठब्बं. तिविधञ्हि चेतियं वदन्ति परिभोगचेतियं धातुचेतियं धम्मचेतियन्ति. तत्थ परिभोगचेतियं वुत्तनयमेव. धातुचेतियं पन धातुयो निदहित्वा कतं. पटिच्चसमुप्पादादिलिखितपोत्थकं निदहित्वा कतं पन धम्मचेतियं नाम. सारीरिकं परिभोगिकं उद्दिस्सकन्ति एवम्पि तिप्पभेदं चेतियं वदन्ति. अयं पन पभेदो पटिमारूपस्सपि उद्दिस्सकचेतियेनेव सङ्गहितत्ता सुट्ठुतरं युज्जति.

कथं पन इदं ठानं तिण्णं बुद्धानं परिभोगचेतियट्ठानं अहोसीति आह ‘‘अतीते किरा’’तिआदि. पज्जरकेनाति एत्थ पज्जरको नाम रोगो वुच्चति. सो च यक्खानुभावेन समुप्पन्नोति वेदितब्बो. तदा किर पुण्णकाळो नाम यक्खो अत्तनो आनुभावेन मनुस्सानम्पि सरीरे पज्जरकं नाम रोगं समुट्ठापेसि. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘रक्खसेहि जनस्सेत्थ, रोगो पज्जरको अहू’’ति;

दीपवंसेपि चेतं वुत्तं –

‘‘रक्खसा च बहू तत्थ, पज्जरा च समुट्ठिता;

पज्जरेन बहू सत्ता, नस्सन्ति दीपमुत्तमे’’ति.

अनयब्यसनन्ति एत्थ अनयोति अवड्ढि. कायिकं चेतसिकञ्च सुखं ब्यसति विक्खिपति विनासेतीति ब्यसनन्ति दुक्खं वुच्चति. किञ्चापि ‘‘बुद्धचक्खुना लोकं ओलोकेन्तो’’ति वुत्तं, तथापि ‘‘ते सत्ते अनयब्यसनमापज्जन्ते दिस्वा’’ति वचनतो पठमं बुद्धचक्खुना लोकं ओलोकेत्वा पच्छा सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन लोकं ओलोकेन्तो ते सत्ते अनयब्यसनमापज्जन्ते दिस्वाति गहेतब्बं. न हि आसयानुसयादिबुद्धचक्खुस्स ते सत्ता अनयब्यसनं आपज्जन्ता दिस्सन्ति. दुब्बुट्ठिकाति विसमवस्सादिवसेन दुट्ठा असोभना वुट्ठियेव दुब्बुट्ठिका, सस्सुप्पत्तिहेतुभूता कायसुखुप्पत्तिसप्पाया सत्तुपकारा सम्मा वुट्ठि तत्थ न होतीति अधिप्पायो. ततोयेव च ‘‘दुब्भिक्खं दुस्सस्स’’न्ति वुत्तं. भिक्खाय अभावो, दुल्लभभावो वा दुब्भिक्खं, सुलभा तत्थ भिक्खा न होतीति वुत्तं होति. सस्सानं अभावो, असम्पन्नता वा दुस्सस्सं. देवोति मेघस्सेतं नामं. सम्माधारमनुपवेच्छीति उदकधारं सम्मा विमुञ्चि, सम्मा अनुपवस्सीति वुत्तं होति.

