बाहिरनिदानकथा

इदानि ‘‘तं वण्णयिस्सं विनय’’न्ति पटिञ्ञातत्ता यथापटिञ्ञातविनयसंवण्णनं कत्तुकामो संवरविनयपहानविनयादिवसेन विनयस्स बहुविधत्ता इध संवण्णेतब्बभावेन अधिप्पेतो ताव विनयो ववत्थपेतब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘तत्था’’तिआदि. तत्थ तत्थाति तासु गाथासु. ताव-सद्दो पठमन्ति इमस्मिं अत्थे दट्ठब्बो. तेन पठमं विनयं ववत्थपेत्वा पच्छा तस्स वण्णनं करिस्सामीति दीपेति. ववत्थपेतब्बोति नियमेतब्बो. तेनेतं वुच्चतीति यस्मा ववत्थपेतब्बो, तेन हेतुना एतं ‘‘विनयो नामा’’तिआदिकं नियामकवचनं वुच्चतीति अत्थो. अस्साति विनयस्स. मातिकाति उद्देसो. सो हि निद्देसपदानं जननीठाने ठितत्ता माता वियाति मातिकाति वुच्चति.

इदानि वण्णेतब्बमत्थं मातिकं ठपेत्वा दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तं येना’’तिआदि. इदं वुत्तं होति – एतं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरती’’तिआदिनिदानवचनपटिमण्डितं विनयपिटकं येन पुग्गलेन वुत्तं, यस्मिं काले वुत्तं, यस्मा कारणा वुत्तं, येन धारितं, येन च आभतं, येसु पतिट्ठितं, एतं यथावुत्तविधानं वत्वा ततो ‘‘तेन समयेना’’तिआदिपाठस्स अत्थं अनेकप्पकारतो दस्सयन्तो विनयस्स अत्थवण्णनं करिस्सामीति. एत्थ च ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा’’ति इदं वचनं ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’’तिआदिनिदानवचनमत्तं अपेक्खित्वा वत्तुकामोपि विसुं अवत्वा ‘‘निदानेन आदिकल्याणं, ‘इदमवोचा’ति निगमनेन परियोसानकल्याण’’न्ति च वचनतो निदाननिगमनानिपि सत्थुदेसनाय अनुविधानत्ता तदन्तोगधानेवाति निदानस्सपि विनयपाळियंयेव अन्तोगधत्ता ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा’’ति इदम्पि विनयपिटकसम्बन्धंयेव कत्वा मातिकं ठपेसि. मातिकाय हि ‘‘एत’’न्ति वुत्तं विनयपिटकंयेव सामञ्ञतो सब्बत्थ सम्बन्धमुपगच्छति.

इदानि पन तं विसुं नीहरित्वा दस्सेन्तो ‘‘तत्थ वुत्तं येना’’तिआदिमाह. तत्थ तत्थाति तेसु मातिकापदेसु. अथ कस्मा इदमेव वचनं सन्धाय वुत्तन्ति आह ‘‘इदञ्ही’’तिआदि. इदन्ति ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’’तिआदिवचनं. हि-सद्दो यस्माति अत्थे दट्ठब्बो, यस्मा बुद्धस्स भगवतो अत्तपच्चक्खवचनं न होति, तस्माति वुत्तं होति. अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति अत्तनो पच्चक्खं कत्वा वुत्तवचनं न होति, भगवता वुत्तवचनं न होतीति अधिप्पायो. ‘‘अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति आहच्च भासितं न होतीति अधिप्पायो’’ति केनचि वुत्तं. गण्ठिपदे पन ‘‘अत्तपच्चक्खवचनं न होतीति अत्तनो धरमानकाले वुत्तवचनं न होती’’ति लिखितं. तदुभयम्पि अत्थतो समानमेव. इदानि पञ्हकरणं वत्वा अनुक्कमेन यथावुत्तपञ्हविस्सज्जनं करोन्तो ‘‘आयस्मता’’तिआदिमाह. इमिना पुग्गलं नियमेति, ‘‘तञ्चा’’तिआदिना कालं नियमेति. तञ्च उपालित्थेरेन वुत्तवचनं कालतो पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तन्ति अत्थो.

पठममहासङ्गीतिकथावण्णना

इदानि तं पठममहासङ्गीतिं दस्सेतुकामो तस्सा तन्तिआरुळ्हाय इध वचने कारणं दस्सेन्तो ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चेसा…पे… वेदितब्बा’’ति आह. पठममहासङ्गीति नाम चेसाति च-सद्दो ईदिसेसु ठानेसु वत्तब्बसम्पिण्डनत्थो, तञ्च पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तं, एसा च पठममहासङ्गीति एवं वेदितब्बाति वुत्तं होति. उपञ्ञासत्थो वा च-सद्दो. उपञ्ञासोति च वाक्यारम्भो वुच्चति. एसा हि गन्थकारानं पकति, यदिदं किञ्चि वत्वा पुन परं वत्तुमारभन्तानं चसद्दप्पयोगो. यं पन केनचि वुत्तं ‘‘पठममहासङ्गीति नाम चाति एत्थ च-सद्दो अतिरेकत्थो, तेन अञ्ञापि अत्थीति दीपेती’’ति. तदेव तस्स गन्थक्कमे अकोविदतं दस्सेति. न हेत्थ चसद्देन अतिरेकत्थो विञ्ञायति. यदि चेत्थ एतदत्थोयेव च-कारो अधिप्पेतो सिया, एवं सति न कत्तब्बोयेव पठमसद्देनेव अञ्ञासं दुतियादिसङ्गीतीनम्पि अत्थिभावस्स दीपितत्ता. दुतियादिं उपादाय हि पठमसद्दप्पयोगो दीघादिं उपादाय रस्सादिसद्दप्पयोगो विय. यथापच्चयं तत्थ तत्थ देसितत्ता पञ्ञत्तत्ता च विप्पकिण्णानं धम्मविनयानं सङ्गहेत्वा गायनं कथनं सङ्गीति. एतेन तंतंसिक्खापदानं सुत्तानञ्च आदिपरियोसानेसु अन्तरन्तरा च सम्बन्धवसेन ठपितं सङ्गीतिकारवचनं सङ्गहितं होति. महाविसयत्ता पूजनीयत्ता च महती सङ्गीति महासङ्गीति, पठमा महासङ्गीति पठममहासङ्गीति. निदानकोसल्लत्थन्ति निददाति देसनं देसकालादिवसेन अविदितं विदितं कत्वा निदस्सेतीति निदानं, तत्थ कोसल्लं निदानकोसल्लं, तदत्थन्ति अत्थो.

सत्तानं दस्सनानुत्तरियसरणादिपटिलाभहेतुभूतासु विज्जमानासुपि अञ्ञासु भगवतो किरियासु ‘‘बुद्धो बोधेय्य’’न्ति पटिञ्ञाय अनुलोमनतो वेनेय्यानं मग्गफलुप्पत्तिहेतुभूता किरिया निप्परियायेन बुद्धकिच्चन्ति आह ‘‘धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि आदिं कत्वा’’ति. तत्थ सद्धिन्द्रियादिधम्मोयेव पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति धम्मचक्कं. अथ वा चक्कन्ति आणा, धम्मतो अनपेतत्ता धम्मञ्च तं चक्कञ्चाति धम्मचक्कं, धम्मेन ञायेन चक्कन्तिपि धम्मचक्कं. यथाह –

‘‘धम्मञ्च पवत्तेति चक्कञ्चाति धम्मचक्कं, चक्कञ्च पवत्तेति धम्मञ्चाति धम्मचक्कं, धम्मेन पवत्तेतीति धम्मचक्कं, धम्मचरियाय पवत्तेतीति धम्मचक्क’’न्तिआदि (पटि. म. २.४०).

कतबुद्धकिच्चेति कतं परिनिट्ठापितं बुद्धकिच्चं येन, तस्मिं कतबुद्धकिच्चे भगवति लोकनाथेति सम्बन्धो. एतेन बुद्धकत्तब्बस्स कस्सचिपि असेसितभावं दस्सेति. ततोयेव हि सो भगवा परिनिब्बुतोति. ननु च सावकेहि विनीतापि विनेय्या भगवतायेव विनीता होन्ति, तथा हि सावकभासितं सुत्तं बुद्धवचनन्ति वुच्चति, सावकविनेय्या च न ताव विनीताति? नायं दोसो तेसं विनयनूपायस्स सावकेसु ठपितत्ता. तेनेवाह –

‘‘न तावाहं पापिम परिनिब्बायिस्सामि, याव न भिक्खू वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता आगतागमा धम्मधरा विनयधरा मातिकाधरा उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्मं देसेस्सन्ती’’तिआदि (दी. नि. २.१६८).

‘‘कुसिनाराय’’न्तिआदिना भगवतो परिनिब्बुतदेसकालविसेसदस्सनं, ‘‘अपरिनिब्बुतो भगवा’’ति गाहस्स मिच्छाभावदस्सनत्थं लोके जातसंवड्ढभावदस्सनत्थञ्च. तथा हि मनुस्सभावस्स सुपाकटकरणत्थं महाबोधिसत्ता चरिमभवे दारपरिग्गहादीनिपि करोन्तीति. कुसिनारायन्ति एवंनामके नगरे. समीपत्थे चेतं भुम्मवचनं. उपवत्तने मल्लानं सालवनेति तस्स नगरस्स उपवत्तनभूतं मल्लराजूनं सालवनुय्यानं दस्सेति. तत्थ नगरं पविसितुकामा उय्यानतो उपेच्च वत्तन्ति गच्छन्ति एतेनाति उपवत्तनन्ति सालवनं वुच्चति. यथा हि अनुराधपुरस्स थूपारामो दक्खिणपच्छिमदिसायं, एवं तं उय्यानं कुसिनाराय दक्खिणपच्छिमदिसाय होति. यथा च थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तति, एवं उय्यानतो सालपन्ति पाचीनमुखा गन्त्वा उत्तरेन निवत्ता, तस्मा तं ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति. यमकसालानमन्तरेति यमकसालानं वेमज्झे. तत्थ किर भगवतो पञ्ञत्तस्स परिनिब्बानमञ्चस्स एका सालपन्ति सीसभागे होति, एका पादभागे, तत्रापि एको तरुणसालो सीसभागस्स आसन्नो होति, एको पादभागस्स, तस्मा ‘‘यमकसालानमन्तरे’’ति वुत्तं. अपि च ‘‘यमकसाला नाम मूलक्खन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बेत्वा ठितसाला’’तिपि महाअट्ठकथायं वुत्तं.

अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति उपादीयते कम्मकिलेसेहीति उपादि, विपाकक्खन्धा कटत्ता च रूपं. सो पन उपादि किलेसाभिसङ्खारमारनिम्मथनेन निब्बानप्पत्तियं अनोस्सट्ठो, इध खन्धमच्चुमारनिम्मथनेन ओस्सट्ठो निसेसितोति अयं अनुपादिसेसा निब्बानधातु नत्थि एतिस्सा उपादिसेसोति कत्वा. निब्बानधातूति चेत्थ निब्बुतिमत्तं अधिप्पेतं, इत्थम्भूतलक्खणे चायं करणनिद्देसो. परिनिब्बानेति परिनिब्बानट्ठाने, निमित्तत्थे वा भुम्मवचनं, परिनिब्बानहेतु सन्निपतितानन्ति अत्थो. सङ्घस्स थेरो सङ्घत्थेरो. सो पन सङ्घो किंपरिमाणोति आह ‘‘सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सान’’न्ति. निच्चसापेक्खत्ता हि ईदिसेसु समासो होतियेव यथा ‘‘देवदत्तस्स गरुकुल’’न्ति. सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानन्ति च सङ्घत्थेरानंयेव सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानं. तदा हि ‘‘सन्निपतिता भिक्खू एत्तका’’ति पमाणरहिता. तथा हि वेळुवगामे वेदनाविक्खम्भनतो पट्ठाय ‘‘न चिरेन भगवा परिनिब्बायिस्सती’’ति सुत्वा ततो ततो आगतेसु भिक्खूसु एकभिक्खुपि पक्कन्तो नाम नत्थि, तस्मा गणनं वीतिवत्तो सङ्घो अहोसि. आयस्मा महाकस्सपो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसीति सम्बन्धो.

तत्थ महाकस्सपोति महन्तेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता महन्तो कस्सपोति महाकस्सपो, अपिच कुमारकस्सपत्थेरं उपादाय अयं महाथेरो ‘‘महाकस्सपो’’ति वुच्चति. अथ किमत्थं आयस्मा महाकस्सपो धम्मविनयसङ्गायनत्थं उस्साहं जनेसीति आह ‘‘सत्ताहपरिनिब्बुते’’तिआदि. सत्त अहानि समाहटानि सत्ताहं, सत्ताहं परिनिब्बुतस्स अस्साति सत्ताहपरिनिब्बुतो, भगवा, तस्मिं सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति, भगवतो परिनिब्बानदिवसतो पट्ठाय सत्ताहे वीतिवत्तेति वुत्तं होति. सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन वुत्तवचनं समनुस्सरन्तोति सम्बन्धो. तत्थ सुभद्दोति तस्स नामं, वुड्ढकाले पन पब्बजितत्ता वुड्ढपब्बजितोति वुच्चति. ‘‘अलं आवुसो’’तिआदिना तेन वुत्तवचनं निदस्सेति. सो हि सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति आयस्मता महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नेसु पञ्चमत्तेसु भिक्खुसतेसु अवीतरागे भिक्खू अन्तरामग्गे दिट्ठआजीवकस्स सन्तिका भगवतो परिनिब्बानं सुत्वा पत्तचीवरानि छड्डेत्वा बाहा पग्गय्ह नानप्पकारं परिदेवन्ते दिस्वा एवमाह.

कस्मा पन सो एवमाह? भगवति आघातेन. अयं किर सो खन्धके (महाव. ३०३) आगते आतुमावत्थुस्मिं नहापितपुब्बको वुड्ढपब्बजितो भगवति कुसिनारतो निक्खमित्वा अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि सद्धिं आतुमं गच्छन्ते ‘‘भगवा आगच्छती’’ति सुत्वा आगतकाले ‘‘यागुदानं करिस्सामी’’ति सामणेरभूमियं ठिते द्वे पुत्ते एतदवोच ‘‘भगवा किर ताता आतुमं आगच्छति महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं अड्ढतेळसेहि भिक्खुसतेहि, गच्छथ तुम्हे ताता खुरभण्डं आदाय नाळियावापकेन अनुघरकं अनुघरकं आहिण्डथ, लोणम्पि तेलम्पि तण्डुलम्पि खादनीयम्पि संहरथ, भगवतो आगतस्स यागुदानं करिस्सामी’’ति. ते तथा अकंसु. अथ भगवति आतुमं आगन्त्वा भुसागारकं पविट्ठे सुभद्दो सायन्हसमयं गामद्वारं गन्त्वा मनुस्से आमन्तेत्वा ‘‘हत्थकम्ममत्तं मे देथा’’ति हत्थकम्मं याचित्वा ‘‘किं भन्ते करोमा’’ति वुत्ते ‘‘इदञ्चिदञ्च गण्हथा’’ति सब्बूपकरणानि गाहापेत्वा विहारे उद्धनानि कारेत्वा एकं काळकं कासावं निवासेत्वा तादिसमेव पारुपित्वा ‘‘इदं करोथ, इदं करोथा’’ति सब्बरत्तिं विचारेन्तो सतसहस्सं विस्सज्जेत्वा भोज्जयागुञ्च मधुगोळकञ्च पटियादापेसि. भोज्जयागु नाम भुञ्जित्वा पातब्बयागु, तत्थ सप्पिमधुफाणितमच्छमंसपुप्फफलरसादि यं किञ्चि खादनीयं नाम अत्थि, तं सब्बं पविसति, कीळितुकामानं सीसमक्खनयोग्गा होति सुगन्धगन्धा.

अथ भगवा कालस्सेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो पिण्डाय चरितुं आतुमाभिमुखो पायासि. मनुस्सा तस्स आरोचेसुं ‘‘भगवा पिण्डाय गामं पविसति, तया कस्स यागु पटियादिता’’ति. सो यथानिवत्थपारुतेहेव तेहि काळककासावेहि एकेन हत्थेन दब्बिञ्च कटच्छुञ्च गहेत्वा ब्रह्मा विय दक्खिणजाणुमण्डलं भूमियं पतिट्ठापेत्वा वन्दित्वा ‘‘पटिग्गण्हतु मे भन्ते भगवा यागु’’न्ति आह. ततो ‘‘जानन्तापि तथागता पुच्छन्ती’’ति खन्धके (महाव. ३०३) आगतनयेन भगवा पुच्छित्वा च सुत्वा च तं वुड्ढपब्बजितं विगरहित्वा तस्मिं वत्थुस्मिं अकप्पियसमादापनसिक्खापदं खुरभण्डपरिहरणसिक्खापदञ्चाति द्वे सिक्खापदानि पञ्ञपेत्वा ‘‘भिक्खवे अनेककप्पकोटियो भोजनं परियेसन्तेहेव वीतिनामिता, इदं पन तुम्हाकं अकप्पियं, अधम्मेन उप्पन्नभोजनं इमं परिभुञ्जित्वा अनेकानि अत्तभावसहस्सानि अपायेस्वेव निब्बत्तिस्सन्ति, अपेथ मा गण्हथा’’ति भिक्खाचाराभिमुखो अगमासि, एकभिक्खुनापि न किञ्चि गहितं.

सुभद्दो अनत्तमनो हुत्वा ‘‘अयं ‘सब्बं जानामी’ति आहिण्डति, सचे न गहेतुकामो पेसेत्वा आरोचेतब्बं अस्स, पक्काहारो नाम सब्बचिरं तिट्ठन्तो सत्ताहमत्तं तिट्ठेय्य, इदञ्च मम यावजीवं परियत्तं अस्स, सब्बं तेन नासितं, अहितकामो अयं मय्ह’’न्ति भगवति आघातं बन्धित्वा दसबले धरमाने किञ्चि वत्तुं नासक्खि. एवं किरस्स अहोसि ‘‘अयं उच्चकुला पब्बजितो महापुरिसो, सचे किञ्चि वक्खामि, ममंयेव सन्तज्जेस्सती’’ति. स्वायं अज्ज महाकस्सपत्थेरेन सद्धिं आगच्छन्तो ‘‘परिनिब्बुतो भगवा’’ति सुत्वा लद्धस्सासो विय हट्ठतुट्ठो एवमाह. थेरो पन तं सुत्वा हदये पहारं विय मत्थके पतितसुक्कासनिं विय मञ्ञि, धम्मसंवेगो चस्स उप्पज्जि ‘‘सत्ताहमत्तपरिनिब्बुतो भगवा, अज्जापिस्स सुवण्णवण्णं सरीरं धरतियेव, दुक्खेन भगवता आराधितसासने नाम एवं लहुं महन्तं पापकसटं कण्टको उप्पन्नो, अलं खो पनेस पापो वड्ढमानो अञ्ञेपि एवरूपे सहाये लभित्वा सासनं ओसक्कापेतु’’न्ति.