महाविवादो होतीति तस्मिं किर काले जयन्तमहाराजेन च तस्स रञ्ञो कनिट्ठभातुकेन समिद्धकुमारनामकेन उपराजेन च सद्धिं इमस्मिं दीपे महायुद्धं उपट्ठितं. तेनेतं वुत्तं ‘‘तेन खो पन समयेन मण्डदीपे महाविवादो होती’’ति. होतीति किरिया कालमपेक्खित्वा वत्तमानपयोगो, विवादस्स पन अतीतकालिकत्तं ‘‘तेन खो पन समयेना’’ति इमिनाव विञ्ञायति. सद्दन्तरसन्निधानेन हेत्थ अतीतकालावगमो यथा ‘‘भासते वड्ढते तदा’’ति. एवं सब्बत्थ ईदिसेसु ठानेसु वत्तमानपयोगो दट्ठब्बो. कलहविग्गहजाताति एत्थ कलहो नाम मत्थकप्पत्तो कायकलहोपि वाचाकलहोपि. तत्थ हत्थपरामासादिवसेन कायेन कातब्बो कलहो कायकलहो. मम्मघट्टनादिवसेन वाचाय कातब्बो कलहो वाचाकलहो. विपच्चनीकगहणं विग्गहो. कलहस्स पुब्बभागे उप्पन्नो अञ्ञमञ्ञविरुद्धगाहो. अथ वा कलहो नाम वाचाकलहो. अञ्ञमञ्ञं हत्थपरामासादिवसेन विरूपं विरुद्धं वा गहणं विग्गहो कायकलहो. यथावुत्तो कलहो च विग्गहो च जातो सञ्जातो एतेसन्ति कलहविग्गहजाता, सञ्जातकलहविग्गहाति अत्थो.

तानि सासनन्तरधानेन नस्सन्तीति परियत्तिपटिवेधपटिपत्तिसङ्खातस्स तिविधस्सपि सासनस्स अन्तरधानेन धातुपरिनिब्बाने सति तानि चेतियानि विनस्सन्ति. तीणि (दी. नि. अट्ठ. ३.१६१; विभ. अट्ठ. ८०९) हि परिनिब्बानानि किलेसपरिनिब्बानं खन्धपरिनिब्बानं धातुपरिनिब्बानन्ति, तानि पन अम्हाकं भगवतो वसेन एवं वेदितब्बानि. तस्स हि किलेसपरिनिब्बानं बोधिपल्लङ्के अहोसि, खन्धपरिनिब्बानं कुसिनारायं. धातुपरिनिब्बानं अनागते भविस्सति. सासनस्स किर ओसक्कनकाले इमस्मिं तम्बपण्णिदीपे धातुयो सन्निपतित्वा महाचेतियं गमिस्सन्ति, महाचेतियतो नागदीपे राजायतनचेतियं, ततो महाबोधिपल्लङ्कं गमिस्सन्ति, नागभवनतोपि देवलोकतोपि ब्रह्मलोकतोपि धातुयो महाबोधिपल्लङ्कमेव गमिस्सन्ति, सासपमत्तापि धातु न अन्तरा नस्सिस्सति. सब्बा धातुयो महाबोधिपल्लङ्के रासिभूता सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घना हुत्वा छब्बण्णरस्मियो विस्सज्जेस्सन्ति, ता दससहस्सिलोकधातुं फरिस्सन्ति. ततो दससहस्सचक्कवाळे देवता सन्निपतित्वा ‘‘अज्ज सत्था परिनिब्बाति, अज्ज सासनं ओसक्कति, पच्छिमदस्सनं दानि इदं अम्हाक’’न्ति दसबलस्स परिनिब्बुतदिवसतो महन्ततरं कारुञ्ञं करिस्सन्ति, ठपेत्वा अनागामिखीणासवे अवसेसा सकभावेन सण्ठातुं न सक्खिस्सन्ति. धातूसु तेजोधातु उट्ठहित्वा याव ब्रह्मलोका उग्गच्छिस्सति, सासपमत्तियापि धातुया सति एकजालाव भविस्सति, धातूसु परियादानं गतासु परिच्छिज्जिस्सति. एवं महन्तं आनुभावं दस्सेत्वा धातूसु अन्तरहितासु सासनं अन्तरहितं नाम होति.

दिवा बोधिरुक्खट्ठाने हत्थिसालायं तिट्ठतीति दिवा वत्थुविचिननाय ओकासं कुरुमानो ततो धातुं गहेत्वा कुम्भे ठपेत्वा सधातुकोव हुत्वा तिट्ठतीति वदन्ति. वुत्तञ्हेतं महावंसे –

‘‘रत्तिं नागोनुपरियाति, तं ठानं सो सधातुकं;

बोधिट्ठानम्हि सालायं, दिवा ठाति सधातुको’’ति.

थूपपतिट्ठानभूमिं परियायतीति मत्थकतो धातुं तत्थ पतिट्ठापेत्वा सधातुकं थूपपतिट्ठानभूमिं रत्तिभागे परियायति, समन्ततो विचरतीति अत्थो. जङ्घप्पमाणन्ति पुप्फट्ठानप्पमाणं. थूपकुच्छितो हेट्ठाभागञ्हि थूपस्स जङ्घाति वदन्ति. धातुओरोपनत्थायाति हत्थिकुम्भतो धातुकरण्डकस्स ओरोपनत्थाय. सकलनगरञ्च जनपदो चाति नगरवासिनो जनपदवासिनो च अभेदतो नगरजनपदसद्देहि वुत्ता ‘‘सब्बो गामो आगतो, मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’तिआदीसु विय. महाजनकायेति महाजनसमूहे. समूहपरियायो हेत्थ कायसद्दो. एकेकधातुप्पदेसतो तेजोदकनिक्खमनादिवसेन यमकयमकं हुत्वा पवत्तं पाटिहारियं यमकपाटिहारियं. छन्नं वण्णानं रस्मियो चाति सम्बन्धो कातब्बो. छन्नं वण्णानं उदकधारा चाति एवम्पेत्थ सम्बन्धं वदन्ति. परिनिब्बुतेपि भगवति तस्सानुभावेन एवरूपं पाटिहारियमहोसियेवाति दस्सेतुं ‘‘एवं अचिन्तिया’’तिआदिगाथमाह. बुद्धधम्माति एत्थ बुद्धगुणा.

धरमानकालेपि तिक्खत्तुं आगमासीति भगवा किर अभिसम्बोधितो नवमे मासे फुस्सपुण्णमदिवसे यक्खाधिवासं लङ्कादीपमुपगन्त्वा लङ्कामज्झे तियोजनायते योजनवित्थते महानागवनुय्याने महायक्खसमागमे उपरिआकासे ठत्वा कप्पुट्ठानसमये समुट्ठितवुट्ठिवातनिब्बिसेसवस्सवायुना च लोकन्तरिकनिरयन्धकारसदिसघोरन्धकारनिकायेन च सीतनरकनिब्बिसेसबहलसीतेन च संवट्टकालसञ्जातवातसङ्खुभितेहि मेघनभगज्जितसदिसेन गगनमेदनीनिन्नादेन च यक्खानं भयं सन्तासं जनेत्वा तेहि याचिताभयो ‘‘देथ मे समग्गा निसीदनट्ठान’’न्ति वत्वा ‘‘देम ते सकलदीपं, देहि नो, मारिस, अभय’’न्ति वुत्ते सब्बं तं उपद्दवं अन्तरधापेत्वा यक्खदत्तभूमिया चम्मखण्डं पत्थरित्वा तत्थ निसिन्नो समन्ततो जलमानं चम्मखण्डं पसारेत्वा कप्पुट्ठानग्गिसदिसदहनाभिभूतानं जलधिसलिलभीतानं समन्ता वेलन्ते भमन्तानं यक्खानं गिरिदीपं दस्सेत्वा तेसु तत्थ पतिट्ठितेसु तं यथाठाने पतिट्ठापेत्वा चम्मखण्डं सङ्खिपित्वा निसिन्नो तदा समागते अनेकदेवतासन्निपाते धम्मं देसेत्वा अनेकपाणकोटीनं धम्माभिसमयं कत्वा सुमनकूटवासिना महासुमनदेवराजेन समधिगतसोतापत्तिफलेन याचितपूजनीयो सीसं परामसित्वा मुट्ठिमत्ता नीलामलकेसधातुयो तस्स दत्वा जम्बुदीपमगमासि.