ततो थेरो चिन्तेसि ‘‘सचे खो पनाहं इमं महल्लकं इधेव पिलोतिकं निवासेत्वा छारिकाय ओकिरापेत्वा नीहरापेस्सामि, मनुस्सा ‘समणस्स गोतमस्स सरीरे धरमानेयेव सावका विवदन्ती’ति अम्हाकं दोसं दस्सेस्सन्ति, अधिवासेमि ताव. भगवता हि देसितधम्मो असङ्गहितपुप्फरासिसदिसो, तत्थ यथा वातेन पहटपुप्फानि यतो वा ततो वा गच्छन्ति, एवमेव एवरूपानं वसेन गच्छन्ते गच्छन्ते काले विनये एकं द्वे सिक्खापदानि नस्सिस्सन्ति विनस्सिस्सन्ति, सुत्ते एको द्वे पञ्हवारा नस्सिस्सन्ति, अभिधम्मे एकं द्वे भूमन्तरानि नस्सिस्सन्ति, एवं अनुक्कमेन मूले नट्ठे पिसाचसदिसा भविस्साम, तस्मा धम्मविनयसङ्गहं करिस्सामि, एवं सति दळ्हसुत्तेन सङ्गहितपुप्फानि विय अयं धम्मविनयो निच्चलो भविस्सति. एतदत्थञ्हि भगवा मय्हं तीणि गावुतानि पच्चुग्गमनं अकासि, तीहि ओवादेहि उपसम्पदं अकासि, कायतो चीवरपरिवत्तनं अकासि, आकासे पाणिं चालेत्वा चन्दोपमपटिपदं कथेन्तो मञ्ञेव सक्खिं कत्वा कथेसि, तिक्खत्तुं सकलसासनरतनं पटिच्छापेसि, मादिसे भिक्खुम्हि तिट्ठमाने अयं पापो सासने वड्ढिं मा अलत्थु, याव अधम्मो न दिप्पति, धम्मो न पटिबाहीयति, अविनयो न दिप्पति, विनयो न पटिबाहीयति, अधम्मवादिनो न बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो न दुब्बला होन्ति, अविनयवादिनो न बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो न दुब्बला होन्ति, ताव धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामि, ततो भिक्खू अत्तनो अत्तनो पहोनकं गहेत्वा कप्पियाकप्पिये कथेस्सन्ति, अथायं पापो सयमेव निग्गहं पापुणिस्सति, पुन सीसं उक्खिपितुं न सक्खिस्सति, सासनं इद्धञ्चेव फीतञ्च भविस्सती’’ति. चिन्तेत्वा सो ‘‘एवं नाम मय्हं चित्तं उप्पन्न’’न्ति कस्सचि अनारोचेत्वा भिक्खुसङ्घं समस्सासेत्वा अथ पच्छा धातुभाजनदिवसे धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि. तेन वुत्तं ‘‘आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते…पे… धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसी’’ति.

तत्थ अलन्ति पटिक्खेपवचनं. आवुसोति परिदेवन्ते भिक्खू आलपति. मा सोचित्थाति चित्ते उप्पन्नबलवसोकेन मा सोचित्थ. मा परिदेवित्थाति वाचाय मा परिदेवित्थ ‘‘परिदेवनं विलापो’’ति वचनतो. इदानि असोचनादीसु कारणं दस्सेन्तो ‘‘सुमुत्ता मय’’न्तिआदिमाह. तेन महासमणेनाति निस्सक्के करणवचनं, ततो महासमणतो सुट्ठु मुत्ता मयन्ति अत्थो, उपद्दुता च होम तदाति अधिप्पायो. होमाति वा अतीतत्थे वत्तमानवचनं, अहुम्हाति अत्थो, अनुस्सरन्तो धम्मसंवेगवसेनाति अधिप्पायो. धम्मसभावचिन्तावसेन पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सब्बसङ्खतधम्मेसु, ओत्तप्पाकारसण्ठितं;

ञाणमोहितभारानं, धम्मसंवेगसञ्ञित’’न्ति.

ठानं खो पनेतं विज्जतीति तिट्ठति एत्थ फलं तदायत्तवुत्तितायाति ठानं, हेतु. खोति अवधारणे, एतं कारणं विज्जतेव, नो न विज्जतीति अत्थो. किं तं कारणन्ति आह ‘‘यं पापभिक्खू’’तिआदि. एत्थ यन्ति निपातमत्तं, कारणनिद्देसो वा, येन कारणेन अन्तरधापेय्युं, तदेतं कारणं विज्जतीति अत्थो. पापभिक्खूति पापिकाय लामिकाय इच्छाय समन्नागता भिक्खू. अतीतो अतिक्कन्तो सत्था एत्थ, एतस्साति वा अतीतसत्थुकं, पावचनं. पधानं वचनं पावचनं, धम्मविनयन्ति वुत्तं होति. पक्खं लभित्वाति अलज्जीपक्खं लभित्वा. न चिरस्सेवाति न चिरेनेव. याव च धम्मविनयो तिट्ठतीति यत्तकं कालं धम्मो च विनयो च लज्जीपुग्गलेसु तिट्ठति.

वुत्तञ्हेतं भगवताति परिनिब्बानमञ्चके निपन्नेन भगवता भिक्खू ओवदन्तेन एतं वुत्तन्ति अत्थो. देसितो पञ्ञत्तोति धम्मोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च. सुत्ताभिधम्मसङ्गहितस्स हि धम्मस्स अभिसज्जनं पबोधनं देसना, तस्सेव पकारतो ञापनं विनेय्यसन्ताने ठपनं पञ्ञापनं, तस्मा धम्मोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो चाति वुत्तो. पञ्ञत्तोति च ठपितोति अत्थो. विनयोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो च. विनयतन्तिसङ्गहितस्स हि अत्थस्स कायवाचानं विनयनतो विनयोति लद्धाधिवचनस्स अतिसज्जनं पबोधनं देसना, तस्सेव पकारतो ञापनं असङ्करतो ठपनं पञ्ञापनं, तस्मा विनयोपि देसितो चेव पञ्ञत्तो चाति वुच्चति.

सो वो ममच्चयेनाति सो धम्मविनयो तुम्हाकं ममच्चयेन सत्था. इदं वुत्तं होति – मया वो ठितेनेव ‘‘इदं लहुकं, इदं गरुकं, इदं सतेकिच्छं, इदं अतेकिच्छं, इदं लोकवज्जं, इदं पण्णत्तिवज्जं. अयं आपत्ति पुग्गलस्स सन्तिके वुट्ठाति, अयं गणस्स, अयं सङ्घस्स सन्तिके वुट्ठाती’’ति सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं अवीतिक्कमनीयतावसेन ओतिण्णवत्थुस्मिं सखन्धकपरिवारो उभतोविभङ्गो महाविनयो नाम देसितो, तं सकलम्पि विनयपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति ‘‘इदं वो कत्तब्बं, इदं वो न कत्तब्ब’’न्ति कत्तब्बाकत्तब्बस्स विभागेन अनुसासनतो. ठितेनेव च मया ‘‘इमे चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गानि, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति तेन तेन विनेय्यानं अज्झासयानुरूपेन पकारेन इमे सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे विभजित्वा सुत्तन्तपिटकं देसितं, तं सकलम्पि सुत्तन्तपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति तंतंचरियानुरूपं सम्मापटिपत्तिया अनुसासनतो. ठितेनेव च मया ‘‘पञ्चक्खन्धा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, चत्तारि सच्चानि, बावीसतिन्द्रियानि, नव हेतू, चत्तारो आहारा, सत्त फस्सा, सत्त वेदना, सत्त सञ्ञा, सत्त चेतना, सत्त चित्तानि, तत्रापि एत्तका धम्मा कामावचरा, एत्तका रूपावचरा, एत्तका अरूपावचरा, एत्तका परियापन्ना, एत्तका अपरियापन्ना, एत्तका लोकिया, एत्तका लोकुत्तरा’’ति इमे धम्मे विभजित्वा अभिधम्मपिटकं देसितं, तं सकलम्पि अभिधम्मपिटकं मयि परिनिब्बुते तुम्हाकं सत्थुकिच्चं साधेस्सति, खन्धादिविभागेन ञायमानं चतुसच्चसम्बोधावहत्ता सत्थारा सम्मासम्बुद्धेन कत्तब्बकिच्चं निप्फादेस्सति. इति सब्बम्पेतं अभिसम्बोधितो याव परिनिब्बाना पञ्चचत्तालीस वस्सानि भासितं लपितं, तीणि पिटकानि, पञ्च निकाया, नवङ्गानि, चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानीति एवं महप्पभेदं होति. इति इमानि चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि तिट्ठन्ति, अहं एकोव परिनिब्बायामि, अहञ्च पनिदानि एकोव ओवदामि अनुसासामि, मयि परिनिब्बुते इमानि चतुरासीति बुद्धसहस्सानि तुम्हे ओवदिस्सन्ति अनुसासिस्सन्ति ओवादानुसासनीकिच्चस्स निप्फादनतोति.

सासनन्ति परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधवसेन तिविधं सासनं, निप्परियायतो पन सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा. अद्धनियन्ति अद्धानमग्गगामीति अद्धनियं, अद्धानक्खमन्ति अत्थो. चिरट्ठितिकन्ति चिरं ठिति एतस्साति चिरट्ठितिकं, सासनं, अस्स भवेय्याति सम्बन्धो. इदं वुत्तं होति – यथा येन पकारेन इदं सासनं दीघमद्धानं पवत्तितुं समत्थं, ततोयेव चिरट्ठितिकं अस्स, तथा तेन पकारेन धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यन्ति.

इदानि सम्मासम्बुद्धेन अत्तनो कतं अनुग्गहविसेसं विभावेन्तो आह ‘‘यञ्चाहं भगवता’’तिआदि. तत्थ ‘‘यञ्चाह’’न्ति एतस्स ‘‘अनुग्गहितो’’ति एतेन सम्बन्धो. तत्थ यन्ति यस्मा, येन कारणेनाति वुत्तं होति. किरियापरामसनं वा एतं, तेन ‘‘अनुग्गहितो’’ति एत्थ अनुग्गण्हनं परामसति. धारेस्ससीतिआदिकं पन भगवा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले महाकस्सपत्थेरेन पञ्ञत्तसङ्घाटियं निसिन्नो तं चीवरं विकसितपदुमपुप्फवण्णेन पाणिना अन्तरे परामसन्तो आह. वुत्तञ्हेतं कस्सपसंयुत्ते (सं. नि. २.१५४) महाकस्सपत्थेरेनेव आनन्दत्थेरं आमन्तेत्वा कथेन्तेन –

‘‘अथ खो, आवुसो, भगवा मग्गा ओक्कम्म येन अञ्ञतरं रुक्खमूलं तेनुपसङ्कमि, अथ ख्वाहं, आवुसो, पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं चतुग्गुणं पञ्ञापेत्वा भगवन्तं एतदवोचं ‘इध, भन्ते, भगवा निसीदतु, यं ममस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’ति. निसीदि खो, आवुसो, भगवा पञ्ञत्ते आसने, निसज्ज खो मं, आवुसो, भगवा एतदवोच ‘मुदुका खो त्यायं कस्सप पटपिलोतिकानं सङ्घाटी’ति. ‘पटिग्गण्हातु मे, भन्ते, भगवा पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं अनुकम्पं उपादाया’ति. ‘धारेस्ससि पन मे त्वं कस्सप साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानी’ति. ‘धारेस्सामहं, भन्ते, भगवतो साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानी’ति. सो ख्वाहं, आवुसो, पटपिलोतिकानं सङ्घाटिं भगवतो पादासिं, अहं पन भगवतो साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानि पटिपज्जि’’न्ति (सं. नि. २.१५४).

तत्थ (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४) मुदुका खो त्यायन्ति मुदुका खो ते अयं. कस्मा भगवा एवमाहाति? थेरेन सह चीवरं परिवत्तेतुकामताय. कस्मा परिवत्तेतुकामो जातोति? थेरं अत्तनो ठाने ठपेतुकामताय. किं सारिपुत्तमोग्गल्लाना नत्थीति? अत्थि, एवं पनस्स अहोसि ‘‘इमे न चिरं ठस्सन्ति, कस्सपो पन वीसवस्ससतायुको, ‘सो मयि परिनिब्बुते सत्तपण्णिगुहायं वसित्वा धम्मविनयसङ्गहं कत्वा मम सासनं पञ्चवस्ससहस्सपरिमाणं कालं पवत्तनकं करिस्सती’ति अत्तनो नं ठाने ठपेमि, एवं भिक्खू कस्सपस्स सुस्सूसितब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति, तस्मा एवमाह. थेरो पन यस्मा चीवरस्स वा पत्तस्स वा वण्णे कथिते ‘‘इमं तुम्हाकं गण्हथा’’ति चारित्तमेव, तस्मा ‘‘पटिग्गण्हातु मे भन्ते भगवा’’ति आह. धारेस्ससि पन मे त्वं कस्सपाति कस्सप त्वं इमानि परिभोगजिण्णानि पंसुकूलानि पारुपितुं सक्खिस्ससीति वदति. तञ्च खो न कायबलं सन्धाय, पटिपत्तिपूरणं पन सन्धाय एवमाह. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अहं इमं चीवरं पुण्णं नाम दासिं पारुपित्वा आमकसुसाने छड्डितं तुम्बमत्तेहि पाणकेहि सम्परिकिण्णं ते पाणके विधुनित्वा महाअरियवंसे ठत्वा अग्गहेसिं, तस्स मे इमं चीवरं गहितदिवसे दससहस्सचक्कवाळे महापथवी महारवं विरवमाना कम्पित्थ, आकासं तटतटायि, चक्कवाळदेवता साधुकारं अदंसु ‘‘इमं चीवरं गण्हन्तेन भिक्खुना जातिपंसुकूलिकेन जातिआरञ्ञिकेन जातिएकासनिकेन जातिसपदानचारिकेन भवितुं वट्टति, त्वं इमस्स चीवरस्स अनुच्छविकं कातुं सक्खिस्ससी’’ति. थेरोपि अत्तना पञ्चन्नं हत्थीनं बलं धारेति. सो तं अतक्कयित्वा ‘‘अहमेतं पटिपत्तिं पूरेस्सामी’’ति उस्साहेन सुगतचीवरस्स अनुच्छविकं कातुकामो ‘‘धारेस्सामहं भन्ते’’ति आह. पटिपज्जिन्ति पटिपन्नोसिं. एवं पन चीवरपरिवत्तनं कत्वा थेरेन पारुतचीवरं भगवा पारुपि, सत्थु चीवरं थेरो. तस्मिं समये महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा उन्नदन्ती कम्पित्थ.

साणानि पंसुकूलानीति मतकळेवरं परिवेठेत्वा छड्डितानि तुम्बमत्ते किमी पप्फोटेत्वा गहितानि साणवाकमयानि पंसुकूलचीवरानि. रथिकसुसानसङ्कारकूटादीनं यत्थ कत्थचि पंसूनं उपरि ठितत्ता अब्भुग्गतट्ठेन तेसु पंसुकूलमिवाति पंसुकूलं. अथ वा पंसु विय कुच्छितभावं उलति गच्छतीति पंसुकूलन्ति पंसुकूलसद्दस्स अत्थो दट्ठब्बो. निब्बसनानीति निट्ठितवसनकिच्चानि, परिभोगजिण्णानीति अत्थो. एत्थ ‘‘किञ्चापि एकमेव तं चीवरं, अनेकावयवत्ता पन बहुवचनं कत’’न्ति मज्झिमगण्ठिपदे वुत्तं. चीवरे साधारणपरिभोगेनाति एत्थ अत्तना साधारणपरिभोगेनाति विञ्ञायमानत्ता विञ्ञायमानत्थस्स च-सद्दस्स पयोगे कामाचारत्ता ‘‘अत्तना’’ति न वुत्तं. ‘‘धारेस्ससि पन मे त्वं, कस्सप, साणानि पंसुकूलानी’’ति हि वुत्तत्ता अत्तनाव साधारणपरिभोगो विञ्ञायति, नाञ्ञेन. न हि केवलं सद्दतोयेव सब्बत्थ अत्थनिच्छयो भविस्सति अत्थपकरणादिनापि येभुय्येन अत्थस्स नियमेतब्बत्ता. आचरियधम्मपालत्थेरेन पनेत्थ इदं वुत्तं ‘‘चीवरे साधारणपरिभोगेनाति एत्थ अत्तना समसमट्ठपनेनाति इध अत्तनासद्दं आनेत्वा चीवरे अत्तना साधारणपरिभोगेना’’ति योजेतब्बं.

‘‘यस्स येन हि सम्बन्धो, दूरट्ठम्पि च तस्स तं;

अत्थतो ह्यसमानानं, आसन्नत्तमकारण’’न्ति.

अथ वा भगवता चीवरे साधारणपरिभोगेन भगवता अनुग्गहितोति योजनीयं एकस्सपि करणनिद्देसस्स सहयोगकत्तुत्थजोतकत्तसम्भवतोति. सब्बत्थ ‘‘आचरियधम्मपालत्थेरेना’’ति वुत्ते सुत्तन्तटीकाकारेनाति गहेतब्बं. समानं धारणमेतस्साति साधारणो, परिभोगो. साधारणपरिभोगेन चेव समसमट्ठपनेन च अनुग्गहितोति सम्बन्धो.

इदानि (सं. नि. २.१५२) –

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति वितक्कविचारानं वूपसमा…पे… दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरामि, सतो च सम्पजानो सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेमि, यं तं अरिया आचिक्खन्ति ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति, ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति…पे… ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा…पे… आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म…पे… विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति…पे… आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि…पे… सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोमि, एकोपि हुत्वा बहुधा होमि, बहुधापि हुत्वा एको होमि, आविभावं तिरोभावं तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छामि सेय्यथापि आकासे, पथवियापि उम्मुज्जनिमुज्जं करोमि सेय्यथापि उदके, उदकेपि अभिज्जमाने गच्छामि सेय्यथापि पथवियं, आकासेपि पल्लङ्केन कमामि सेय्यथापि पक्खी सकुणो, इमेपि चन्दिमसूरिये एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे पाणिना परिमसामि परिमज्जामि, याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेमि. कस्सपोपि भिक्खवे यावदे आकङ्खति अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोति…पे… याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय उभो सद्दे सुणामि दिब्बे च मानुसे च ये दूरे सन्तिके च. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति दिब्बाय सोतधातुया…पे… ये दूरे सन्तिके च.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च पजानामि, सरागं वा चित्तं ‘सरागं चित्त’न्ति पजानामि, वीतरागं वा चित्तं ‘वीतरागं चित्त’न्ति पजानामि, सदोसं वा चित्तं…पे… वीतदोसं वा चित्तं…पे… समोहं वा चित्तं…पे… वीतमोहं वा चित्तं…पे… संखित्तं वा चित्तं…पे… विक्खित्तं वा चित्तं…पे… महग्गतं वा चित्तं…पे… अमहग्गतं वा चित्तं…पे… सउत्तरं वा चित्तं…पे… अनुत्तरं वा चित्तं…पे… समाहितं वा चित्तं…पे… असमाहितं वा चित्तं…पे… विमुत्तं वा चित्तं…पे… अविमुत्तं वा चित्तं ‘अविमुत्तं चित्त’न्ति पजानामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च पजानाति, सरागं वा चित्तं ‘सरागं चित्त’न्ति पजानाति…पे… अविमुत्तं वा चित्तं ‘अविमुत्तं चित्त’न्ति पजानाति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि. सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो तिस्सोपि जातियो चतस्सोपि जातियो पञ्चपि जातियो दसपि जातियो वीसम्पि जातियो तिंसम्पि जातियो चत्तालीसम्पि जातियो पञ्ञासम्पि जातियो जातिसतम्पि जातिसहस्सम्पि जातिसतसहस्सम्पि अनेकेपि संवट्टकप्पे अनेकेपि विवट्टकप्पे अनेकेपि संवट्टविवट्टकप्पे ‘अमुत्रासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो, सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिं, तत्रापासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो, सो ततो चुतो इधूपपन्नो’ति. इति साकारं सउद्देसं अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति. सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं…पे… इति साकारं सउद्देसं अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति.

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सामि चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते, यथाकम्मूपगे सत्ते पजानामि ‘इमे वत भोन्तो सत्ता कायदुच्चरितेन समन्नागता वचीदुच्चरितेन समन्नागता मनोदुच्चरितेन समन्नागता अरियानं उपवादका मिच्छादिट्ठिका मिच्छादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपन्ना. इमे वा पन भोन्तो सत्ता कायसुचरितेन समन्नागता वचीसुचरितेन समन्नागता मनोसुचरितेन समन्नागता अरियानं अनुपवादका सम्मादिट्ठिका सम्मादिट्ठिकम्मसमादाना, ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपन्ना’ति. इति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सामि चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते, यथाकम्मूपगे सत्ते पजानामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदे आकङ्खति दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन सत्ते पस्सति चवमाने उपपज्जमाने हीने पणीते सुवण्णे दुब्बण्णे सुगते दुग्गते, यथाकम्मूपगे सत्ते पजानाति.