दुतियं अभिसम्बोधितो पञ्चमे संवच्छरे चूळोदरमहोदरानं जलथलनिवासीनं मातुलभागिनेय्यानं नागराजूनं मणिपल्लङ्कं निस्साय उपट्ठितमहासङ्गामे नागानं महाविनासं दिस्वा चित्तमासकाळपक्खस्स उपोसथदिवसे पातोव समिद्धसुमनेन नाम रुक्खदेवपुत्तेन छत्तं कत्वा धारितराजायतनो नागदीपं समागन्त्वा सङ्गाममज्झे आकासे पल्लङ्केन निसिन्नो घोरन्धकारेन नागे सन्तासेत्वा अस्सासेन्तो आलोकं दस्सेत्वा सञ्जातपीतिसोमनस्सानं उपगतनागानं सामग्गिकरणीयं धम्मं देसेत्वा मातुलभागिनेय्येहि द्वीहि नागराजूहि पूजिते पथवीतलगते मणिपल्लङ्के निसिन्नो नागेहि दिब्बन्नपानेहि सन्तप्पितो जलथलनिवासिनो असीतिकोटिनागे सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापेत्वा तेहि नमस्सितुं पल्लङ्कञ्च राजायतनपादपञ्च तत्थ पतिट्ठापेत्वा जम्बुदीपमगमासि.

ततियम्पि अभिसम्बोधितो अट्ठमे संवच्छरे महोदरमातुलेन मणिअक्खिकनागराजेनाभियाचितो विसाखपुण्णमदिवसे पञ्चभिक्खुसतपरिवुतो कल्याणीपदेसे मणिअक्खिकस्स भवनमुपगन्त्वा तत्थ मापितरुचिररतनमण्डपे मनोहरवरपल्लङ्के निसिन्नो नागराजेन दिब्बन्नपानेहि सन्तप्पेत्वा नागमाणविकगणपरिवुतेन दिब्बमालागन्धादीहि पूजितो तत्थ धम्मं देसेत्वा वुट्ठायासना सुमनकूटे पदं दस्सेत्वा पब्बतपादे दिवाविहारं कत्वा दीघवापिचेतियट्ठाने च मुभियङ्गणचेतियट्ठाने च कल्याणीचेतियट्ठाने च महाबोधिट्ठाने च थूपारामट्ठाने च महाचेतियट्ठाने च ससावको निसीदित्वा निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा सिलाचेतियट्ठानेयेव ठत्वा देवनागे समनुसासित्वा जम्बुदीपमगमासि. एवं भगवा धरमानकालेपि इमं दीपं तिक्खत्तुं आगमासीति वेदितब्बं.

इदानि तदेव तिक्खत्तुमागमनं सङ्खेपतो विभावेन्तो आह ‘‘पठमं यक्खदमनत्थ’’न्तिआदि. रक्खं करोन्तोति यक्खानं पुन अपविसनत्थाय रक्खं करोन्तो. आविज्जीति समन्ततो विचरि. मातुलभागिनेय्यानन्ति चूळोदरमहोदरानं. एत्थ पन किञ्चापि भगवा समिद्धसुमनेन नाम देवपुत्तेन सद्धिं आगतो, तथापि पच्छासमणेन एकेनपि भिक्खुना सद्धिं अनागतत्ता ‘‘एककोव आगन्त्वा’’ति वुत्तं. तदनुरूपस्स परिपन्थस्स विहतत्ता ‘‘परिळाहं वूपसमेत्वा’’ति वुत्तं. रञ्ञो भाताति रञ्ञो कनिट्ठभाता. अभयोति मत्ताभयो.