‘‘अहं, भिक्खवे, आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरामि. कस्सपोपि, भिक्खवे, आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरती’’ति (सं. नि. २.१५२) –

एवं नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनत्थाय भगवता वुत्तं कस्सपसंयुत्ते आगतं पाळिमिमं पेय्यालमुखेन आदिग्गहणेन च सङ्खिपित्वा दस्सेन्तो आह ‘‘अहं भिक्खवे’’तिआदि.

तत्थ यावदे आकङ्खामीति यावदेव इच्छामीति अत्थो. ततोयेव हि मज्झिमगण्ठिपदे चूळगण्ठिपदे च ‘‘यावदेति यावदेवाति वुत्तं होती’’ति लिखितं. संयुत्तनिकायट्ठकथायम्पि ‘‘यावदे आकङ्खामीति यावदेव इच्छामी’’ति अत्थो वुत्तो. तथा हि तत्थ लीनत्थपकासनियं आचरियधम्मपालत्थेरेनेव वुत्तं ‘‘यावदेवाति इमिना समानत्थं यावदेति इदं पद’’न्ति. पोत्थकेसु पन कत्थचि ‘‘यावदेवा’’ति अयमेव पाठो दिस्सति. यानि पन इतो परं ‘‘विविच्चेव कामेही’’तिआदिना नयेन चत्तारि रूपावचरकिरियझानानि, ‘‘सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा’’तिआदिना नयेन चतस्सो अरूपसमापत्तियो, ‘‘सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोध’’न्तिआदिना नयेन निरोधसमापत्ति, ‘‘अनेकविहितं इद्धिविध’’न्तिआदिना नयेन अभिञ्ञा च वुत्ता. तत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं अनुपदवण्णनाय चेव भावनाविधानेन च सद्धिं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.६९-७०) सब्बसो वित्थारितं. इधापि च वेरञ्जकण्डे चत्तारि रूपावचरझानानि तिस्सो च विज्जा आवि भविस्सन्ति, तस्मा तत्थ यं वत्तब्बं, तं तत्थेव वण्णयिस्साम.

नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदेति एत्थ नवानुपुब्बविहारा नाम अनुपटिपाटिया समापज्जितब्बभावतो एवंसञ्ञिता निरोधसमापत्तिया सह अट्ठ समापत्तियो. छळभिञ्ञा नाम आसवक्खयञाणेन सद्धिं पञ्चाभिञ्ञायोति एवं लोकियलोकुत्तरभेदा सब्बा अभिञ्ञायो. उत्तरिमनुस्सधम्मेति उत्तरिमनुस्सानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च धम्मो उत्तरिमनुस्सधम्मो. अथ वा उत्तरि मनुस्सधम्माति उत्तरिमनुस्सधम्मो, मनुस्सधम्मो नाम दसकुसलकम्मपथधम्मो. सो हि विना भावनामनसिकारेन पकतियाव मनुस्सेहि निब्बत्तेतब्बतो मनुस्सत्तभावावहतो वा ‘‘मनुस्सधम्मो’’ति वुच्चति, ततो उत्तरि पन झानादीनि ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मो’’ति वेदितब्बानि. अत्तना समसमट्ठपनेनाति अहं यत्तकं कालं यत्तके वा समापत्तिविहारे अभिञ्ञायो च वळञ्जेमि, तथा कस्सपोपीति एवं यथावुत्तउत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमं कत्वा ठपनेन. इदञ्च नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञादिभावसामञ्ञेन पसंसामत्तं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. न हि आयस्मा महाकस्सपो भगवा विय देवसिकं चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा समापत्तियो समापज्जति, यमकपाटिहारियादिवसेन वा अभिञ्ञायो वळञ्जेति. एत्थ च ‘‘उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनेना’’ति इदं निदस्सनमत्तन्ति वेदितब्बं. तथा हि –

‘‘ओवद कस्सप भिक्खू, करोहि कस्सप भिक्खूनं धम्मिं कथं, अहं वा कस्सप भिक्खू ओवदेय्यं त्वं वा, अहं वा कस्सप भिक्खूनं धम्मिं कथं करेय्यं त्वं वा’’ति (सं. नि. २.१४९).

एवम्पि अत्तना समसमट्ठाने ठपेतियेव, तस्स किमञ्ञं आणण्यं भविस्सति अञ्ञत्र धम्मविनयसङ्गायनाति अधिप्पायो. तत्थ ‘‘तस्साति तस्स अनुग्गहस्सा’’ति मज्झिमगण्ठिपदे वुत्तं. तस्स मेति वा अत्थो गहेतब्बो. पोत्थकेसु हि कत्थचि ‘‘तस्स मे’’ति पाठोयेव दिस्सति, धम्मविनयसङ्गायनं ठपेत्वा अञ्ञं किं नाम तस्स मे आणण्यं अणणभावो भविस्सतीति अत्थो. ‘‘ननु मं भगवा’’तिआदिना वुत्तमेवत्थं उपमावसेन विभावेति. सककवचइस्सरियानुप्पदानेनाति एत्थ चीवरस्स निदस्सनवसेन कवचस्स गहणं कतं, समापत्तिया निदस्सनवसेन इस्सरियं गहितं. कुलवंसप्पतिट्ठापकन्ति कुलवंसस्स कुलप्पवेणिया पतिट्ठापकं. ‘‘मे सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापको’’ति निच्चसापेक्खत्ता समासो दट्ठब्बो, मे सद्धम्मवंसस्स पतिट्ठापको पवत्तकोति वुत्तं होति. वुत्तवचनमनुस्सरन्तो अनुग्गहेसीति चिन्तयन्तो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसीति सम्बन्धो, धातुभाजनदिवसे तत्थ सन्निपतितानं भिक्खूनं उस्साहं जनेसीति अत्थो.

इदानि यथावुत्तमत्थं पाळिया विभावेन्तो आह ‘‘यथाहा’’तिआदि. तत्थ एकमिदाहन्ति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं. एकं समयन्ति च भुम्मत्थे उपयोगवचनं, एकस्मिं समयेति वुत्तं होति. पावायाति पावानगरतो, तत्थ पिण्डाय चरित्वा कुसिनारं गमिस्सामीति अद्धानमग्गप्पटिपन्नोति वुत्तं होति. अद्धानमग्गोति च दीघमग्गो वुच्चति. दीघपरियायो हेत्थ अद्धानसद्दो. महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति गुणमहत्तेनपि सङ्ख्यामहत्तेनपि महता. भिक्खूनं सङ्घेन भिक्खुसङ्घेन, समणगणेन सद्धिं एकतोति अत्थो. ‘‘पञ्चमत्तेही’’तिआदिना सङ्ख्यामहत्तं विभावेति. मत्त-सद्दो चेत्थ पमाणवचनो ‘‘भोजने मत्तञ्ञुता’’तिआदीसु विय. सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारतो वेदितब्बन्ति सब्बं सुभद्दकण्डं इध आनेत्वा वित्थारतो दस्सेतब्बन्ति अधिप्पायो.

‘‘ततो परन्ति ततो भिक्खूनं उस्साहजननतो पर’’न्ति आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. महागण्ठिपदे पन ‘‘ततो परन्ति सुभद्दकण्डतो पर’’न्ति वुत्तं. इदमेवेत्थ सारतो पच्चेतब्बन्ति नो तक्को. अयमेव हि उस्साहजननप्पकारो, यदिदं ‘‘हन्द मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, पुरे अधम्मो दिप्पती’’तिआदि, तस्मा उस्साहजननतो परन्ति न वत्तब्बं हेट्ठा उस्साहजननप्पकारस्स पाळियं अवुत्तत्ता. अयञ्हेत्थ पाळिक्कमो –

‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि, एकमिदाहं, आवुसो, समयं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि. अथ ख्वाहं, आवुसो, मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदिं.

‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो आजीवको कुसिनाराय मन्दारवपुप्फं गहेत्वा पावं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति. अद्दसं खो अहं, आवुसो, तं आजीवकं दूरतोव आगच्छन्तं, दिस्वान तं आजीवकं एतदवोचं ‘अपावुसो, अम्हाकं सत्थारं जानासी’ति? ‘आम, आवुसो, जानामि. अज्ज सत्ताहपरिनिब्बुतो समणो गोतमो, ततो मे इदं मन्दारवपुप्फं गहितन्ति. तत्रावुसो, ये ते भिक्खू अवीतरागा, अप्पेकच्चे बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति आवट्टन्ति विवट्टन्ति, ‘अतिखिप्पं भगवा परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं चक्खुं लोके अन्तरहित’न्ति. ये पन ते भिक्खू वीतरागा, ते सता सम्पजाना अधिवासेन्ति ‘अनिच्चा सङ्खारा, तं कुतेत्थ लब्भा’’’ति.

‘‘अथ ख्वाहं, आवुसो, ते भिक्खू एतदवोचं – ‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ मा परिदेवित्थ, नन्वेतं, आवुसो, भगवता पटिकच्चेव अक्खातं ‘सब्बेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अञ्ञथाभावो. तं कुतेत्थ, आवुसो, लब्भा, यं तं जातं भूतं सङ्खतं पलोकधम्मं, तं वत मा पलुज्जी’ति नेतं ठानं विज्जती’’ति.

‘‘तेन खो पन समयेन, आवुसो, सुभद्दो नाम वुड्ढपब्बजितो तस्सं परिसायं निसिन्नो होति. अथ खो आवुसो सुभद्दो वुड्ढपब्बजितो ते भिक्खू एतदवोच ‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ मा परिदेवित्थ, सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन, उपद्दुता च मयं होम’ ‘इदं वो कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति, ‘इदानि पन मयं यं इच्छिस्साम, तं करिस्साम, यं न इच्छिस्साम, न तं करिस्सामा’ति. हन्द मयं आवुसो धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, पुरे अधम्मो दिप्पति, धम्मो पटिबाहीयति, अविनयो पुरे दिप्पति, विनयो पटिबाहीयति, पुरे अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ति, पुरे अविनयवादिनो बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति.

‘‘‘तेन हि, भन्ते, थेरो भिक्खू उच्चिनतू’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो एकेनूनपञ्चअरहन्तसतानि उच्चिनि. भिक्खू आयस्मन्तं महाकस्सपं एतदवोचुं ‘अयं, भन्ते, आयस्मा आनन्दो किञ्चापि सेक्खो, अभब्बो छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं, बहु चानेन भगवतो सन्तिके धम्मो च विनयो च परियत्तो. तेन हि, भन्ते, थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतू’’’तिआदि (चूळव. ४३७).

तस्मा ततो परन्ति एत्थ सुभद्दकण्डतो परन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. ‘‘सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारतो वेदितब्ब’’न्ति हि इमिना ‘‘यं न इच्छिस्साम, न तं करिस्सामा’’ति एतं परियन्तं सुभद्दकण्डपाळिं दस्सेत्वा इदानि अवसेसं उस्साहजननप्पकारप्पवत्तं पाळिमेव दस्सेन्तो ‘‘हन्द मयं आवुसो’’तिआदिमाह.

तत्थ पुरे अधम्मो दिप्पतीति एत्थ अधम्मो नाम दसकुसलकम्मपथधम्मपटिपक्खभूतो अधम्मो. पुरे दिप्पतीति अपि नाम दिप्पति. अथ वा याव अधम्मो धम्मं पटिबाहितुं समत्थो होति, ततो पुरेतरमेवाति अत्थो. आसन्ने हि अनागते अयं पुरेसद्दो. दिप्पतीति दिप्पिस्सति. पुरे-सद्दयोगेन हि अनागतत्थे अयं वत्तमानपयोगो यथा ‘‘पुरा वस्सति देवो’’ति. केचि पनेत्थ एवं वण्णयन्ति ‘‘पुरेति पच्छा अनागते यथा अद्धानं गच्छन्तस्स गन्तब्बमग्गो ‘पुरे’ति वुच्चति, तथा इध दट्ठब्ब’’न्ति. अविनयोति पहानविनयसंवरविनयानं पटिपक्खभूतो अविनयो. ‘‘विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति एवं इति-सद्दोपि एत्थ दट्ठब्बो, ‘‘ततो परं आहा’’ति इमिना सम्बन्धो. पोत्थकेसु पन कत्थचि इति-सद्दो न दिस्सति, पाळियं पन दीघनिकायट्ठकथायञ्च अत्थेव इति-सद्दो.

तेन हीति उय्योजनत्थे निपातो. उच्चिनने उय्योजेन्ता हि तं महाकस्सपत्थेरं एवमाहंसु. भिक्खू उच्चिनतूति सङ्गीतिया अनुरूपे भिक्खू उच्चिनित्वा गण्हातूति अत्थो. ‘‘सकलनवङ्ग…पे… परिग्गहेसी’’ति एतेन सुक्खविपस्सकखीणासवपरियन्तानं यथावुत्तपुग्गलानं सतिपि आगमाधिगमसब्भावे सह पटिसम्भिदाहि तेविज्जादिगुणयुत्तानं आगमाधिगमसम्पत्तिया उक्कंसगतत्ता सङ्गीतिया बहूपकारतं दस्सेति. तत्थ सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरेति सकलं सुत्तगेय्यादि नवङ्गं एत्थ, एतस्स वा अत्थीति सकलनवङ्गं, सत्थुसासनं. अत्थकामेन परियापुणितब्बतो दिट्ठधम्मिकादिपुरिसत्तपरियत्तभावतो च परियत्तीति तीणि पिटकानि वुच्चन्ति, तं सकलनवङ्गसत्थुसासनसङ्खातं परियत्तिं धारेन्तीति सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरा, तादिसेति अत्थो. बहूनं नानप्पकारानं किलेसानं सक्कायदिट्ठिया च अविहतत्ता ता जनेन्ति, ताहि वा जनिताति पुथुज्जना. दुविधा पुथुज्जना अन्धपुथुज्जना कल्याणपुथुज्जनाति. तत्थ येसं खन्धधातुआयतनादीसु उग्गहपरिपुच्छासवनधारणपच्चवेक्खणानि नत्थि, ते अन्धपुथुज्जना. येसं तानि अत्थि, ते कल्याणपुथुज्जना. ते इध ‘‘पुथुज्जना’’ति अधिप्पेता. समथभावनासिनेहाभावेन सुक्खा लूखा असिनिद्धा विपस्सना एतेसन्ति सुक्खविपस्सका.

तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरेति तिण्णं पिटकानं समाहारो तिपिटकं, तिपिटकसङ्खातं नवङ्गादिवसेन अनेकधा भिन्नं सब्बपरियत्तिप्पभेदं धारेन्तीति तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरा, तादिसेति अत्थो. अनु अनु तंसमङ्गीनं भावेति वड्ढेतीति अनुभावो, अनुभावो एव आनुभावो, पभावो. महन्तो आनुभावो येसं ते महानुभावा. तेविज्जादिभेदेति तिस्सो विज्जायेव तेविज्जा, ता आदि येसं छळभिञ्ञादीनं ते तेविज्जादयो, ते भेदा अनेकप्पकारा भिन्ना एतेसन्ति तेविज्जादिभेदा, खीणासवा, तादिसेति अत्थो. अथ वा तिस्सो विज्जा एतस्स अत्थीति तेविज्जो, सो आदि येसं छळभिञ्ञादीनं ते तेविज्जादयो, ते भेदा येसं खीणासवानं ते तेविज्जादिभेदा, तादिसेति अत्थो. ये सन्धाय इदं वुत्तन्ति ये भिक्खू सन्धाय इदं ‘‘अथ खो आयस्मा’’तिआदिवचनं सङ्गीतिक्खन्धके (चूळव. ४३७) वुत्तन्ति अत्थो.

किस्स पनाति कस्मा पन. सिक्खतीति सेक्खो, अथ वा सिक्खनं सिक्खा, सायेव तस्स सीलन्ति सेक्खो. सो हि अपरियोसितसिक्खत्ता च तदधिमुत्तत्ता च एकन्तेन सिक्खनसीलो न असेक्खो विय परिनिट्ठितसिक्खो तत्थ पटिपस्सद्धुस्साहो, नापि विस्सट्ठसिक्खो पचुरजनो विय तत्थ अनधिमुत्तो. अथ वा अरियाय जातिया तीसु सिक्खासु जातो, तत्थ वा भवोति सेक्खो. अथ वा इक्खति एतायाति इक्खा, मग्गफलसम्मादिट्ठि. सह इक्खायाति सेक्खो. उपरिमग्गत्तयकिच्चस्स अपरियोसितत्ता सह करणीयेनाति सकरणीयो. अस्साति अनेन. असम्मुखा पटिग्गहितं नाम नत्थीति ननु च –

‘‘द्वासीति बुद्धतो गण्हिं, द्वे सहस्सानि भिक्खुतो;

चतुरासीति सहस्सानि, ये मे धम्मा पवत्तिनो’’ति. (थेरगा. १०२७) –

वुत्तत्ता कथमेतं युज्जतीति? द्वे सहस्सानि भिक्खुतोति वुत्तम्पि भगवतो सन्तिके पटिग्गहितमेवाति कत्वा वुत्तन्ति नायं विरोधो. बहुकारत्ताति बहुउपकारत्ता. उपकारवचनो हेत्थ कारसद्दो. अस्साति भवेय्य.

अतिविय विस्सत्थोति अतिविय विस्सासिको. नन्ति आनन्दत्थेरं, ‘‘ओवदती’’ति इमिना सम्बन्धो. आनन्दत्थेरस्स येभुय्येन नवकाय परिसाय विब्भमनेन महाकस्सपत्थेरो एवमाह ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति. तथा हि परिनिब्बुते सत्थरि महाकस्सपत्थेरो सत्थुपरिनिब्बाने सन्निपतितस्स भिक्खुसङ्घस्स मज्झे निसीदित्वा धम्मविनयसङ्गायनत्थं पञ्चसते भिक्खू उच्चिनित्वा ‘‘आवुसो, राजगहे वस्सं वसन्ता धम्मविनयं सङ्गायेय्याम, तुम्हे पुरे वस्सूपनायिकाय अत्तनो अत्तनो पलिबोधं पच्छिन्दित्वा राजगहे सन्निपतथा’’ति वत्वा अत्तना राजगहं गतो. आनन्दत्थेरोपि भगवतो पत्तचीवरमादाय महाजनं सञ्ञापेन्तो सावत्थिं गन्त्वा ततो निक्खम्म राजगहं गच्छन्तो दक्खिणगिरिस्मिं चारिकं चरि. तस्मिं समये आनन्दत्थेरस्स तिंसमत्ता सद्धिविहारिका येभुय्येन कुमारभूता एकवस्सिकदुवस्सिकभिक्खू चेव अनुपसम्पन्ना च विब्भमिंसु. कस्मा पनेते पब्बजिता, कस्मा विब्भमिंसूति? तेसं किर मातापितरो चिन्तेसुं ‘‘आनन्दत्थेरो सत्थुविस्सासिको अट्ठ वरे याचित्वा उपट्ठहति, इच्छितिच्छितट्ठानं सत्थारं गहेत्वा गन्तुं सक्कोति, अम्हाकं दारके एतस्स सन्तिके पब्बाजेस्साम, सो सत्थारं गहेत्वा आगमिस्सति, तस्मिं आगते मयं महासक्कारं कातुं लभिस्सामा’’ति इमिना ताव कारणेन नेसं ञातका ते पब्बाजेसुं. सत्थरि पन परिनिब्बुते तेसं सा पत्थना उपच्छिन्ना, अथ ने एकदिवसेनेव उप्पब्बाजेसुं.

अथ आनन्दत्थेरं दक्खिणगिरिस्मिं चारिकं चरित्वा राजगहमागतं दिस्वा महाकस्सपत्थेरो एवमाह ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति. वुत्तञ्हेतं कस्सपसंयुत्ते –

‘‘अथ किञ्चरहि त्वं, आवुसो आनन्द, इमेहि नवेहि भिक्खूहि इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारेहि भोजने अमत्तञ्ञूहि जागरियं अननुयुत्तेहि सद्धिं चारिकं चरसि, सस्सघातं मञ्ञे चरसि, कुलूपघातं मञ्ञे चरसि, ओलुज्जति खो ते, आवुसो आनन्द, परिसा, पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पाया, न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति.

‘‘अपि मे भन्ते कस्सप सिरस्मिं पलितानि जातानि, अथ च पन मयं अज्जापि आयस्मतो महाकस्सपस्स कुमारकवादा न मुच्चामाति. तथा हि पन त्वं, आवुसो आनन्द, इमेहि नवेहि भिक्खूहि इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारेहि भोजने अमत्तञ्ञूहि जागरियं अननुयुत्तेहि सद्धिं चारिकं चरसि, सस्सघातं मञ्ञे चरसि, कुलूपघातं मञ्ञे चरसि, ओलुज्जति खो ते, आवुसो आनन्द, परिसा, पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पाया, न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं. नि. २.१५४).

तत्थ (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४) सस्सघातं मञ्ञेचरसीति सस्सं घातेन्तो विय आहिण्डसि. कुलूपघातं मञ्ञे चरसीति कुलानि उपघातेन्तो विय हनन्तो विय आहनन्तो विय आहिण्डसि. ओलुज्जतीति पलुज्जति भिज्जति. पलुज्जन्ति खो ते आवुसो नवप्पायाति, आवुसो, एवं एते तुय्हं पायेन येभुय्येन नवका एकवस्सिकदुवस्सिकदहरा चेव सामणेरा च पलुज्जन्ति. न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति अयं कुमारको अत्तनो पमाणं न वत जानातीति थेरं तज्जेन्तो आह. कुमारकवादा न मुच्चामाति कुमारकवादतो न मुच्चाम. तथा हि पन त्वन्ति इदमस्स एवं वत्तब्बताय कारणदस्सनत्थं वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – यस्मा त्वं इमेहि नवकेहि भिक्खूहि इन्द्रियसंवररहितेहि सद्धिं विचरसि, तस्मा कुमारकेहि सद्धिं चरन्तो ‘‘कुमारको’’ति वत्तब्बतं अरहसीति.

‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति एत्थ वा-सद्दो पदपूरणे. वा-सद्दो हि उपमानसमुच्चयसंसयववस्सग्गपदपूरणविकप्पादीसु बहूसु अत्थेसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘पण्डितो वापि तेन सो’’तिआदीसु (ध. प. ६३) उपमाने दिस्सति, सदिसभावेति अत्थो. ‘‘तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ती’’तिआदीसु (सु. नि. २१३) समुच्चये. ‘‘के वा इमे कस्स वा’’तिआदीसु (पारा. २९६) संसये. ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१८१) ववस्सग्गे. ‘‘ये हि केचि, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा’’तिआदीसु (म. नि. १.१७०; सं. नि. २.१३) विकप्पेति. इध पन पदपूरणे दट्ठब्बो. तेनेव च आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं ‘‘वासद्दस्स अत्थुद्धारं करोन्तेन ‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’तिआदीसु (सं. नि. २.१५४) पदपूरणे’’ति. अट्ठकथायम्पि (सं. नि. अट्ठ. २.२.१५४) एत्तकमेव वुत्तं ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासीति अयं कुमारको अत्तनो पमाणं न वत जानातीति थेरं तज्जेन्तो आहा’’ति. एत्थापि वताति वचनसिलिट्ठताय वुत्तं. यं पनेत्थ केनचि वुत्तं ‘‘न वायन्ति एत्थ वाति विभासा, अञ्ञासिपि न अञ्ञासिपीति अत्थो’’ति. तं तस्स मतिमत्तन्ति दट्ठब्बं. न हेत्थ अयमत्थो सम्भवति, तस्मा अत्तनो पमाणं नाञ्ञासीति एवमत्थो वेदितब्बो. तत्राति एवं सति. छन्दागमनं वियाति एत्थ छन्दा आगमनं वियाति पदच्छेदो कातब्बो, छन्देन आगमनं पवत्तनं वियाति अत्थो, छन्देन अकत्तब्बकरणं वियाति वुत्तं होति. छन्दं वा आगच्छति सम्पयोगवसेनाति छन्दागमनं, तथा पवत्तो अपायगमनीयो अकुसलचित्तुप्पादो. अथ वा अननुरूपं गमनं अगमनं, छन्देन अगमनं छन्दागमनं, छन्देन सिनेहेन अननुरूपं गमनं पवत्तनं अकत्तब्बकरणं वियाति वुत्तं होति. असेक्खपटिसम्भिदाप्पत्तेति असेक्खभूता पटिसम्भिदा असेक्खपटिसम्भिदा, तं पत्ते, पटिलद्धअसेक्खपटिसम्भिदेति अत्थो. अनुमतियाति अनुञ्ञाय, याचनायाति वुत्तं होति.

‘‘किञ्चापि सेक्खो’’ति इदं न सेक्खानं अगतिगमनसब्भावेन वुत्तं, असेक्खानंयेव पन उच्चिनितत्ताति दट्ठब्बं. पठममग्गेनेव हि चत्तारि अगतिगमनानि पहीयन्ति, तस्मा किञ्चापि सेक्खो, तथापि थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतूति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. न पन किञ्चापि सेक्खो, तथापि अभब्बो अगतिं गन्तुन्ति योजेतब्बं. ‘‘अभब्बो’’तिआदिना पन धम्मसङ्गीतिया तस्स अरहभावं दस्सेन्ता विज्जमाने गुणे कथेन्ति. तत्थ छन्दाति छन्देन, सिनेहेनाति अत्थो. अगतिं गन्तुन्ति अगन्तब्बं गन्तुं, अकत्तब्बं कातुन्ति वुत्तं होति. इमानि पन चत्तारि अगतिगमनानि भण्डभाजनीये च विनिच्छयट्ठाने च लब्भन्ति. तत्थ भण्डभाजनीये ताव अत्तनो भारभूतानं भिक्खूनं अमनापे भण्डे सम्पत्ते तं परिवत्तित्वा मनापं देन्तो छन्दागतिं गच्छति नाम. अत्तनो पन अभारभूतानं मनापे भण्डे सम्पत्ते तं परिवत्तित्वा अमनापं देन्तो दोसागतिं गच्छति नाम. भण्डेसु भाजनीयवत्थुञ्च ठितिकञ्च अजानन्तो मोहागतिं गच्छति नाम. मुखरानं वा राजादिनिस्सितानं वा ‘‘इमे मे अमनापे भण्डे दिन्ने अनत्थं करेय्यु’’न्ति भयेन परिवत्तित्वा मनापं देन्तो भयागतिं गच्छति नाम. यो पन एवं न गच्छति, सब्बेसं तुलाभूतो पमाणभूतो मज्झत्तोव हुत्वा यं यस्स पापुणाति, तदेव तस्स देति, अयं चतुब्बिधम्पि अगतिं न गच्छति नाम. विनिच्छयट्ठाने पन अत्तनो भारभूतस्स गरुकापत्तिं लहुकापत्तिं कत्वा कथेन्तो छन्दागतिं गच्छति नाम. इतरस्स लहुकापत्तिं गरुकापत्तिं कत्वा कथेन्तो दोसागतिं गच्छति नाम. आपत्तिवुट्ठानं पन समुच्चयक्खन्धकञ्च अजानन्तो मोहागतिं गच्छति नाम. मुखरस्स वा राजपूजितस्स वा ‘‘अयं मे गरुकं कत्वा आपत्तिं कथेन्तस्स अनत्थम्पि करेय्या’’ति गरुकमेव लहुकापत्तिं कथेन्तो भयागतिं गच्छति नाम. यो पन सब्बेसं यथाभूतमेव कथेसि, अयं चतुब्बिधम्पि अगतिगमनं न गच्छति नाम. थेरोपि तादिसो चतुन्नम्पि अगतिगमनानं पठममग्गेनेव पहीनत्ता, तस्मा सङ्गायनवसेन धम्मविनयविनिच्छये सम्पत्ते छन्दादिवसेन अञ्ञथा अकथेत्वा यथाभूतमेव कथेतीति वुत्तं ‘‘अभब्बो…पे… अगतिं गन्तु’’न्ति. परियत्तोति अधीतो, उग्गहितोति अत्थो.

उच्चिनितेनाति उच्चिनित्वा गहितेन. एतदहोसीति एतं परिवितक्कनं अहोसि. राजगहं खो महागोचरन्ति एत्थ ‘‘राजगहन्ति राजगहसामन्तं गहेत्वा वुत्त’’न्ति चूळगण्ठिपदे मज्झिमगण्ठिपदे च वुत्तं. गावो चरन्ति एत्थाति गोचरो, गोचरो विय गोचरो, भिक्खाचरणट्ठानं. सो महन्तो अस्स, एत्थाति वा महागोचरं, राजगहं. थावरकम्मन्ति चिरट्ठायिकम्मं. विसभागपुग्गलो सुभद्दसदिसो. उक्कोटेय्याति निवारेय्याति अत्थो. ञत्तिदुतियेन कम्मेन सावेसीति –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इमानि पञ्च भिक्खुसतानि सम्मन्नेय्य ‘राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्ब’न्ति, एसा ञत्ति.

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, सङ्घो इमानि पञ्च भिक्खुसतानि सम्मन्नति ‘राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्ब’न्ति, यस्सायस्मतो खमति इमेसं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं सम्मुति ‘राजगहे वस्सं वसन्तानं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्ब’न्ति, सो तुण्हस्स. यस्स नक्खमति, सो भासेय्य.

‘‘सम्मतानि सङ्घेन इमानि पञ्च भिक्खुसतानि ‘राजगहे वस्सं वसन्तानि धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायितुं, न अञ्ञेहि भिक्खूहि राजगहे वस्सं वसितब्ब’न्ति, खमति सङ्घस्स, तस्मा तुण्ही, एवमेतं धारयामी’’ति (चूळव. ४३७) –

एवं ञत्तिदुतियेन कम्मेन सावेसि. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘तं सङ्गीतिक्खन्धके वुत्तनयेनेव ञातब्ब’’न्ति.

अयं पन कम्मवाचा तथागतस्स परिनिब्बानतो एकवीसतिमे दिवसे कता. वुत्तञ्हेतं दीघनिकायट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.पठमसङ्गीतिकथा) ‘‘अयं पन कम्मवाचा तथागतस्स परिनिब्बानतो एकवीसतिमे दिवसे कता. भगवा हि विसाखपुण्णमायं पच्चूससमये परिनिब्बुतो, अथस्स सत्ताहं सुवण्णवण्णं सरीरं गन्धमालादीहि पूजयिंसु. एवं सत्ताहं साधुकीळनदिवसा नाम अहेसुं. ततो सत्ताहं चितकाय अग्गिना झायि, सत्ताहं सत्तिपञ्जरं कत्वा सन्थागारसालायं धातुपूजं करिंसूति एकवीसति दिवसा गता. जेट्ठमूलसुक्कपक्खपञ्चमियं पन धातुयो भाजयिंसु. एतस्मिं धातुभाजनदिवसे सन्निपतितस्स महाभिक्खुसङ्घस्स सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन कतं अनाचारं आरोचेत्वा वुत्तनयेनेव भिक्खू उच्चिनित्वा अयं कम्मवाचा कता. इमञ्च पन कम्मवाचं कत्वा थेरो भिक्खू आमन्तेसि ‘आवुसो इदानि तुम्हाकं चत्तालीसदिवसा ओकासो, ततो परं अयं नाम नो पलिबोधो अत्थीति वत्तुं न लब्भा, तस्मा एत्थन्तरे यस्स रोगपलिबोधो वा आचरियुपज्झायपलिबोधो वा मातापितुपलिबोधो वा अत्थि, पत्तं वा पन पचितब्बं चीवरं वा कातब्बं, सो तं पलिबोधं छिन्दित्वा करणीयं करोतू’ति. एवञ्च पन वत्वा थेरो अत्तनो पञ्चसताय परिसाय परिवुतो राजगहं गतो, अञ्ञेपि महाथेरा अत्तनो अत्तनो परिवारं गहेत्वा सोकसल्लसमप्पितं महाजनं अस्सासेतुकामा तं तं दिसं पक्कन्ता. पुण्णत्थेरो पन सत्तसतभिक्खुपरिवारो ‘तथागतस्स परिनिब्बानट्ठानं आगतागतं महाजनं अस्सासेस्सामी’ति कुसिनारायमेव अट्ठासि. आयस्मा आनन्दो यथा पुब्बे अपरिनिब्बुतस्स, एवं परिनिब्बुतस्सपि भगवतो सयमेव पत्तचीवरमादाय पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. गच्छतो पनस्स परिवारा भिक्खू गणनपथं वीतिवत्ता’’ति. तस्मा तथागतस्स परिनिब्बानतो तीसु सत्ताहेसु अतिक्कन्तेसु एकवीसतिमे दिवसे इमं कम्मवाचं सावेत्वा थेरो राजगहं पक्कन्तोति वेदितब्बं.

यदि एवं कस्मा पन इध मङ्गलसुत्तट्ठकथायञ्च (खु. पा. अट्ठ. ५.पठममहासङ्गीतिकथा) ‘‘सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु सत्तसु च धातुपूजादिवसेसु वीतिवत्तेसू’’ति वुत्तं? सत्तसु धातुपूजादिवसेसु गहितेसु तदविनाभावतो मज्झे चितकाय झापनसत्ताहम्पि गहितमेवाति कत्वा विसुं न वुत्तं विय दिस्सति. यदि एवं अथ कस्मा ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, दियड्ढमासो सेसो’’ति च वुत्तन्ति? नायं दोसो. अप्पकञ्हि ऊनमधिकं वा गणनूपगं न होति, तस्मा समुदायो अप्पकेन अधिकोपि अनधिको विय होतीति कत्वा अड्ढमासतो अधिकेपि पञ्च दिवसे ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो’’ति वुत्तं ‘‘द्वासीतिखन्धकवत्तानं कत्थचि असीतिखन्धकवत्तानी’’ति वचनं विय. तथा अप्पकेन ऊनोपि च समुदायो अनूनो विय होतीति कत्वा ‘‘दियड्ढमासतो ऊनेपि पञ्च दिवसे दियड्ढमासो सेसो’’ति च वुत्तं. सतिपट्ठानविभङ्गट्ठकथायञ्हि (विभ. अट्ठ. ३५६) छमासतो ऊनेपि अड्ढमासे ‘‘छ मासे सज्झायो कातब्बो’’ति वुत्तवचनं विय. तत्थ हि तचपञ्चकादीसु चतूसु पञ्चकेसु द्वीसु च छक्केसु एकेकस्मिं अनुलोमतो पञ्चाहं, पटिलोमतो पञ्चाहं, अनुलोमपटिलोमतो पञ्चाहं, तथा पुरिमपुरिमेहि पञ्चकछक्केहि सद्धिं अनुलोमतो पञ्चाहं, पटिलोमतो पञ्चाहं, अनुलोमपटिलोमतो पञ्चाहन्ति एवं विसुं तिपञ्चाहं एकतो तिपञ्चाहञ्च सज्झायं कत्वा छमासं सज्झायो कातब्बोति वचनं विय. तत्थ हि वक्कपञ्चकादीसु तीसु पञ्चकेसु द्वीसु च छक्केसु विसुं हेट्ठिमेहि एकतो च सज्झाये पञ्चन्नं पञ्चन्नं पञ्चकानं वसेन पञ्चमासपरिपुण्णा लब्भन्ति, तचपञ्चके पन विसुं तिपञ्चाहमेवाति अड्ढमासोयेवेको लब्भतीति अड्ढमासाधिकपञ्चमासा लब्भन्ति.

एवं सति यथा तत्थ अड्ढमासे ऊनेपि मासपरिच्छेदेन परिच्छिज्जमाने सज्झाये छ मासा परिच्छेदका होन्तीति परिच्छिज्जमानस्स सज्झायस्स सत्तमासादिमासन्तरगमननिवारणत्थं छमासग्गहणं कतं, न सकलछमासे सज्झायप्पवत्तिदस्सनत्थं, एवमिधापि मासवसेन काले परिच्छिज्जमाने ऊनेपि पञ्चदिवसे दियड्ढमासो परिच्छेदको होतीति परिच्छिज्जमानस्स कालस्स द्विमासादिमासन्तरगमननिवारणत्थं ‘‘दियड्ढमासो सेसो’’ति दियड्ढमासग्गहणं कतन्ति एवमेत्थ अत्थो गहेतब्बो. अञ्ञथा च अट्ठकथावचनानं अञ्ञमञ्ञविरोधो आपज्जति. एकाहमेव वा भगवतो सरीरं चितकाय झायीति खुद्दकभाणकानं अधिप्पायोति गहेतब्बं. एवञ्हि सति परिनिब्बानतो सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु वीतिवत्तेसु अट्ठमियं चितकाय भगवतो सरीरं झापेत्वा ततो परं सत्तसु दिवसेसु धातुपूजं अकंसूति अड्ढमासो अतिक्कन्तो, गिम्हानं दियड्ढो च मासो सेसो होति. परिनिब्बानसुत्तन्तपाळियम्पि हि चितकाय झापनसत्ताहं न आगतं, द्वेयेव सत्ताहानि आगतानि, उपपरिक्खित्वा पन यं रुच्चति, तं गहेतब्बं. इतो अञ्ञेन वा पकारेन यथा न विरुज्झति, तथा कारणं परियेसितब्बं. यं पनेत्थ केनचि वुत्तं ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तोति एत्थ एको दिवसो नट्ठो. सो पाटिपददिवसो कोलाहलदिवसो नाम, तस्मा इध न गहितो’’ति. तं न सुन्दरं परिनिब्बानसुत्तन्तपाळियं पाटिपददिवसतोयेव पट्ठाय सत्ताहस्स वुत्तत्ता अट्ठकथायञ्च परिनिब्बानदिवसेनपि सद्धिं तिण्णं सत्ताहानं गहितत्ता. तथा हि परिनिब्बानदिवसेन सद्धिं तिण्णं सत्ताहानं गहितत्ता जेट्ठमूलसुक्कपञ्चमी एकवीसतिमो दिवसो होति.

सत्तसु साधुकीळनदिवसेसूति एत्थ साधुकीळनं नाम संवेगवत्थुं कित्तेत्वा कित्तेत्वा अनिच्चतापटिसंयुत्तानि गीतानि गायित्वा पूजावसेन कीळनतो सुन्दरं कीळनन्ति साधुकीळनं. अथ वा सपरहितसाधनट्ठेन साधु, तेसं संवेगवत्थुं कित्तेत्वा कित्तेत्वा कीळनं साधुकीळनं, उळारपुञ्ञपसवनतो सम्परायिकत्थाविरोधिकीळाविहारोति अत्थो. एत्थ च पुरिमस्मिं सत्ताहे साधुकीळाय एकदेसेन कतत्ता साधुकीळनदिवसा नाम ते जाता. विसेसतो पन धातुपूजादिवसेसुयेव साधुकीळनं अकंसु. ततोयेव च महापरिनिब्बानसुत्तन्तपाळियं –

‘‘अथ खो कोसिनारका मल्ला भगवतो सरीरानि सत्ताहं सन्थागारे सत्तिपञ्जरं करित्वा धनुपाकारं परिक्खिपापेत्वा नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि गन्धेहि सक्करिंसु गरुं करिंसु मानेसुं पूजेसु’’न्ति (दी. नि. २.२३५).

एतस्स अट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. २.२३५) वुत्तं –

‘‘कस्मा पनेते एवमकंसूति? इतो पुरिमेसु द्वीसु सत्ताहेसु ते भिक्खुसङ्घस्स ठाननिसज्जोकासं करोन्ता खादनीयभोजनीयादीनि संविदहन्ता साधुकीळिकाय ओकासं न लभिंसु. ततो नेसं अहोसि ‘इमं सत्ताहं साधुकीळितं कीळिस्साम, ठानं खो पनेतं विज्जति, यं अम्हाकं पमत्तभावं ञत्वा कोचिदेव आगन्त्वा धातुयो गण्हेय्य, तस्मा आरक्खं ठपेत्वा कीळिस्सामा’ति, तेन ते एवमकंसू’’ति.

तस्मा विसेसतो साधुकीळिका धातुपूजादिवसेसुयेवाति दट्ठब्बं. ते पन धातुपूजाय कतत्ता ‘‘धातुपूजादिवसा’’ति पाकटा जाताति आह ‘‘सत्तसु च धातुपूजादिवसेसू’’ति. उपकट्ठाति आसन्ना. वस्सं उपनेन्ति उपगच्छन्ति एत्थाति वस्सूपनायिका. एकं मग्गं गतोति चारिकं चरित्वा महाजनं अस्सासेतुं एकेन मग्गेन गतो. एवं अनुरुद्धत्थेरादयोपि तेसु तेसु जनपदेसु चारिकं चरित्वा महाजनं अस्सासेन्ता गताति दट्ठब्बं. येन सावत्थि, तेन चारिकं पक्कामीति यत्थ सावत्थि, तत्थ चारिकं पक्कामि, येन वा दिसाभागेन सावत्थि पक्कमितब्बा होति, तेन दिसाभागेन चारिकं पक्कामीति अत्थो.