अनुळा देवीति रञ्ञो जेट्ठभातुजाया अनुळा देवी. पुरिमकानं तिण्णं सम्मासम्बुद्धानं बोधि पतिट्ठासीति यदा हि सो ककुसन्धो नाम भगवा इमस्मिं दीपे मनुस्से पज्जरकाभिभूते अनयब्यसनमापज्जन्ते दिस्वा करुणाय सञ्चोदितहदयो इमं दीपमागतो, तदा तं रोगभयं वूपसमेत्वा सन्निपतितानं धम्मं देसेन्तो चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयं कत्वा सायन्हसमये बोधिपतिट्ठानारहट्ठानं गन्त्वा तत्थ समापत्तिं समापज्जित्वा वुट्ठाय ‘‘मम सिरीसमहाबोधितो दक्खिणमहासाखमादाय रुचनन्दा भिक्खुनी इधागच्छतू’’ति अधिट्ठासि. सा सत्थु चित्तं ञत्वा तङ्खणञ्ञेव खेमवतीराजधानिया खेमराजानमादाय महाबोधिमुपगन्त्वा दक्खिणमहासाखाय मनोसिलालेखं खेमराजेन दापेत्वा तं सयं छिज्जित्वा सुवण्णकटाहे ठितं बोधिसाखमादाय पञ्चसतभिक्खुनीहि चेव देवताहि च परिवारिता इद्धिया इधानेत्वा तथागतेन पसारिते दक्खिणहत्थे ससुवण्णकटाहं महाबोधिं ठपेसि. तं तथागतो अभयस्स नाम रञ्ञो दत्वा तेन तस्मिं समये ‘‘महातित्थवन’’न्ति पञ्ञाते महामेघवनुय्याने पतिट्ठापेसि.

कोणागमनो च भगवा दुब्बुट्ठिपीळिते दीपवासिनो दिस्वा इमं दीपमागतो तं भयं वूपसमेत्वा धम्मं देसेन्तो चतुरासीति पाणसहस्सानि मग्गफलेसु पतिट्ठापेत्वा पुब्बबोधिट्ठानं गन्त्वा समापत्तिपरियोसाने ‘‘मम उदुम्बरमहाबोधितो दक्खिणमहासाखमादाय करकनत्ता भिक्खुनी इधागच्छतू’’ति चिन्तेसि. सा भगवतो अधिप्पायं विदित्वा तङ्खणञ्ञेव सोभराजधानिया सोभराजानमादाय महाबोधिमुपगन्त्वा दक्खिणमहासाखाय मनोसिलालेखं सोभराजेन दापेत्वा तं सयं छिज्जित्वा हेमकटाहे पतिट्ठितं बोधिसाखमादाय पञ्चसतभिक्खुनीहि सद्धिं सुरगणपरिवुता इद्धिया इधाहरित्वा सत्थारा पसारितदक्खिणपाणितले सहेमकटाहं महाबोधिं ठपेसि. तं तथागतो समिद्धस्स रञ्ञो दत्वा तेन तस्मिं समये ‘‘महानागवन’’न्ति सङ्ख्यं गते महामेघवनुय्याने महाबोधिं पतिट्ठापेसि.

कस्सपोपि च भगवा उपट्ठितराजूपराजयुद्धेन पाणिनो विनासं दिस्वा करुणाय चोदितो इमं दीपमागन्त्वा तं कलहं वूपसमेत्वा धम्मं देसेन्तो चतुरासीति पाणसहस्सानि मग्गफलं पापेत्वा महाबोधिट्ठानं गन्त्वा तत्थ समापत्तिं समापज्जित्वा वुट्ठाय ‘‘मम निग्रोधमहाबोधितो दक्खिणमहासाखमादाय सुधम्मा भिक्खुनी इधागच्छतू’’ति अधिट्ठासि. सा भगवतो चित्तं विदित्वा तङ्खणञ्ञेव बाराणसीराजधानिया ब्रह्मदत्तराजानमादाय महाबोधिमुपगन्त्वा दक्खिणमहासाखाय मनोसिलालेखं ब्रह्मदत्तेन दापेत्वा तं सयं छिज्जित्वा कनककटाहे ठितं बोधिसाखमादाय पञ्चसतभिक्खुनीपरिवारा देवगणपरिवुता इद्धिया एत्थ आनेत्वा मुनिन्देन पसारिते दक्खिणकरतले ससुवण्णकटाहं महाबोधिं ठपेसि. तं भगवा जयन्तरञ्ञो दत्वा तेन तस्मिं समये ‘‘महासालवन’’न्ति सङ्ख्यं गते महामेघवनुय्याने महाबोधिं पतिट्ठापेसि. एवं इमस्मिं दीपे पुरिमकानं तिण्णं सम्मासम्बुद्धानं बोधिं पतिट्ठापेसि. तं सन्धाय एवमाह ‘‘इमस्मिञ्च महाराज दीपे पुरिमकानं तिण्णं सम्मासम्बुद्धानं बोधि पतिट्ठासी’’ति.