तत्राति तस्सं सावत्थियं. सुदन्ति निपातमत्तं. अनिच्चतादिपटिसंयुत्तायाति ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिनयप्पवत्ताय. असमुच्छिन्नतण्हानुसयत्ता अविज्जातण्हाभिसङ्खतेन कम्मुना भवयोनिगतिठितिसत्तावासेसु खन्धपञ्चकसङ्खातं अत्तभावं जनेति अभिनिब्बत्तेतीति जनो, किलेसे जनेति, अजनि, जनिस्सतीति वा जनो, महन्तो जनोति महाजनो, तं महाजनं, बहुजनन्ति अत्थो. सञ्ञापेत्वाति समस्सासेत्वा. गन्धकुटिया द्वारं विवरित्वाति परिभोगचेतियभावतो गन्धकुटिं वन्दित्वा गन्धकुटिया द्वारं विवरीति वेदितब्बं. तेनेव दीघनिकायट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा) ‘‘गन्धकुटिं वन्दित्वा’’ति वुत्तं. मिलातं मालाकचवरं मिलातमालाकचवरं. यथाठाने ठपेत्वाति पठमठितट्ठानं अनतिक्कमित्वा यथाठितट्ठानेयेव ठपेत्वाति अत्थो. भगवतो ठितकाले करणीयं वत्तं सब्बमकासीति सेनासने कत्तब्बवत्तं सन्धाय वुत्तं. करोन्तो च न्हानकोट्ठके सम्मज्जनउदकूपट्ठानादिकालेसु गन्धकुटिं गन्त्वा ‘‘ननु भगवा अयं तुम्हाकं न्हानकालो, अयं धम्मदेसनाकालो, अयं भिक्खूनं ओवाददानकालो, अयं सीहसेय्यं कप्पनकालो, अयं मुखधोवनकालो’’तिआदिना नयेन परिदेवमानोव अकासि. तमेनं अञ्ञतरा देवता ‘‘भन्ते आनन्द, तुम्हे एवं परिदेवमाना कथं अञ्ञे अस्सासयिस्सथा’’ति संवेजेसि. सो तस्सा वचनेन संविग्गहदयो सन्थम्भित्वा तथागतस्स परिनिब्बानतो पभुति ठाननिसज्जबहुलताय उस्सन्नधातुकं कायं समस्सासेतुं खीरविरेचनं पिवि. इदानि तं दस्सेन्तो ‘‘अथ थेरो’’तिआदिमाह.

उस्सन्नधातुकन्ति उपचितसेम्हादिधातुकं कायं. समस्सासेतुन्ति सन्तप्पेतुं. दुतियदिवसेति देवताय संवेजितदिवसतो. ‘‘जेतवनविहारं पविट्ठदिवसतो वा दुतियदिवसे’’ति वदन्ति. विरिच्चति एतेनाति विरेचनं, ओसधपरिभावितं खीरमेव विरेचनन्ति खीरविरेचनं. यं सन्धायाति यं भेसज्जपानं सन्धाय. अङ्गसुभताय सुभोति एवं लद्धनामत्ता सुभेन माणवेन. पहितं माणवकन्ति ‘‘सत्था परिनिब्बुतो आनन्दत्थेरो किरस्स पत्तचीवरं गहेत्वा आगतो, महाजनो च तं दस्सनाय उपसङ्कमती’’ति सुत्वा ‘‘विहारं खो पन गन्त्वा महाजनमज्झे न सक्का सुखेन पटिसन्थारं वा कातुं धम्मकथं वा सोतुं, गेहं आगतंयेव नं दिस्वा सुखेन पटिसन्थारं करिस्सामि, एका च मे कङ्खा अत्थि, तम्पि नं पुच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सुभेन माणवेन पेसितं माणवकं. एतदवोचाति एतं ‘‘अकालो खो’’तिआदिकं आनन्दत्थेरो अवोच. अकालो खोति अज्ज गन्तुं युत्तकालो न होति. कस्माति चे आह ‘‘अत्थि मे अज्जा’’तिआदि. भेसज्जमत्ताति अप्पमत्तकं भेसज्जं. अप्पत्थो हि अयं मत्तासद्दो ‘‘मत्ता सुखपरिच्चागा’’तिआदीसु विय.

दुतियदिवसेति खीरविरेचनं पीतदिवसतो दुतियदिवसे. चेतकत्थेरेनाति चेतियरट्ठे जातत्ता ‘‘चेतको’’ति एवंलद्धनामेन. सुभेन माणवेन पुट्ठोति ‘‘येसु धम्मेसु भवं गोतमो इमं लोकं पतिट्ठापेसि, ते तस्स अच्चयेन नट्ठा नु खो, धरन्ति, सचे धरन्ति, आनन्दो जानिस्सति, हन्द नं पुच्छामी’’ति एवं चिन्तेत्वा ‘‘येसं सो भवं गोतमो धम्मानं वण्णवादी अहोसि, यत्थ च इमं जनतं समादपेसि निवेसेसि पतिट्ठापेसि, कतमेसानं खो भो आनन्द धम्मानं सो भवं गोतमो वण्णवादी अहोसी’’तिआदिना (दी. नि. १.४४८) सुभेन माणवेन पुट्ठो. अथस्स थेरो तीणि पिटकानि सीलक्खन्धादीहि तीहि खन्धेहि सङ्गहेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तिण्णं खो, माणव, खन्धानं सो भगवा वण्णवादी’’तिआदिना सुभसुत्तमभासि. तं सन्धाय वुत्तं ‘‘दीघनिकाये सुभसुत्तं नाम दसमं सुत्तमभासी’’ति.

खण्डफुल्लपटिसङ्खरणन्ति एत्थ खण्डन्ति छिन्नं. फुल्लन्ति भिन्नं. तेसं पटिसङ्खरणं पुन सम्मा पाकतिककरणं, अभिनवकरणन्ति वुत्तं होति. राजगहन्ति एवंनामकं नगरं. तञ्हि मन्धतुमहागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता ‘‘राजगह’’न्ति वुच्चति. छड्डितपतितउक्लापाति छड्डिता च पतिता च उक्लापा च अहेसुन्ति अत्थो. इदं वुत्तं होति – भगवतो परिनिब्बानट्ठानं गच्छन्तेहि भिक्खूहि छड्डिता विस्सट्ठा, ततोयेव च उपचिकादीहि खादितत्ता इतो चितो च पतिता, सम्मज्जनाभावेन आकिण्णकचवरत्ता उक्लापा च अहेसुन्ति. इममेवत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘भगवतो ही’’तिआदि. परिच्छेदवसेन वेणियति दिस्सतीति परिवेणं. तत्थाति तेसु विहारेसु. खण्डफुल्लपटिसङ्खरणन्ति इमिना सम्बन्धो. पठमं मासन्ति वस्सानस्स पठमं मासं, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं. सेनासनवत्तानं पञ्ञत्तत्ता सेनासनक्खन्धके च सेनासनपटिबद्धानं बहूनं वचनतो ‘‘भगवता…पे… वण्णित’’न्ति वुत्तं.

दुतियदिवसेति ‘‘खण्डफुल्लपटिसङ्खरणं करोमा’’ति चिन्तितदिवसतो दुतियदिवसे. सो च वस्सूपनायिकदिवसतो दुतियदिवसोति वेदितब्बो. ते हि थेरा आसाळ्हीपुण्णमाय उपोसथं कत्वा पाटिपदे सन्निपतित्वा वस्सं उपगन्त्वा एवं चिन्तेसुं. अजातसत्तु राजाति अजातो हुत्वा पितुनो पच्चत्थिको जातोति ‘‘अजातसत्तू’’ति लद्धवोहारो राजा. तस्मिं किर कुच्छिगते देविया एवरूपो दोहळो उप्पज्जि ‘‘अहो वताहं रञ्ञो दक्खिणबाहुतो लोहितं पिवेय्य’’न्ति. अथ तस्सा कथेतुं असक्कोन्तिया किसभावं दुब्बण्णभावञ्च दिस्वा राजा सयमेव पुच्छित्वा ञत्वा च वेज्जे पक्कोसापेत्वा सुवण्णसत्थकेन बाहुं फालेत्वा सुवण्णसरकेन लोहितं गहेत्वा उदकेन सम्भिन्दित्वा पायेसि. नेमित्तका तं सुत्वा ‘‘एस गब्भो रञ्ञो सत्तु भविस्सति, इमिना राजा हञ्ञिस्सती’’ति ब्याकरिंसु, तस्मा ‘‘अजातोयेव रञ्ञो सत्तु भविस्सती’’ति नेमित्तकेहि निद्दिट्ठत्ता अजातसत्तु नाम जातो. किन्ति कारणपुच्छनत्थे निपातो, कस्माति अत्थो. पटिवेदेसुन्ति निवेदेसुं, जानापेसुन्ति अत्थो. विस्सत्थाति निरासङ्कचित्ता. आणाचक्कन्ति आणायेव अप्पटिहतवुत्तिया पवत्तनट्ठेन चक्कन्ति आणाचक्कं. सन्निसज्जट्ठानन्ति सन्निपतित्वा निसीदनट्ठानं.

राजभवनविभूतिन्ति राजभवनसम्पत्तिं. अवहसन्तमिवाति अवहासं कुरुमानं विय. सिरिया निकेतमिवाति सिरिया वसनट्ठानमिव. एकनिपाततित्थमिव च देवमनुस्सनयनविहङ्गानन्ति एकस्मिं पानीयतित्थे सन्निपतन्ता पक्खिनो विय सब्बेसं जनानं चक्खूनि मण्डपेयेव निपतन्तीति देवमनुस्सानं नयनसङ्खातविहङ्गानं एकनिपाततित्थमिव च. लोकरामणेय्यकमिव सम्पिण्डितन्ति एकत्थ सम्पिण्डितं रासिकतं लोके रमणीयभावं विय. यदि लोके विज्जमानं रमणीयत्तं सब्बमेव आनेत्वा एकत्थ सम्पिण्डितं सिया, तं वियाति वुत्तं होति. ‘‘दट्ठब्बसारमण्डन्ति फेग्गुरहितसारं विय कसटविनिमुत्तं पसन्नभूतं विय च दट्ठब्बेसु दट्ठुं अरहरूपेसु सारभूतं पसन्नभूतञ्चा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. दट्ठब्बो दस्सनीयो सारभूतो विसिट्ठतरो मण्डो मण्डनं अलङ्कारो एतस्साति दट्ठब्बसारमण्डो, मण्डपोति एवमेत्थ अत्थो गहेतब्बोति अम्हाकं खन्ति, उपपरिक्खित्वा युत्ततरं गहेतब्बं. मण्डं सूरियरस्मिं पाति निवारेतीति मण्डपो. विविध…पे… चारुवितानन्ति एत्थ कुसुमदामानि च तानि ओलम्बकानि चाति कुसुमदामओलम्बकानि. एत्थ च विसेसनस्स परनिपातो दट्ठब्बो, ओलम्बककुसुमदामानीति अत्थो. तानि विविधानि अनेकप्पकारानि विनिग्गलन्तं वमेन्तं निक्खामेन्तमिव चारु सोभनं वितानं एत्थाति विविधकुसुमदामओलम्बकविनिग्गलन्तचारुवितानो, मण्डपो, तं अलङ्करित्वाति योजेतब्बं. रतनविचित्रमणिकओट्टिमतलमिवाति नानापुप्फूपहारविचित्तसुपरिनिट्ठितभूमिकम्मत्तायेव नानारतनेहि विचित्तभूतमणिकोट्टिमतलमिवाति अत्थो. एत्थ च रतनविचित्तग्गहणं नानापुप्फूपहारविचित्तताय निदस्सनं, मणिकोट्टिमतलग्गहणं सुपरिनिट्ठितभूमिपरिकम्मतायाति वेदितब्बं. मणियो कोट्टेत्वा कततलत्ता मणिकोट्टनेन निब्बत्ततलन्ति मणिकोट्टिमतलं. नन्ति मण्डपं. पुप्फूपहारो पुप्फपूजा. उत्तराभिमुखन्ति उत्तरदिसाभिमुखं. आसनारहन्ति निसीदनारहं. दन्तखचितन्ति दन्तेहि रचितं, दन्तेहि कतन्ति वुत्तं होति. एत्थाति आसने. निट्ठितं भन्ते मम किच्चन्ति मया कत्तब्बकिच्चं निट्ठितन्ति अत्थो.

तस्मिं पन दिवसे एकच्चे भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं सन्धाय एवमाहंसु ‘‘इमस्मिं भिक्खुसङ्घे एको भिक्खु विस्सगन्धं वायन्तो विचरती’’ति. थेरो तं सुत्वा ‘‘इमस्मिं भिक्खुसङ्घे अञ्ञो विस्सगन्धं वायन्तो विचरणकभिक्खु नाम नत्थि, अद्धा एते मं सन्धाय वदन्ती’’ति संवेगं आपज्जि. एकच्चे नं आहंसुयेव ‘‘स्वे, आवुसो, सन्निपातो’’तिआदि. इदानि तं दस्सेन्तो आह ‘‘भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं आहंसू’’तिआदि. तेनाति तस्मा. आवज्जेसीति उपनामेसि. अनुपादायाति तण्हादिट्ठिवसेन कञ्चि धम्मं अगहेत्वा, येहि वा किलेसेहि सब्बेहि विमुच्चति, तेसं लेसमत्तम्पि अगहेत्वाति अत्थो. आसवेहीति भवतो आभवग्गं धम्मतो वा आगोत्रभुं सवनतो पवत्तनतो आसवसञ्ञितेहि किलेसेहि. लक्खणवचनञ्चेतं आसवेहीति, तदेकट्ठताय पन सब्बेहिपि किलेसेहि, सब्बेहिपि पापधम्मेहि चित्तं विमुच्चतियेव. चित्तं विमुच्चीति चित्तं अरहत्तमग्गक्खणे आसवेहि विमुच्चमानं कत्वा अरहत्तफलक्खणे विमुच्चीति अत्थो. चङ्कमेनाति चङ्कमनकिरियाय. विवट्टूपनिस्सयभूतं कतं उपचितं पुञ्ञं एतेनाति कतपुञ्ञो, अरहत्ताधिगमाय कताधिकारोति अत्थो. पधानमनुयुञ्जाति वीरियं अनुयुञ्ज, अरहत्ताधिगमाय अनुयोगं करोहीति अत्थो. कथादोसो नाम नत्थीति कथाय अपरज्झं नाम नत्थि. अच्चारद्धं वीरियन्ति अतिविय आरद्धं वीरियं. उद्धच्चायाति उद्धतभावाय. वीरियसमतं योजेमीति चङ्कमनवीरियस्स अधिमत्तत्ता तस्स पहानवसेन समाधिना समरसतापादनेन वीरियसमतं योजेमि.

दुतियदिवसेति थेरेन अरहत्तप्पत्तदिवसतो दुतियदिवसे. धम्मसभायं सन्निपतिताति पक्खस्स पञ्चमियं सन्निपतिंसु. अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं ञापेतुकामोति ‘‘सेक्खताय धम्मसङ्गीतिया गहेतुं अयुत्तम्पि बहुस्सुतत्ता गण्हिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा निसिन्नानं थेरानं ‘‘इदानि अरहत्तप्पत्तो’’ति सोमनस्सुप्पादनत्थं ‘‘अप्पमत्तो होही’’ति दिन्नओवादस्स सफलतादीपनत्थं अत्तुपनायिकं अकत्वा अञ्ञब्याकरणस्स भगवता संवण्णितत्ता च थेरो अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं ञापेतुकामो अहोसीति वेदितब्बं. यथावुड्ढन्ति वुड्ढपटिपाटिं अनतिक्कमित्वा. एकेति मज्झिमभाणकानंयेव एके. पुब्बे वुत्तम्पि हि सब्बं मज्झिमभाणका वदन्तियेवाति वेदितब्बं. दीघभाणका (दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा) पनेत्थ एवं वदन्ति –

‘‘अथ खो आयस्मा आनन्दो अरहा समानो सन्निपातं अगमासि. कथं अगमासि? ‘इदानिम्हि सन्निपातमज्झं पविसनारहो’ति हट्ठतुट्ठचित्तो एकंसं चीवरं कत्वा बन्धना मुत्ततालपक्कं विय पण्डुकम्बले निक्खित्तजातिमणि विय विगतवलाहके नभे समुग्गतपुण्णचन्दो विय बालातपसम्फस्सविकसितरेणुपिञ्जरगब्भं पदुमं विय च परिसुद्धेन परियोदातेन सप्पभेन सस्सिरिकेन मुखवरेन अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं आरोचयमानो विय च अगमासि. अथ नं दिस्वा आयस्मतो महाकस्सपस्स एतदहोसि ‘सोभति वत भो अरहत्तप्पत्तो आनन्दो, सचे सत्था धरेय्य, अद्धा अज्ज आनन्दस्स साधुकारं ददेय्य, हन्द इमस्साहं इदानि सत्थारा दातब्बं साधुकारं ददामी’ति तिक्खत्तुं साधुकारमदासी’’ति.

आकासेन आगन्त्वा निसीदीतिपि एकेति एत्थ पन तेसं तेसं तथा तथा गहेत्वा आगतमत्तं ठपेत्वा विसुं विसुं वचने अञ्ञं विसेसकारणं नत्थीति वदन्ति. उपतिस्सत्थेरो पनाह ‘‘सत्तमासं कताय धम्मसङ्गीतिया कदाचि पथवियं निमुज्जित्वा आगतत्ता तं गहेत्वा एके वदन्ति. कदाचि आकासेन आगतत्ता तं गहेत्वा एके वदन्ती’’ति.

भिक्खू आमन्तेसीति भिक्खू आलपि अभासि सम्बोधेसीति अयमेत्थ अत्थो. अञ्ञत्र पन ञापनेपि होति. यथाह – ‘‘आमन्तयामि वो, भिक्खवे, (दी. नि. २.२१८) पटिवेदयामि वो, भिक्खवे’’ति (अ. नि. ७.७२). पक्कोसनेपि दिस्सति. यथाह ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, मम वचनेन सारिपुत्तं आमन्तेही’’ति (अ. नि. ९.११). आवुसोति आमन्तनाकारदीपनं. कं धुरं कत्वाति कं जेट्ठकं कत्वा. किं आनन्दो नप्पहोतीति अट्ठकथाचरियेहि ठपितपुच्छा. नप्पहोतीति न सक्कोति. एतदग्गन्ति एसो अग्गो. लिङ्गविपल्लासेन हि अयं निद्देसो. यदिदन्ति च यो अयन्ति अत्थो, यदिदं खन्धपञ्चकन्ति वा योजेतब्बं. सम्मन्नीति सम्मतं अकासि. उपालिं विनयं पुच्छेय्यन्ति पुच्छधातुस्स द्विकम्मकत्ता वुत्तं. बीजनिं गहेत्वाति एत्थ बीजनीगहणं धम्मकथिकानं धम्मताति वेदितब्बं. भगवापि हि धम्मकथिकानं धम्मतादस्सनत्थमेव विचित्तबीजनिं गण्हाति. न हि अञ्ञथा सब्बस्सपि लोकस्स अलङ्कारभूतं परमुक्कंसगतसिक्खासंयमानं बुद्धानं मुखचन्दमण्डलं पटिच्छादेतब्बं होति. ‘‘पठमं, आवुसो उपालि, पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु तस्स सङ्गीतिया पुरिमकाले पठमभावो न युत्तोति? नो न युत्तो भगवता पञ्ञत्तानुक्कमेन पातिमोक्खुद्देसानुक्कमेन च पठमभावस्स सिद्धत्ता. येभुय्येन हि तीणि पिटकानि भगवतो धरमानकाले ठितानुक्कमेनेव सङ्गीतानि, विसेसतो विनयाभिधम्मपिटकानीति दट्ठब्बं. किस्मिं वत्थुस्मिं मेथुनधम्मेति च निमित्तत्थे भुम्मवचनं.