सरसरंसिजालविस्सज्जनकेनाति सिनिद्धताय रसवन्तं ओजवन्तं अभिनवरंसिजालं विस्सज्जेन्तेन. अथ वा इतो चितो च संसरणतो सरसं सजीवं जीवमानं विय रंसिजालं विस्सज्जेन्तेन. अथ वा सरसकाले धरमानकाले बुद्धेन विय रंसिजालं मुञ्चन्तेनाति एवमेत्थ अत्थं वण्णयन्ति. एकदिवसेनेव अगमासीति सम्बन्धो. पञ्चहि कञ्ञासतेहीति अत्तनो परिचारिकेहि पञ्चहि कञ्ञासतेहि. उपस्सयं कारापेत्वाति भिक्खुनुपस्सयं कारापेत्वा. अप्पेसीति लेखसासनं पतिट्ठापेसि. एवञ्च अवोचाति राजसन्देसं अप्पेत्वा थेरस्स मुखसासनं विञ्ञापेन्तो एवं अवोच. उदिक्खतीति अपेक्खति पत्थेति.

छिन्नहत्थं वियाति छिन्नहत्थवन्तं विय. छिन्ना हत्था एतस्साति छिन्नहत्थोति अञ्ञपदत्थसमासो दट्ठब्बो. पब्बज्जापुरेक्खाराति पब्बज्जाभिमुखा, पब्बज्जाय सञ्जाताभिलासा ‘‘कदा नु खो पब्बजिस्सामी’’ति तत्थ उस्सुक्कमापन्नाति वुत्तं होति. मं पटिमानेतीति मं उदिक्खति. सत्थेन घातं न अरहतीति असत्थघातारहं. हिमवलाहकगब्भन्ति हिमपुण्णवलाहकगब्भं. पाटिहारियवसेन जातं हिममेव ‘‘वलाहकगब्भ’’न्तिपि वदन्ति. दोणमत्ताति मगधनाळिया सोळसनाळिप्पमाणा.