वत्थुम्पि पुच्छीतिआदि ‘‘कत्थ पञ्ञत्त’’न्तिआदिना दस्सितेन सह ततो अवसिट्ठम्पि सङ्गहेत्वा दस्सनवसेन वुत्तं. किं पनेत्थ पठमपाराजिकपाळियं किञ्चि अपनेतब्बं वा पक्खिपितब्बं वा आसि नासीति? बुद्धस्स भगवतो भासिते अपनेतब्बं नाम नत्थि. न हि तथागता एकब्यञ्जनम्पि निरत्थकं वदन्ति, सावकानं पन देवतानं वा भासिते अपनेतब्बम्पि होति, तं धम्मसङ्गाहकत्थेरा अपनयिंसु, पक्खिपितब्बं पन सब्बत्थापि अत्थि, तस्मा यं यत्थ पक्खिपितुं युत्तं, तं तत्थ पक्खिपिंसुयेव. किं पन तन्ति चे? ‘‘तेन समयेना’’ति वा ‘‘तेन खो पन समयेना’’ति वा ‘‘अथ खो’’इति वा ‘‘एवं वुत्ते’’ति वा ‘‘एतदवोचा’’ति वा एवमादिकं सम्बन्धवचनमत्तं. एवं पक्खिपितब्बयुत्तं पक्खिपित्वा पन इदं पठमपाराजिकन्ति ठपेसुं. पठमपाराजिके सङ्गहमारुळ्हे पञ्च अरहन्तसतानि सङ्गहं आरोपितनयेनेव गणसज्झायमकंसु. ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरती’’ति च नेसं सज्झायारम्भकालेयेव साधुकारं ददमाना विय महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा कम्पित्थ. ते एतेनेव नयेन सेसपाराजिकानिपि सङ्गहं आरोपेत्वा ‘‘इदं पाराजिककण्ड’’न्ति ठपेसुं. एवं तेरस सङ्घादिसेसानि ‘‘तेरसक’’न्तिआदीनि वत्वा वीसाधिकानि द्वे सिक्खापदसतानि ‘‘महाविभङ्गो’’ति कित्तेत्वा ठपेसुं. महाविभङ्गावसानेपि पुरिमनयेनेव महापथवी अकम्पित्थ. ततो भिक्खुनिविभङ्गे अट्ठ सिक्खापदानि ‘‘पाराजिककण्डं नामा’’तिआदीनि वत्वा तीणि सिक्खापदसतानि चत्तारि च सिक्खापदानि ‘‘भिक्खुनिविभङ्गो’’ति कित्तेत्वा ‘‘अयं उभतोविभङ्गो नाम चतुसट्ठिभाणवारो’’ति ठपेसुं. उभतोविभङ्गावसानेपि वुत्तनयेनेव पथवी अकम्पित्थ. एतेनेवुपायेन असीतिभाणवारपरिमाणं खन्धकं पञ्चवीसतिभाणवारपरिमाणं परिवारञ्च सङ्गहं आरोपेत्वा ‘‘इदं विनयपिटकं नामा’’ति ठपेसुं. विनयपिटकावसानेपि वुत्तनयेनेव पथवीकम्पो अहोसि. तं आयस्मन्तं उपालित्थेरं पटिच्छापेसुं ‘‘आवुसो, इदं तुय्हं निस्सितके वाचेही’’ति एवमेत्थ अवुत्तोपि विसेसो वेदितब्बो.

एवं विनयपिटकं सङ्गहमारोपेत्वा सुत्तन्तपिटकं सङ्गायिंसु. इदानि तं दस्सेन्तो आह ‘‘विनयं सङ्गायित्वा’’तिआदि. महाकस्सपत्थेरो आनन्दत्थेरं धम्मं पुच्छीति एत्थ अयमनुक्कमो वेदितब्बो – आनन्दत्थेरे दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा धम्मासने निसिन्ने आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भिक्खू पुच्छि ‘‘कतरं, आवुसो, पिटकं पठमं सङ्गायामा’’ति? ‘‘सुत्तन्तपिटकं, भन्तेति. सुत्तन्तपिटके चतस्सो सङ्गीतियो, तासु पठमं कतरं सङ्गीतिन्ति? दीघसङ्गीतिं, भन्तेति. दीघसङ्गीतियं चतुत्तिंस सुत्तानि, तयो च वग्गा, तेसु पठमं कतरं वग्गन्ति. सीलक्खन्धवग्गं, भन्तेति. सीलक्खन्धवग्गे तेरस सुत्तन्ता, तेसु पठमं कतरं सुत्तन्ति? ब्रह्मजालसुत्तं नाम भन्ते तिविधसीलालङ्कतं नानाविधमिच्छाजीवकुहनलपनादिविद्धंसनं द्वासट्ठिदिट्ठिजालविनिवेठनं दससहस्सिलोकधातुपकम्पनं, तं पठमं सङ्गायामा’’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच ‘‘ब्रह्मजालं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति?

अन्तरा च भन्ते राजगहं अन्तरा च नाळन्दन्ति एत्थ अन्तरा-सद्दो कारणखणचित्तवेमज्झविवरादीसु दिस्सति. तथा हि ‘‘तदन्तरं को जानेय्य अञ्ञत्र तथागता’’ति (अ. नि. ६.४४; १०.७५) च, ‘‘जना सङ्गम्म मन्तेन्ति, मञ्च तञ्च किमन्तर’’न्ति (सं. नि. १.२२८) च आदीसु कारणे अन्तरासद्दो वत्तति. ‘‘अद्दस मं भन्ते अञ्ञतरा इत्थी विज्जन्तरिकाय भाजनं धोवन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.१४९) खणे. ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा. २०) चित्ते. ‘‘अन्तरा वोसानमापादी’’तिआदीसु वेमज्झे. ‘‘अपि चायं तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छती’’तिआदीसु (पारा. २३१) विवरे. स्वायमिध विवरे वत्तति, तस्मा राजगहस्स च नाळन्दाय च विवरेति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो, अन्तरासद्देन पन युत्तत्ता उपयोगवचनं कतं. ईदिसेसु च ठानेसु अक्खरचिन्तका ‘‘अन्तरा गामञ्च नदिञ्च याती’’ति एवं एकमेव अन्तरासद्दं पयुज्जन्ति, सो दुतियपदेनपि योजेतब्बो होति. अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनप्पसङ्गे अन्तरासद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता. इध पन योजेत्वा एवं वुत्तो. राजागारकेति तत्थ रञ्ञो कीळनत्थं पटिभानचित्तविचित्रं अगारं अकंसु, तं राजागारकन्ति पवुच्चति, तस्मिं. अम्बलट्ठिकाति रञ्ञो उय्यानं. तस्स किर द्वारसमीपे तरुणो अम्बरुक्खो अत्थि, तं अम्बलट्ठिकाति वदन्ति. तस्स अविदूरभवत्ता उय्यानम्पि अम्बलट्ठिकात्वेव सङ्ख्यं गतं ‘‘वरुणानगर’’न्तिआदीसु विय.

सुप्पियञ्च परिब्बाजकन्ति एत्थ सुप्पियोति तस्स नामं, परिब्बाजकोति सञ्जयस्स अन्तेवासी छन्नपरिब्बाजको. ब्रह्मदत्तञ्च माणवकन्ति एत्थ ब्रह्मदत्तोति तस्स नामं. माणवोति सत्तोपि चोरोपि तरुणोपि वुच्चति. तथा हि –

‘‘चोदिता देवदूतेहि, ये पमज्जन्ति माणवा;

ते दीघरत्तं सोचन्ति, हीनकायूपगा नरा’’ति. (म. नि. ३.२७१; अ. नि. ३.३६) –

आदीसु सत्तो माणवोति वुत्तो. ‘‘माणवेहिपि समागच्छन्ति कतकम्मेहिपि अकतकम्मेहिपी’’तिआदीसु (म. नि. २.१४९) चोरो. ‘‘अम्बट्ठमाणवो अङ्गको माणवो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५८-२६१, ३१६) तरुणो माणवोति वुत्तो. इधापि अयमेव अधिप्पेतो. इदं वुत्तं होति ‘‘ब्रह्मदत्तं नाम तरुणपुरिसं आरब्भा’’ति. जीवकम्बवनेति जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवने. अथ ‘‘कं आरब्भा’’ति अवत्वा ‘‘केनसद्धि’’न्ति कस्मा वुत्तं? न एतं सुत्तं भगवता एव वुत्तं, रञ्ञापि ‘‘यथा नु खो इमानि पुथुसिप्पायतनानी’’तिआदिना किञ्चि किञ्चि वुत्तं अत्थि, तस्मा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. वेदेहिपुत्तेनाति अयं कोसलरञ्ञो धीताय पुत्तो, न विदेहरञ्ञो, ‘‘वेदेही’’ति पन पण्डिताधिवचनमेतं. विदन्ति एतेनाति वेदो, ञाणस्सेतं अधिवचनं. वेदेन ईहति घटति वायमतीति वेदेही, वेदेहिया पुत्तो वेदेहिपुत्तो, तेन.

एतेनेवुपायेन पञ्च निकाये पुच्छीति एत्थ अयमनुक्कमो वेदितब्बो. वुत्तनयेन ब्रह्मजालस्स पुच्छाविसज्जनावसाने पञ्च अरहन्तसतानि सज्झायमकंसु. वुत्तनयेनेव च पथवीकम्पो अहोसि. एवं ब्रह्मजालं सङ्गायित्वा ततो परं ‘‘सामञ्ञफलं पनावुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्तिआदिना पुच्छाविसज्जनानुक्कमेन सद्धिं ब्रह्मजालेन तेरससुत्तन्तं सङ्गायित्वा ‘‘अयं सीलक्खन्धवग्गो नामा’’ति कित्तेत्वा ठपेसुं. तदनन्तरं महावग्गं, तदनन्तरं पाथिकवग्गन्ति एवं तिवग्गसङ्गहं चतुत्तिंससुत्तन्तपटिमण्डितं चतुसट्ठिभाणवारपरिमाणं तन्तिं सङ्गायित्वा ‘‘अयं दीघनिकायो नामा’’ति वत्वा आयस्मन्तं आनन्दत्थेरं पटिच्छापेसुं ‘‘आवुसो, इमं तुय्हं निस्सितके वाचेही’’ति. ततो अनन्तरं असीतिभाणवारपरिमाणं मज्झिमनिकायं सङ्गायित्वा धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरस्स निस्सितके पटिच्छापेसुं ‘‘इमं तुम्हे परिहरथा’’ति. तदनन्तरं भाणवारसतपरिमाणं संयुत्तनिकायं सङ्गायित्वा महाकस्सपत्थेरं पटिच्छापेसुं ‘‘भन्ते, इमं तुम्हाकं निस्सितके वाचेथा’’ति. तदनन्तरं वीसतिभाणवारसतपअमाणं अङ्गुत्तरनिकायं सङ्गायित्वा अनुरुद्धत्थेरं पटिच्छापेसुं ‘‘इमं तुम्हाकं निस्सितके वाचेथा’’ति.

तदनन्तरं –

‘‘धम्मसङ्गणिं विभङ्गञ्च, कथावत्थुञ्च पुग्गलं;

धातुयमकं पट्ठानं, अभिधम्मोति वुच्चती’’ति. –

एवं संवण्णितं सुखुमञाणगोचरं तन्तिं सङ्गायित्वा ‘‘इदं अभिधम्मपिटकं नामा’’ति वत्वा पञ्च अरहन्तसतानि सज्झायमकंसु. वुत्तनयेनेव पथवीकम्पो अहोसि. ततो परं जातकं महानिद्देसो पटिसम्भिदामग्गो अपदानं सुत्तनिपातो खुद्दकपाठो धम्मपदं उदानं इतिवुत्तकं विमानवत्थु पेतवत्थु थेरगाथा थेरीगाथाति इमं तन्तिं सङ्गायित्वा ‘‘खुद्दकगन्थो नाम अय’’न्ति च वत्वा अभिधम्मपिटकस्मिंयेव सङ्गहं आरोपयिंसूति दीघभाणका वदन्ति. मज्झिमभाणका पन ‘‘चरियापिटकबुद्धवंसेहि सद्धिं सब्बम्पि तं खुद्दकगन्थं सुत्तन्तपिटके परियापन्न’’न्ति वदन्ति. अयमेत्थ अधिप्पायो – जातकादिके खुद्दकनिकायपरियापन्ने येभुय्येन च धम्मनिद्देसभूते तादिसे अभिधम्मपिटके सङ्गण्हितुं युत्तं, न पन दीघनिकायादिप्पकारे सुत्तन्तपिटके, नापि पञ्ञत्तिनिद्देसभूते विनयपिटकेति. दीघभाणका ‘‘जातकादीनं अभिधम्मपिटके सङ्गहो’’ति वदन्ति. चरियापिटकबुद्धवंसानञ्चेत्थ अग्गहणं जातकगतिकत्ता. मज्झिमभाणका पन अट्ठुप्पत्तिवसेन देसितानं जातकादीनं यथानुलोमदेसनाभावतो तादिसे सुत्तन्तपिटके सङ्गहो युत्तो, न पन सभावधम्मनिद्देसभूते यथाधम्मसासने अभिधम्मपिटकेति जातकादीनं सुत्तपरियापन्नतं वदन्ति. तत्थ युत्तं विचारेत्वा गहेतब्बं. खुद्दकनिकायस्स सेसनिकायानं विय अपाकटत्ता सेसे ठपेत्वा खुद्दकनिकायं पाकटं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘तत्थ खुद्दकनिकायो नामा’’तिआदिमाह. तत्थाति तेसु निकायेसु. तत्थाति खुद्दकनिकाये.

एवं निमित्तपयोजनकालदेसकारककरणप्पकारेहि पठममहासङ्गीतिं दस्सेत्वा इदानि तत्थ ववत्थापितेसु धम्मविनयेसु नानप्पकारकोसल्लत्थं एकविधादिभेदे दस्सेतुं ‘‘तदेतं सब्बम्पी’’तिआदिमाह. तत्थ अनुत्तरं सम्मासम्बोधिन्ति एत्थ अनावरणञाणपदट्ठानं मग्गञाणं मग्गञाणपदट्ठानञ्च अनावरणञाणं ‘‘सम्मासम्बोधी’’ति वुच्चति. पच्चवेक्खन्तेन वाति उदानादिवसेन पवत्तधम्मं सन्धायाह. विमुत्तिरसन्ति अरहत्तफलस्सादं विमुत्तिसम्पत्तिकं वा अग्गफलनिप्फादनतो, विमुत्तिकिच्चं वा किलेसानं अच्चन्तविमुत्तिसम्पादनतो.

किञ्चापि अविसेसेन सब्बम्पि बुद्धवचनं किलेसविनयनेन विनयो, यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायपतनादितो धारणेन धम्मो च होति, इधाधिप्पेते पन धम्मविनये निद्धारेतुं ‘‘तत्थ विनयपिटक’’न्तिआदिमाह. खन्धादिवसेन सभावधम्मदेसनाबाहुल्लतो आह ‘‘अवसेसं बुद्धवचनं धम्मो’’ति. अथ वा यदिपि धम्मोयेव विनयो परियत्तिआदिभावतो, तथापि विनयसद्दसन्निधानो अभिन्नाधिकरणभावेन पयुत्तो धम्मसद्दो विनयतन्तिविपरीतं तन्तिं दीपेति यथा ‘‘पुञ्ञञाणसम्भारो, गोबलीबद्द’’न्तिआदि.

अनेकजातिसंसारन्ति अयं गाथा भगवता अत्तनो सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं अरहत्तप्पत्तिं पच्चवेक्खन्तेन एकूनवीसतिमस्स पच्चवेक्खणञाणस्स अनन्तरं भासिता. तेनाह ‘‘इदं पठमबुद्धवचन’’न्ति. इदं किर सब्बबुद्धेहि अविजहितउदानं. अयमस्स सङ्खेपत्थो (ध. प. अट्ठ. २.१५४) – अहं इमस्स अत्तभावगेहस्स कारकं तण्हावड्ढकिं गवेसन्तो येन ञाणेन तं दट्ठुं सक्का, तस्स बोधिञाणस्सत्थाय दीपङ्करपादमूले कताभिनीहारो एत्तकं कालं अनेकजातिसंसारं अनेकजातिसतसहस्ससङ्ख्यं संसारवट्टं अनिब्बिसं अनिब्बिसन्तो तं ञाणं अविन्दन्तो अलभन्तोयेव सन्धाविस्सं संसरिं. यस्मा जराब्याधिमरणमिस्सताय जाति नामेसा पुनप्पुनं उपगन्तुं दुक्खा, न च सा तस्मिं अदिट्ठे निवत्तति, तस्मा तं गवेसन्तो सन्धाविस्सन्ति अत्थो.

दिट्ठोसीति इदानि मया सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झन्तेन दिट्ठो असि. पुन गेहन्ति पुन इमं अत्तभावसङ्खातं मम गेहं न काहसि न करिस्ससि. तव सब्बा अनवसेसा किलेसफासुका मया भग्गा. इमस्स तया कतस्स अत्तभावगेहस्स कूटं अविज्जासङ्खातं कण्णिकमण्डलं विसङ्खतं विद्धंसितं. विसङ्खारं निब्बानं आरम्मणकरणवसेन गतं अनुपविट्ठं इदानि मम चित्तं, अहञ्च तण्हानं खयसङ्खातं अरहत्तमग्गं अरहत्तफलं वा अज्झगा अधिगतो पत्तोस्मीति अत्थो. गण्ठिपदेसु पन ‘‘विसङ्खारगतन्ति चित्तमेव तण्हानं खयसङ्खातं अरहत्तमग्गं अरहत्तफलं वा अज्झगा अधिगतो पत्तो’’ति एवम्पि अत्थो वुत्तो. अयं मनसा पवत्तितधम्मानं आदि. ‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्माति अयं पन वाचाय पवत्तितधम्मानं आदी’’ति वदन्ति. अन्तोजप्पनवसेन किर भगवा ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्तिआदिमाह.

केचीति खन्धकभाणका. पठमं वुत्तो पन धम्मपदभाणकानं अधिप्पायोति वेदितब्बो. एत्थ च खन्धकभाणका वदन्ति ‘‘धम्मपदभाणकानं गाथा मनसा देसितत्ता तदा महतो जनस्स उपकाराय न होति, अम्हाकं पन गाथा वचीभेदं कत्वा देसितत्ता तदा सुणन्तानं देवब्रह्मानं उपकाराय अहोसि, तस्मा इदमेव पठमबुद्धवचन’’न्ति. धम्मपदभाणका पन ‘‘देसनाय जनस्स उपकारानुपकारभावो लक्खणं न होति, भगवता मनसा देसितत्तायेव इदं पठमबुद्धवचन’’न्ति वदन्ति, तस्मा उभयम्पि अञ्ञमञ्ञं विरुद्धं न होतीति वेदितब्बं. ननु च यदि ‘‘अनेकजातिसंसार’’न्ति मनसा देसितं, अथ कस्मा धम्मपदअट्ठकथायं (ध. प. अट्ठ. २.१५३-१५४) ‘‘अनेकजातिसंसारन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था बोधिरुक्खमूले निसिन्नो उदानवसेन उदानेत्वा अपरभागे आनन्दत्थेरेन पुट्ठो कथेसी’’ति वुत्तन्ति? तत्थापि मनसा उदानेत्वाति एवमत्थो गहेतब्बो. अथ वा मनसाव देसितन्ति एवं गहणे किं कारणन्ति चे? यदि वचीभेदं कत्वा देसितं सिया, उदानपाळियं आरुळ्हं भवेय्य, तस्मा उदानपाळियं अनारुळ्हभावोयेव वचीभेदं अकत्वा मनसा देसितभावे कारणन्ति वदन्ति.