मग्गन्ति सत्तयोजनिकं मग्गं. पटिजग्गापेत्वाति सोधापेत्वा, खाणुकण्टकादीनि हरापेत्वा तत्थ बहलविपुलवालुकं ओकिरापेत्वाति वुत्तं होति. कम्मारवण्णन्ति रञ्ञो पकतिसुवण्णकारवण्णं. नवहत्थपरिक्खेपन्ति नवहत्थप्पमाणो परिक्खेपो अस्साति नवहत्थपरिक्खेपं, परिक्खेपतो नवहत्थप्पमाणन्ति वुत्तं होति. ‘‘पञ्चहत्थुब्बेध’’न्तिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. तिहत्थविक्खम्भन्ति तिहत्थप्पमाणवित्थारं. समुस्सितधजपटाकन्ति उस्सापितनीलपीतादिविविधधजपटाकं. नानारतनविचित्तन्ति तत्थ तत्थ रचितनानारतनेहि सुविचित्तं. अनेकालङ्कारपटिमण्डितन्ति पसन्नजनपूजितेहि हत्थूपगादीहि नानालङ्कारेहि सज्जितं. नानाविधकुसुमसमाकिण्णन्ति उपहारवसेन उपनीतेहि नानप्पकारेहि वण्णगन्धसम्पन्नेहि जलथलपुप्फेहि आकिण्णं. अनेकतूरियसङ्घुट्ठन्ति आतभविततादिपञ्चङ्गिकतूरियसङ्घोसितं. अवसेसं अदस्सनं अगमासीति एत्थ ‘‘हन्द, महाराज, तया गहेतब्बा अयं साखा, तस्स उपनिस्सयभूतो अयं खन्धो, न मयं तया गहेतब्बा’’ति वदन्ता विय अवसेसा साखा सत्थु तेजसा अदस्सनमगमंसूति वदन्ति. गवक्खजालसदिसन्ति भावनपुंसकं, जालकवाटसदिसं कत्वाति अत्थो. चेलुक्खेपसतसहस्सानि पवत्तिंसूति तेसं तेसं जनानं सीसोपरि भमन्तानं उत्तरासङ्गचेलानं उक्खेपसतसहस्सानि पवत्तिंसूति अत्थो. मूलसतेनाति दससु लेखासु एकेकाय दस दस हुत्वा निक्खन्तमूलसतेन. दस महामूलाति पठमलेखाय निक्खन्तदसमहामूलानि.

देवदुन्दुभियो फलिंसूति देवदुन्दुभियो थनिंसु. देवदुन्दुभीति च न एत्थ काचि भेरी अधिप्पेता, अथ खो उप्पातभावेन आकासगतो निग्घोससद्दो. देवोति हि मेघो. तस्स हि अच्छभावेन आकासवण्णस्स देवस्साभावेन सुक्खगज्जितसञ्ञिते सद्दे निच्छरन्ते देवदुन्दुभीति समञ्ञा, तस्मा देवदुन्दुभियो फलिंसूति देवो सुक्खगज्जितं गज्जीति वुत्तं होति. पब्बतानं नच्चेहीति पथवीकम्पेन इतो चितो च भमन्तानं पब्बतानं नच्चेहि. यक्खानं हिङ्कारेहीति विम्हयजातानं यक्खानं विम्हयप्पकासनवसेन पवत्तेहि हिङ्कारसद्देहि. यक्खा हि विम्हयजाता ‘‘हिं हि’’न्ति सद्दं निच्छारेन्ति. थुतिजप्पेहीति पसंसावचनेहि. ब्रह्मानं अप्फोटनेहीति पीतिसोमनस्सजातानं ब्रह्मानं बाहायं पहरणसङ्खातेहि अप्फोटनेहि. पीतिसोमनस्सजाता हि ब्रह्मानो वामहत्थं समिञ्जित्वा दक्खिणेन हत्थेन बाहायं पहारं देन्ति. एककोलाहलन्ति एकतो पवत्तकोलाहलं. एकनिन्नादन्ति एकतो पवत्तनिग्घोसं. फलतो निक्खन्ता छब्बण्णरस्मियो उजुकं उग्गन्त्वा ओनमित्वा चक्कवाळपब्बतमुखवट्टिं आहच्च तिट्ठन्तीति आह ‘‘सकलचक्कवाळं रतनगोपानसीविनद्धं विय कुरुमाना’’ति. तङ्खणतो च पन पभुतीति वुत्तनयेन सुवण्णकटाहे पतिट्ठितस्स महाबोधिस्स छब्बण्णरस्मीनं विस्सज्जितकालतो पभुति. हिमवलाहकगब्भं पविसित्वा अट्ठासीति सुवण्णकटाहेनेव सद्धिं उग्गन्त्वा हिमोदकपुण्णं वलाहकगब्भं पविसित्वा अट्ठासि. पठमं सुवण्णकटाहे पतिट्ठितोयेव हि बोधि पच्छा वुत्तप्पकारअच्छरियपटिमण्डितो हुत्वा हिमवलाहकगब्भं पविसित्वा अट्ठासि. तेनेव वक्खति ‘‘पठमं सुवण्णकटाहे पतिट्ठहि, ततो हिमगब्भसत्ताहं अभिसेकसत्ताहञ्च वीतिनामेत्वा’’तिआदि. ततोयेव च महावंसेपि वुत्तं –

‘‘एवं सतेन मूलानं, तत्थेसा गन्धकद्दमे;

पतिट्ठासि महाबोधि, पसादेन्ती महाजनं.