यदा हवे पातुभवन्ति धम्माति एत्थ इतिसद्दो आदिअत्थो. तेन ‘‘आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स, अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बा. यतो पजानाति सहेतुधम्म’’न्ति आदिगाथात्तयं सङ्गण्हाति. उदानगाथन्ति पन जातिया एकवचनं, तत्थापि पठमगाथंयेव वा गहेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. एत्थ पन यं वत्तब्बं, तं खन्धके आवि भविस्सति. पाटिपददिवसेति इदं ‘‘सब्बञ्ञुभावप्पत्तस्सा’’ति न एतेन सम्बन्धितब्बं, ‘‘पच्चवेक्खन्तस्स उप्पन्ना’’ति एतेन पन सम्बन्धितब्बं. विसाखपुण्णमायमेव हि भगवा पच्चूससमये सब्बञ्ञुतं पत्तोति. सोमनस्समयञाणेनाति सोमनस्ससम्पयुत्तञाणेन. आमन्तयामीति निवेदयामि, बोधेमीति अत्थो. वयधम्माति अनिच्चलक्खणमुखेन दुक्खानत्तलक्खणम्पि सङ्खारानं विभावेति ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५) वचनतो. लक्खणत्तयविभावननयेनेव तदारम्मणं विपस्सनं दस्सेन्तो सब्बतित्थियानं अविसयभूतं बुद्धावेणिकं चतुसच्चकम्मट्ठानाधिट्ठानं अविपरीतं निब्बानगामिनिं पटिपदं पकासेतीति दट्ठब्बं. इदानि तत्थ सम्मापटिपत्तियं नियोजेति ‘‘अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति. अथ वा ‘‘वयधम्मा सङ्खारा’’ति एतेन सङ्खेपेन संवेजेत्वा ‘‘अप्पमादेन सम्पादेथा’’ति सङ्खेपेनेव निरवसेसं सम्मापटिपत्तिं दस्सेति. अप्पमादपदञ्हि सिक्खत्तयसङ्गहितं केवलपरिपुण्णं सासनं परियादियित्वा तिट्ठतीति. अन्तरेति अन्तराळे, वेमज्झेति अत्थो.

सुत्तन्तपिटकन्ति एत्थ यथा कम्ममेव कम्मन्तं, एवं सुत्तमेव सुत्तन्तन्ति वेदितब्बं. असङ्गीतन्ति सङ्गीतिक्खन्धककथावत्थुप्पकरणादि. केचि पन ‘‘सुभसुत्तम्पि पठमसङ्गीतियं असङ्गीत’’न्ति वदन्ति, तं न युज्जति. ‘‘पठमसङ्गीतितो पुरेतरमेव हि आयस्मता आनन्दत्थेरेन जेतवने विहरन्तेन सुभस्स माणवस्स देसित’’न्ति आचरियधम्मपालत्थेरेन वुत्तं. सुभसुत्तं पन ‘‘एवं मे सुतं – एकं समयं आयस्मा आनन्दो सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे अचिरपरिनिब्बुते भगवती’’तिआदिना (दी. नि. १.४४४) आगतं. तत्थ ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिवचनं पठमसङ्गीतियं आयस्मता आनन्दत्थेरेनेव वत्तुं युत्तरूपं न होति. न हि आनन्दत्थेरो सयमेव सुभसुत्तं देसेत्वा ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदीनि वदति. एवं पन वत्तब्बं सिया ‘‘एकमिदाहं, भन्ते, समयं सावत्थियं विहरामि जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे’’ति, तस्मा दुतियततियसङ्गीतिकारकेहि ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिना सुभसुत्तं सङ्गीतिमारोपितं विय दिस्सति. अथ आचरियधम्मपालत्थेरस्स एवमधिप्पायो सिया ‘‘आनन्दत्थेरेनेव वुत्तम्पि सुभसुत्तं पठमसङ्गीतिं आरोपेत्वा तन्तिं ठपेतुकामेहि महाकस्सपत्थेरादीहि अञ्ञेसु सुत्तेसु आगतनयेनेव ‘एवं मे सुत’न्तिआदिना तन्ति ठपिता’’ति, एवं सति युज्जेय्य. अथ वा आयस्मा आनन्दत्थेरो सुभसुत्तं सयं देसेन्तोपि सामञ्ञफलादीसु भगवता देसितनयेनेव देसेसीति भगवतो सम्मुखा लद्धनये ठत्वा देसितत्ता भगवता देसितं धम्मं अत्तनि अदहन्तो ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिमाहाति एवमधिप्पायो वेदितब्बो.

उभयानि पातिमोक्खानीति भिक्खुभिक्खुनीपातिमोक्खवसेन. द्वे विभङ्गानीति भिक्खुभिक्खुनीविभङ्गवसेनेव द्वे विभङ्गानि. द्वावीसति खन्धकानीति महावग्गचूळवग्गेसु आगतानि द्वावीसति खन्धकानि. सोळसपरिवाराति सोळसहि परिवारेहि उपलक्खितत्ता सोळसपरिवाराति वुत्तं. तथा हि परिवारपाळियं ‘‘यं तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन पठमं पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्तिआदिना (परि. १) पञ्ञत्तिवारो, ततो परं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो कति आपत्तियो आपज्जती’’तिआदिना (परि. १५७) कतापत्तिवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो चतुन्नं विपत्तीनं कति विपत्तियो भजन्ती’’तिआदिप्पभेदो (परि. १८२) विपत्तिवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं कतिहि आपत्तिक्खन्धेहि सङ्गहिता’’तिआदिप्पभेदो (परि. १८३) सङ्गहवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो छन्नं आपत्तिसमुट्ठानानं कतिहि समुट्ठानेहि समुट्ठन्ती’’तिआदिना (परि. १८४) समुट्ठानवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो चतुन्नं अधिकरणानं कतमं अधिकरण’’न्तिआदिना (परि. १८५) अधिकरणवारो, ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्स आपत्तियो सत्तन्नं समथानं कतिहि समथेहि सम्मन्ती’’तिआदिप्पभेदो (परि. १८६) समथवारो, तदनन्तरं समुच्चयवारो चाति अट्ठ वारा वुत्ता. ततो परं ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवनपच्चया पाराजिकं कत्थ पञ्ञत्त’’न्तिआदिना (परि. १८८) नयेन पुन पच्चयवसेन एको पञ्ञत्तिवारो, तस्स वसेन पुरिमसदिसा एव कतापत्तिवारादयो सत्त वाराति एवं अपरेपि अट्ठ वारा वुत्ता. इति इमानि अट्ठ, पुरिमानिपि अट्ठाति महाविभङ्गे सोळस वारा दस्सिता. ततो परं तेनेव नयेन भिक्खुनिविभङ्गेपि सोळस वारा आगताति इमेहि सोळसहि वारेहि उपलक्खितत्ता सोळसपरिवाराति वुच्चति. पोत्थकेसु पन कत्थचि ‘‘परिवारो’’ति एत्तकमेव दिस्सति, बहूसु पन पोत्थकेसु दीघनिकायट्ठकथायं अभिधम्मट्ठकथायञ्च ‘‘सोळसपरिवारा’’ति एवमेव वुत्तत्ता अयम्पि पाठो न सक्का पटिबाहितुन्ति तस्सेवत्थो वुत्तो.

ब्रह्मजालादिचतुत्तिंससुत्तसङ्गहोति ब्रह्मजालसुत्तादीनि चतुत्तिंस सुत्तानि सङ्गय्हन्ति एत्थ, एतेनाति वा ब्रह्मजालादिचतुत्तिंससुत्तसङ्गहो. वुत्तप्पमाणानं वा सुत्तानं सङ्गहो एतस्साति ब्रह्मजालादिचतुत्तिंससुत्तसङ्गहोति. एवं सेसेसुपि वेदितब्बं.

विविधविसेसनयत्ताति इमिस्सा गाथाय अत्थं विभावेन्तो आह ‘‘विविधा ही’’तिआदि. दळ्हीकम्मसिथिलकरणप्पयोजनाति यथाक्कमं लोकवज्जेसु सिक्खापदेसु दळ्हीकम्मप्पयोजना, पण्णत्तिवज्जेसु सिथिलकरणप्पयोजनाति वेदितब्बं. अज्झाचारनिसेधनतोति सञ्ञमवेलं अतिभवित्वा पवत्तो आचारो अज्झाचारो, वीतिक्कमो, तस्स निसेधनतोति अत्थो. तेनाति विविधनयत्तादिहेतुना. एतन्ति ‘‘विविधविसेसनयत्ता’’तिआदिगाथावचनं. एतस्साति विनयस्स. इतरं पनाति सुत्तं.

इदानि अत्थानं सूचनतोतिआदिगाथाय अत्थं पकासेन्तो आह ‘‘तञ्ही’’तिआदि. अत्तत्थपरत्थादिभेदेति यो तं सुत्तं सज्झायति सुणाति वाचेति चिन्तेति देसेति च, सुत्तेन सङ्गहितो सीलादिअत्थो तस्सपि होति, तेन परस्स साधेतब्बतो परस्सपि होतीति तदुभयं तं सुत्तं सूचेति दीपेति. तथा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकत्थे लोकियलोकुत्तरत्थे चाति एवमादिभेदे अत्थे आदिसद्देन सङ्गण्हाति. अत्थसद्दो चायं हितपरियायवचनो, न भासितत्थवचनो. यदि सिया, सुत्तं अत्तनोपि भासितत्थं सूचेति परस्सपीति अयमत्थो वुत्तो सिया, सुत्तेन च यो अत्थो पकासितो, सो तस्सेव होति, न तेन परत्थो सूचितो होतीति. तेन सूचेतब्बस्स परत्थस्स निवत्तेतब्बस्स अभावा अत्तग्गहणञ्च न कत्तब्बं. अत्तत्थपरत्थविनिमुत्तस्स भासितत्थस्स अभावा आदिग्गहणञ्च न कत्तब्बं, तस्मा यथावुत्तस्स हितपरियायस्स अत्थस्स सुत्ते असम्भवतो सुत्ताधारस्स पुग्गलस्स वसेन अत्तत्थपरत्था वुत्ता.

अथ वा सुत्तं अनपेक्खित्वा ये अत्तत्थादयो अत्थप्पभेदा ‘‘न हञ्ञदत्थत्थि पसंसलाभा’’ति एतस्स पदस्स निद्देसे (महानि. ६३) वुत्ता अत्तत्थो, परत्थो, उभयत्थो, दिट्ठधम्मिको अत्थो, सम्परायिको अत्थो, उत्तानो अत्थो, गम्भीरो अत्थो, गुळ्हो अत्थो, पटिच्छन्नो अत्थो, नेय्यो अत्थो, नीतो अत्थो, अनवज्जो अत्थो, निक्किलेसो अत्थो, वोदानो अत्थो, परमत्थोति, ते अत्थे सुत्तं सूचेतीति अत्थो गहेतब्बो. तथा हि किञ्चापि सुत्तनिरपेक्खं अत्तत्थादयो वुत्ता सुत्तत्थभावेन अनिद्दिट्ठत्ता, तेसु पन एकोपि अत्थप्पभेदो सुत्तेन दीपेतब्बतं नातिक्कमति, तस्मा ते अत्थे सुत्तं सूचेतीति वुच्चति. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे अत्थ-सद्दोयं भासितत्थपरियायोपि होति. एत्थ हि पुरिमका पञ्च अत्थप्पभेदा हितपरियाया, ततो परे छ भासितत्थभेदा, पच्छिमका पन उभयसभावा. तत्थ दुरधिगमताय विभावने अगाधभावो गम्भीरो, न विवटो गुळ्हो, मूलुदकादयो विय पंसुना अक्खरसन्निवेसादिना तिरोहितो पटिच्छन्नो. निद्धारेत्वा ञापेतब्बो नेय्यो, यथारुतवसेन वेदितब्बो नीतो. अनवज्जनिक्किलेसवोदाना परियायवसेन वुत्ता, कुसलविपाककिरियधम्मवसेन वा. परमत्थो निब्बानं, धम्मानं अविपरीतसभावो एव वा.

अथ वा अत्तना च अप्पिच्छो होतीति अत्तत्थं, अप्पिच्छाकथञ्च परेसं कत्ता होतीति परत्थं सूचेति. एवं ‘‘अत्तना च पाणातिपाता पटिविरतो होती’’तिआदीनि (अ. नि. ४.९९) सुत्तानि योजेतब्बानि. विनयाभिधम्मेहि च विसेसेत्वा सुत्तसद्दस्स अत्थो वत्तब्बो, तस्मा वेनेय्यज्झासयवसप्पवत्ताय देसनाय अत्तहितपरहितादीनि सातिसयं पकासितानि होन्ति तप्पधानभावतो, न आणाधम्मसभाववसप्पवत्तायाति इदमेव अत्थानं सूचनतो सुत्तन्ति वुत्तं. एवञ्च कत्वा ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्न’’न्ति (पाचि. ६५५) च ‘‘सकवादे पञ्च सुत्तसतानी’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा) च एवमादीसु सुत्तसद्दो उपचरितोति गहेतब्बो.

सुत्तेसु आणाधम्मसभावा च वेनेय्यज्झासयं अनुवत्तन्ति, न विनयाभिधम्मेसु विय वेनेय्यज्झासयो आणाधम्मसभावे, तस्मा वेनेय्यानं एकन्तहितपटिलाभसंवत्तनिका सुत्तन्तदेसना होतीति ‘‘सुवुत्ता चेत्थ अत्था’’तिआदि वुत्तं. ‘‘एकन्तहितपटिलाभसंवत्तनिका सुत्तन्तदेसना’’ति इदम्पि वेनेय्यानं हितसम्पापने सुत्तन्तदेसनाय तप्परभावंयेव सन्धाय वुत्तं. तप्परभावो च वेनेय्यज्झासयानुलोमतो दट्ठब्बो. तेनेवाह ‘‘वेनेय्यज्झासयानुलोमेन वुत्तत्ता’’ति. विनयदेसनं विय इस्सरभावतो आणापतिट्ठापनवसेन अदेसेत्वा वेनेय्यानं अज्झासयानुलोमेन चरियानुरूपं वुत्तत्ता देसितत्ताति अत्थो.

अनुपुब्बसिक्खादिवसेन कालन्तरे अभिनिप्फत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘सस्समिव फल’’न्ति. पसवतीति फलति, निप्फादेतीति अत्थो. उपायसमङ्गीनंयेव निप्फज्जनभावं दस्सेन्तो ‘‘धेनु विय खीर’’न्ति आह. धेनुतोपि हि उपायवन्तानंयेव खीरपटिलाभो होति. अनुपायेन हि अकाले अजातवच्छं धेनुं दोहन्तो कालेपि वा विसाणं गहेत्वा दोहन्तो नेव खीरं पटिलभति. ‘‘सुत्ताणा’’ति एतस्स अत्थं पकासेतुं ‘‘सुट्ठु च ने तायती’’ति वुत्तं.

सुत्तसभागन्ति सुत्तसदिसं. सुत्तसभागतंयेव दस्सेन्तो आह ‘‘यथा ही’’तिआदि. तच्छकानं सुत्तन्ति वड्ढकीनं काळसुत्तं. पमाणं होतीति तदनुसारेन तच्छनतो. एवमेतम्पि विञ्ञूनन्ति यथा काळसुत्तं पसारेत्वा सञ्ञाणे कते गहेतब्बं विस्सज्जेतब्बञ्च पञ्ञायति, एवं विवादेसु उप्पन्नेसु सुत्ते आनीतमत्ते ‘‘इदं गहेतब्बं, इदं विस्सज्जेतब्ब’’न्ति विञ्ञूनं पाकटत्ता विवादो वूपसम्मतीति एतम्पि सुत्तं विञ्ञूनं पमाणं होतीति अत्थो. इदानि अञ्ञथापि सुत्तसभागतं दस्सेन्तो आह ‘‘यथा चा’’तिआदि. सुत्तं विय पमाणत्ता सङ्गाहकत्ता च सुत्तमिव सुत्तन्ति वुत्तं होति. एत्थ च अत्तत्थादिविधाने सुत्तस्स पमाणभावो अत्तत्थादीनंयेव च सङ्गाहकत्तं योजेतब्बं तदत्थप्पकासनपधानत्ता सुत्तस्स. विनयाभिधम्मेहि विसेसत्तञ्च पुब्बे वुत्तनयेनेव योजेतब्बं. एतन्ति ‘‘अत्थानं सूचनतो’’तिआदिकं अत्थवचनं. एतस्साति सुत्तस्स.

यन्ति यस्मा. एत्थाति अभिधम्मे. अभिक्कमन्तीति एत्थ अभि-सद्दो कमनकिरियाय वुड्ढिभावं अतिरेकतं दीपेतीति आह ‘‘अभिक्कमन्तीतिआदीसु वुड्ढियं आगतो’’ति. अभिञ्ञाताति अड्ढचन्दादिना केनचि सञ्ञाणेन ञाता पञ्ञाता पाकटाति अत्थो. अड्ढचन्दादिभावो हि रत्तिया उपलक्खणवसेन सञ्ञाणं होति, यस्मा अड्ढो चन्दो, तस्मा अट्ठमी, यस्मा ऊनो, तस्मा चातुद्दसी, यस्मा पुण्णो, तस्मा पन्नरसीति. अभिलक्खिताति एत्थापि अयमेवत्थो वेदितब्बो. अभिलक्खितसद्दपरियायो अभिञ्ञातसद्दोति आह ‘‘अभिञ्ञाता अभिलक्खितातिआदीसु लक्खणे’’ति. एत्थ च वाचकसद्दन्तरसन्निधानेन निपातानं तदत्थजोतकमत्तत्ता लक्खितसद्दत्थजोतको अभिसद्दो लक्खणे वत्ततीति वुत्तो. राजाभिराजाति राजूहि पूजेतुं अरहो राजा. पूजितेति पूजारहे.

अभिधम्मेति ‘‘सुपिनन्तेन सुक्कविस्सट्ठिया अनापत्तिभावेपि अकुसलचेतना उपलब्भती’’तिआदिना विनयपञ्ञत्तिया सङ्करविरहिते धम्मे. ‘‘पुब्बापरविरोधाभावतो धम्मानंयेव च अञ्ञमञ्ञसङ्करविरहिते धम्मे’’तिपि वदन्ति. ‘‘पाणातिपातो अकुसल’’न्ति एवमादीसु च मरणाधिप्पायस्स जीवितिन्द्रियुपच्छेदकपयोगसमुट्ठापिका चेतना अकुसलं, न पाणसङ्खातजीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदसङ्खातो अतिपातो, तथा अदिन्नस्स परसन्तकस्स आदानसङ्खाता विञ्ञत्ति अब्याकतो धम्मो, तंविञ्ञत्तिसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अकुसलो धम्मोति एवमादिनापि अञ्ञमञ्ञसङ्करविरहिते धम्मेति अत्थो वेदितब्बो. अभिविनयेति एत्थ ‘‘जातरूपरजतं न पटिग्गहेतब्ब’’न्ति वदन्तो विनये विनेति नाम. एत्थ ‘‘एवं पटिग्गण्हतो पाचित्तियं, एवं दुक्कटन्ति वदन्तो च अभिविनये विनेति नामा’’ति वदन्ति. तस्मा जातरूपरजतं थेय्यचित्तेन परसन्तकं गण्हन्तस्स यथावत्थु पाराजिकथुल्लच्चयदुक्कटेसु अञ्ञतरं, भण्डागारिकसीसेन गण्हन्तस्स पाचित्तियं, अत्तत्थाय गण्हन्तस्स निस्सग्गियं पाचित्तियं. केवलं लोलताय गण्हन्तस्स अनामासदुक्कटं, रूपियछड्डकस्स सम्मतस्स अनापत्तीति एवं अञ्ञमञ्ञसङ्करविरहिते विनये पटिबलो विनेतुन्ति अत्थो वेदितब्बो. अभिक्कन्तेनाति एत्थ कन्तिया अधिकत्तं अभिसद्दो दीपेतीति आह ‘‘अधिके’’ति.