‘‘तस्सा खन्धो दसहत्थो, पञ्च साखा मनोरमा;

चतुहत्था चतुहत्था, दसड्ढफलमण्डिता.

‘‘सहस्सन्तु पसाखानं, साखानं तासमासि च;

एवं आसि महाबोधि, मनोहरसिरिन्धरा.

‘‘कटाहम्हि महाबोधि, पतिट्ठितक्खणे मही;

अकम्पि पाटिहीरानि, अहेसुं विविधानि च.

‘‘सयं नादेहि तूरियानं, देवेसु मानुसेसु च;

साधुकारनिन्नादेहि, देवब्रह्मगणस्स च.

‘‘मेघानं मिगपक्खीनं, यक्खादीनं रवेहि च;

रवेहि च महीकम्पे, एककोलाहलं अहु.

‘‘बोधिया फलपत्तेहि, छब्बण्णरंसियो सुभा;

निक्खमित्वा चक्कवाळं, सकलं सोभयिंसु च.

‘‘सकटाहा महाबोधि, उग्गन्त्वान ततो नभं;

अट्ठासि हिमगब्भम्हि, सत्ताहानि अदस्सना’’ति.

तस्मा सुवण्णकटाहे पतिट्ठितोयेव बोधि कटाहेनेव सद्धि उग्गन्त्वा हिमवलाहकगब्भं पविसित्वा अट्ठासीति वेदितब्बं.

हेट्ठा पन भगवतो अधिट्ठानक्कमं दस्सेन्तेन यं वुत्तं –

‘‘भगवा किर महापरिनिब्बानमञ्चे निपन्नो लङ्कादीपे महाबोधिपतिट्ठापनत्थाय असोकमहाराजा महाबोधिग्गहणत्थं गमिस्सति, तदा महाबोधिस्स दक्खिणसाखा सयमेव छिज्जित्वा सुवण्णकटाहे पतिट्ठातूति अधिट्ठासि, इदमेकमधिट्ठानं.

‘‘तत्थ पतिट्ठानकाले च ‘महाबोधि हिमवलाहकगब्भं पविसित्वा तिट्ठतू’ति अधिट्ठासि, इदं दुतियमधिट्ठानं.

‘‘सत्तमे दिवसे हिमवलाहकगब्भतो ओरुय्ह सुवण्णकटाहे पतिट्ठहन्तो पत्तेहि च फलेहि च छब्बण्णरस्मियो मुञ्चतूति अधिट्ठासि, इदं ततियमधिट्ठान’’न्ति.

तं इमिना न समेति. तत्थ हि पठमं हिमवलाहकगब्भं पविसित्वा पच्छा सत्तमे दिवसे हिमवलाहकगब्भतो ओरुय्ह छब्बण्णरंसिविस्सज्जनं सुवण्णकटाहे पतिट्ठहनञ्च वुत्तं, तस्मा अट्ठकथाय पुब्बेनापरं न समेति. महावंसे पन अधिट्ठानेपि पठमं सुवण्णकटाहे पतिट्ठहनं पच्छायेव छब्बण्णरंसिविस्सज्जनं हिमवलाहकगब्भपविसनञ्च. वुत्तञ्हेतं –

‘‘परिनिब्बानमञ्चम्हि, निपन्नेन जिनेन हि;

कतं महाअधिट्ठानं, पञ्चकं पञ्चचक्खुना.

‘‘गय्हमाना महाबोधि-साखासोकेन दक्खिणा;