ननु च ‘‘अभिक्कमन्ती’’ति एत्थ अभिसद्दो कमनकिरियाय वुड्ढिभावं अतिरेकतं दीपेति, ‘‘अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’’ति एत्थ ञाणलक्खणकिरियानं सुपाकटत्ता विसेसं, ‘‘अभिक्कन्तेना’’ति एत्थ कन्तिया अधिकत्तं विसिट्ठतं दीपेतीति इदं ताव युत्तं किरियाविसेसकत्ता उपसग्गस्स, ‘‘अभिराजा अभिविनयो’’ति पन पूजितपरिच्छिन्नेसु राजविनयेसु अभिसद्दो वत्ततीति कथमेतं युज्जेय्याति चे? इधापि नत्थि दोसो पूजनपरिच्छेदनकिरियादीपनतो, ताहि च किरियाहि राजविनयानं युत्तत्ता, तस्मा एत्थ अतिमालादीसु अतिसद्दो विय अभिसद्दो सह साधनेन किरियं वदतीति अभिराजअभिविनयसद्दा सिद्धा, एवं अभिधम्मसद्दे अभिसद्दो सह साधनेन वुड्ढियादिकिरियं दीपेतीति अयमत्थो दस्सितोति दट्ठब्बं.

एत्थ चाति अभिधम्मे. भावेतीति चित्तस्स वड्ढनं वुत्तं. फरित्वाति आरम्मणस्स वड्ढनं वुत्तं. वुड्ढिमन्तोति भावनाफरणवुड्ढीहि वुड्ढिमन्तोपि धम्मा वुत्ताति अत्थो. आरम्मणादीहीति आरम्मणसम्पयुत्तकम्मद्वारपटिपदादीहि. लक्खणीयत्ताति सञ्जानितब्बत्ता. एकन्ततो लोकुत्तरधम्मानंयेव पूजारहत्ता ‘‘सेक्खा धम्मा’’तिआदिना लोकुत्तरायेव पूजिताति दस्सिता. सभावपरिच्छिन्नत्ताति फुसनादिसभावेन परिच्छिन्नत्ता. अधिकापि धम्मा वुत्ताति एत्थ कामावचरेहि महन्तभावतो महग्गता धम्मापि अधिका नाम होन्तीति तेहि सद्धिं अधिका धम्मा वुत्ता.

यं पनेत्थ अविसिट्ठन्ति एत्थ विनयादीसु तीसु अञ्ञमञ्ञविसिट्ठेसु यं अविसिट्ठं समानं, तं पिटकसद्दन्ति अत्थो. विनयादयो हि तयो सद्दा अञ्ञमञ्ञं असाधारणत्ता विसिट्ठा नाम, पिटकसद्दो पन तेहि तीहिपि साधारणत्ता अविसिट्ठोति वुच्चति. मा पिटकसम्पदानेनाति पाळिसम्पदानवसेन मा गण्हथाति वुत्तं होति. कुदालञ्च पिटकञ्च कुदालपिटकं. तत्थ कु वुच्चति पथवी, तस्सा दालनतो विदालनतो अयोमयो उपकरणविसेसो कुदालं नाम, तालपण्णवेत्तलतादीहि कतो भाजनविसेसो पिटकं नाम, तं आदाय गहेत्वाति अत्थो. यथावुत्तेनाति ‘‘एवं दुविधत्थेना’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन.

देसनासासनकथाभेदन्ति एत्थ कथेतब्बानं अत्थानं देसकायत्तेन आणादिविधिना अभिसज्जनं पबोधनं देसना. सासितब्बपुग्गलगतेन यथापराधादिना सासितब्बभावेन अनुसासनं विनयनं सासनं. कथेतब्बस्स संवरासंवरादिनो अत्थस्स कथनं वचनपटिबद्धताकरणं कथाति वुच्चति. तस्मा देसितारं भगवन्तमपेक्खित्वा देसना, सासितब्बपुग्गलवसेन सासनं, कथेतब्बस्स अत्थस्स वसेन कथाति एवमेत्थ देसनादीनं नानाकरणं वेदितब्बं. एत्थ च किञ्चापि देसनादयो देसेतब्बादिनिरपेक्खा न होन्ति, आणादयो पन विसेसतो देसकादिअधीनाति तंतंविसेसयोगवसेन देसनादीनं भेदो वुत्तो. तथा हि आणाविधानं विसेसतो आणारहाधीनं तत्थ कोसल्लयोगतो. एवं वोहारपरमत्थविधानानि च विधायकाधीनानीति आणादिविधिनो देसकायत्तता वुत्ता. अपराधज्झासयानुरूपं विय धम्मानुरूपम्पि सासनं विसेसतो, तथा विनेतब्बपुग्गलापेक्खन्ति सासितब्बपुग्गलवसेन सासनं वुत्तं. संवरासंवरनामरूपानं विय विनिवेठेतब्बाय दिट्ठियापि कथनं सति वाचावत्थुस्मिं नासतीति विसेसतो तदधीनन्ति कथेतब्बस्स अत्थस्स वसेन कथा वुत्ता. भेदसद्दो विसुं विसुं योजेतब्बो ‘‘देसनाभेदं सासनभेदं कथाभेदञ्च यथारहं परिदीपये’’ति. भेदन्ति च नानत्तन्ति अत्थो. तेसु पिटकेसु सिक्खा च पहानानि च गम्भीरभावो च सिक्खापहानगम्भीरभावं, तञ्च यथारहं परिदीपयेति अत्थो. परियत्तिभेदञ्च विभावयेति सम्बन्धो.

परियत्तिभेदन्ति च परियापुणनभेदन्ति अत्थो. यहिन्ति यस्मिं विनयादिके पिटके. यं सम्पत्तिञ्च विपत्तिञ्च यथा पापुणाति, तम्पि सब्बं विभावयेति सम्बन्धो. अथ वा यं परियत्तिभेदं सम्पत्तिञ्च विपत्तिञ्चापि यहिं यथा पापुणाति, तम्पि सब्बं विभावयेति योजेतब्बं. एत्थ यथाति येहि उपारम्भादिहेतुपरियापुणनादिप्पकारेहि उपारम्भनिस्सरणधम्मकोसकरक्खणहेतुपरियापुणनं सुप्पटिपत्ति दुप्पटिपत्तीति एतेहि पकारेहीति वुत्तं होति.

परिदीपना विभावना चाति हेट्ठा वुत्तस्स अनुरूपतो वुत्तं, अत्थतो पन एकमेव. आणारहेनाति आणं ठपेतुं अरहतीति आणारहो, भगवा. सो हि सम्मासम्बुद्धताय महाकारुणिकताय च अविपरीतहितोपदेसकभावेन पमाणवचनत्ता आणं पणेतुं अरहति, वोहारपरमत्थानम्पि सम्भवतो आह ‘‘आणाबाहुल्लतो’’ति. इतो परेसुपि एसेव नयो.

पठमन्ति विनयपिटकं. पचुरापराधा सेय्यसकत्थेरादयो. ते हि दोसबाहुल्लतो ‘‘पचुरापराधा’’ति वुत्ता. पचुरो बहुको बहुलो अपराधो दोसो वीतिक्कमो येसं ते पचुरापराधा. अनेकज्झासयातिआदीसु आसयोव अज्झासयो. सो च अत्थतो दिट्ठि ञाणञ्च, पभेदतो पन चतुब्बिधं होति. तथा हि पुब्बचरियवसेन आयतिं सति पच्चये उप्पज्जमानारहा सस्सतुच्छेदसङ्खाता मिच्छादिट्ठि सच्चानुलोमिकञाणकम्मस्सकतञ्ञाणसङ्खाता सम्मादिट्ठि च ‘‘आसयो’’ति वुच्चति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सस्सतुच्छेददिट्ठि च, खन्ति चेवानुलोमिका;

यथाभूतञ्च यं ञाणं, एतं आसयसञ्ञित’’न्ति.

इदञ्च चतुब्बिधं आसयन्ति एत्थ सत्ता निवसन्तीति आसयोति वुच्चति. अनुसया कामरागभवरागदिट्ठिपटिघविचिकिच्छामानाविज्जावसेन सत्त. मूसिकविसं विय कारणलाभे उप्पज्जनारहा अनागता किलेसा, अतीता पच्चुप्पन्ना च तथेव वुच्चन्ति. न हि कालभेदेन धम्मानं सभावभेदो अत्थीति. चरियाति रागचरियादिका छ मूलचरिया, अन्तरभेदेन अनेकविधा, संसग्गवसेन पन तेसट्ठि होन्ति. अथ वा चरियाति चरितं, तं सुचरितदुच्चरितवसेन दुविधं. ‘‘अधिमुत्ति नाम ‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, अज्जेव अरहत्तं गण्हिस्सामी’तिआदिना तन्निन्नभावेन पवत्तमानं सन्निट्ठान’’न्ति गण्ठिपदेसु वुत्तं. आचरियधम्मपालत्थेरेन पन ‘‘सत्तानं पुब्बचरियवसेन अभिरुची’’ति वुत्तं. सा दुविधा हीनपणीतभेदेन. यथानुलोमन्ति अज्झासयादीनं अनुरूपं. अहं ममाति सञ्ञिनोति दिट्ठिमानतण्हावसेन अहं ममाति एवं पवत्तसञ्ञिनो. यथाधम्मन्ति नत्थेत्थ अत्ता अत्तनियं वा, केवलं धम्ममत्तमेतन्ति एवं धम्मसभावानुरूपन्ति अत्थो.

संवरासंवरोति एत्थ संवरणं संवरो, कायवाचाहि अवीतिक्कमो. महन्तो संवरो असंवरो. वुड्ढिअत्थो हि अयं अ-कारो यथा ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति, तस्मा खुद्दको महन्तो च संवरोति अत्थो. दिट्ठिविनिवेठनाति दिट्ठिया विमोचनं. अधिसीलसिक्खादीनं विभागो परतो पठमपाराजिकसंवण्णनाय आवि भविस्सति. सुत्तन्तपाळियं ‘‘विविच्चेव कामेही’’तिआदिना समाधिदेसनाबाहुल्लतो ‘‘सुत्तन्तपिटके अधिचित्तसिक्खा’’ति वुत्तं. वीतिक्कमप्पहानं किलेसानन्ति संकिलेसधम्मानं कम्मकिलेसानं वा यो कायवचीद्वारेहि वीतिक्कमो, तस्स पहानं. अनुसयवसेन सन्ताने अनुवत्तन्ता किलेसा कारणलाभे परियुट्ठितापि सीलभेदवसेन वीतिक्कमितुं न लभन्तीति आह ‘‘वीतिक्कमपटिपक्खत्ता सीलस्सा’’ति. परियुट्ठानप्पहानन्ति ओकासदानवसेन किलेसानं चित्ते कुसलप्पवत्तिं परियादियित्वा उट्ठानं परियुट्ठानं, तस्स पहानं चित्तसन्तानेसु उप्पत्तिवसेन किलेसानं परियुट्ठानस्स पहानन्ति वुत्तं होति. अनुसयप्पहानन्ति अप्पहीनभावेन सन्ताने अनु अनु सयनका कारणलाभे उप्पत्तिअरहा अनुसया. ते पन अनुरूपं कारणं लद्धा उप्पज्जनारहा थामगता कामरागादयो सत्त किलेसा, तेसं पहानं अनुसयप्पहानं. ते च सब्बसो अरियमग्गपञ्ञाय पहीयन्तीति आह ‘‘अनुसयपटिपक्खत्ता पञ्ञाया’’ति.

तदङ्गप्पहानन्ति दीपालोकेनेव तमस्स दानादिपुञ्ञकिरियवत्थुगतेन तेन तेन कुसलङ्गेन तस्स तस्स अकुसलङ्गस्स पहानं ‘‘तदङ्गप्पहान’’न्ति वुच्चति. इध पन तेन तेन सुसील्यङ्गेन तस्स तस्स दुस्सील्यङ्गस्स पहानं ‘‘तदङ्गप्पहान’’न्ति वेदितब्बं. विक्खम्भनसमउच्छेदप्पहानानीति एत्थ उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिनिवारणेन घटप्पहारेनेव जलतले सेवालस्स तेसं तेसं नीवरणानं धम्मानं विक्खम्भनवसेन पहानं विक्खम्भनप्पहानं. चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो सन्ताने समुदयपक्खिकस्स किलेसगणस्स अच्चन्तं अप्पवत्तिसङ्खातसमुच्छेदवसेन पहानं समुच्छेदप्पहानं. दुच्चरितसंकिलेसस्स पहानन्ति कायदुच्चरितादि दुट्ठु चरितं, किलेसेहि वा दूसितं चरितन्ति दुच्चरितं. तदेव यत्थ उप्पन्नं, तं सन्तानं सम्मा किलेसेति बाधयति उपतापेति चाति संकिलेसो, तस्स पहानं, कायवचीदुच्चरितवसेन पवत्तसंकिलेसस्स तदङ्गवसेन पहानन्ति वुत्तं होति. समाधिस्स कामच्छन्दपटिपक्खत्ता सुत्तन्तपिटके तण्हासंकिलेसस्स पहानं वुत्तं. अत्तादिविनिमुत्तसभावधम्मप्पकासनतो अभिधम्मपिटके दिट्ठिसंकिलेसस्स पहानं वुत्तं.

एकमेकस्मिञ्चेत्थाति एतेसु तीसु पिटकेसु एकमेकस्मिं पिटकेति अत्थो दट्ठब्बो. धम्मोति पाळीति एत्थ पकट्ठानं उक्कट्ठानं सीलादिअत्थानं बोधनतो सभावनिरुत्तिभावतो बुद्धादीहि भासितत्ता च पकट्ठानं वचनप्पबन्धानं आळीति पाळि, परियत्तिधम्मो. ‘‘धम्मोति पाळीति एत्थ भगवता वुच्चमानस्स अत्थस्स वोहारस्स च दीपनो सद्दोयेव पाळि नामा’’ति गण्ठिपदेसु वुत्तं. अभिधम्मट्ठकथाय लिखिते सीहळगण्ठिपदे पन इदं वुत्तं – सभावत्थस्स सभाववोहारस्स च अनुरूपवसेन भगवता मनसा ववत्थापिता पण्डत्ति पाळीति वुच्चति. यदि सद्दोयेव पाळि सिया, पाळिया देसनाय च नानत्तेन भवितब्बं. मनसा ववत्थापिताय च पाळिया वचीभेदकरणमत्तं ठपेत्वा देसनाय नानत्तं नत्थि. तथा हि देसनं दस्सेन्तेन मनसा ववत्थापिताय पाळिया देसनाति वचीभेदकरणमत्तं विना पाळिया सह देसनाय अनञ्ञथा वुत्ता. तथा च उपरि ‘‘देसनाति पञ्ञत्ती’’ति वुत्तत्ता देसनाय अनञ्ञभावेन पाळिया पण्णत्तिभावो कथितो होति. अपिच यदि पाळिया अञ्ञायेव देसना सिया, ‘‘पाळिया च पाळिअत्थस्स च देसनाय च यथाभूतावबोधो’’ति वत्तब्बं सिया, एवं पन अवत्वा ‘‘पाळिया च पाळिअत्थस्स च यथाभूतावबोधो’’ति वुत्तत्ता पाळिया देसनाय च अनञ्ञभावो दस्सितो होति. एवञ्च कत्वा उपरि ‘‘देसना नाम पञ्ञत्ती’’ति दस्सेन्तेन देसनाय अनञ्ञभावतो पाळिया पण्णत्तिभावो कथितोव होतीति.

एत्थ च ‘‘सद्दोयेव पाळि नामा’’ति इमस्मिं पक्खे धम्मस्सपि सद्दसभावत्ता धम्मदेसनानं को विसेसोति चे? तेसं तेसं अत्थानं बोधकभावेन ञातो उग्गहणादिवसेन च पुब्बे ववत्थापितो सद्दप्पबन्धो धम्मो, पच्छा परेसं अवबोधनत्थं पवत्तितो तदत्थप्पकासको सद्दो देसनाति वेदितब्बं. अथ वा यथावुत्तसद्दसमुट्ठापको चित्तुप्पादो देसना ‘‘देसीयति समुट्ठापीयति सद्दो एतेना’’ति कत्वा मुसावादादयो विय. तत्थापि हि मुसावादादिसमुट्ठापिका चेतना मुसावादादिसद्देन वोहरीयति.

तीसुपि चेतेसु एते धम्मत्थदेसनापटिवेधाति एत्थ पाळिअत्थो पाळिदेसना पाळिअत्थपटिवेधो चाति इमे तयो पाळिविसया होन्तीति विनयपिटकादीनं अत्थस्स देसनाय पटिवेधस्स च आधारभावो युत्तो, पिटकानि पन पाळियोयेवाति तेसं धम्मस्स आधारभावो कथं युज्जेय्याति चे? पाळिसमुदायस्स अवयवपाळिया आधारभावतो. अवयवस्स हि समुदायो आधारभावेन वुच्चति यथा ‘‘रुक्खे साखा’’ति. एत्थ च धम्मादीनं दुक्खोगाहभावतो तेहि धम्मादीहि विनयादयो गम्भीराति विनयादीनम्पि चतुब्बिधो गम्भीरभावो वुत्तोयेव, तस्मा धम्मादयो एव दुक्खोगाहत्ता गम्भीरा, न विनयादयोति न चोदेतब्बमेतं सम्मुखेन विसयविसयीमुखेन च विनयादीनंयेव गम्भीरभावस्स वुत्तत्ता. धम्मो हि विनयादयो, तेसं विसयो अत्थो, धम्मत्थविसया च देसनापटिवेधाति. तत्थ पटिवेधस्स दुक्करभावतो धम्मत्थानं, देसनाञाणस्स दुक्करभावतो देसनाय च दुक्खोगाहभावो वेदितब्बो. पटिवेधस्स पन उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता तंविसयञाणुप्पत्तिया च दुक्करभावतो दुक्खोगाहता वेदितब्बा. दुक्खेन ओगय्हन्तीति दुक्खोगाहा. एकदेसेन ओगाहन्तेहिपि मन्दबुद्धीहि पतिट्ठा लद्धुं न सक्काति आह ‘‘अलब्भनेय्यपतिट्ठा चा’’ति. एकमेकस्मिन्ति एकेकस्मिं पिटके. एत्थाति एतेसु पिटकेसु. निद्धारणे चेतं भुम्मवचनं.

इदानि हेतुहेतुफलादीनं वसेनपि गम्भीरभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अपरो नयो’’तिआदि. हेतूति पच्चयो. सो हि अत्तनो फलं दहति विदहतीति धम्मोति वुच्चति. धम्मसद्दस्स चेत्थ हेतुपरियायता कथं विञ्ञायतीति आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. ननु च ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’ति एतेन वचनेन धम्मस्स हेतुभावो कथं विञ्ञायतीति चे? धम्मपटिसम्भिदाति एतस्स समासपदस्स अवयवपदत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुम्हि ञाण’’न्ति वुत्तत्ता. ‘‘धम्मे पटिसम्भिदा धम्मपटिसम्भिदा’’ति एत्थ हि ‘‘धम्मे’’ति एतस्स अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुम्ही’’ति वुत्तं, ‘‘पटिसम्भिदा’’ति एतस्स अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘ञाण’’न्ति, तस्मा हेतुधम्मसद्दा एकत्था ञाणपटिसम्भिदासद्दा चाति इममत्थं वदन्तेन साधितो धम्मस्स हेतुभावो. हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदाति एतेन वचनेन साधितो अत्थस्स हेतुफलभावोपि एवमेव दट्ठब्बो. हेतुनो फलं हेतुफलं. तञ्च यस्मा हेतुअनुसारेन अरीयति अधिगमीयति सम्पापुणीयति, तस्मा अत्थोति वुच्चति.

यथाधम्मन्ति एत्थ धम्मसद्दो हेतुं हेतुफलञ्च सब्बं सङ्गण्हाति. सभाववाचको हेस धम्मसद्दो, न परियत्तिहेतुभाववाचको, तस्मा यथाधम्मन्ति यो यो अविज्जादिसङ्खारादिधम्मो, तस्मिं तस्मिन्ति अत्थो. धम्मानुरूपं वा यथाधम्मं. देसनापि हि पटिवेधो विय अविपरीतविसयविभावनतो धम्मानुरूपं पवत्तति, ततोयेव च अविपरीताभिलापोति वुच्चति. धम्माभिलापोति अत्थब्यञ्जनको अविपरीताभिलापो. एत्थ च अभिलप्पतीति अभिलापोति सद्दो वुच्चति. एतेन ‘‘तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१८) एत्थ वुत्तं धम्मनिरुत्तिं दस्सेति सद्दसभावत्ता देसनाय. तथा हि निरुत्तिपटिसम्भिदाय परित्तारम्मणादिभावो पटिसम्भिदाविभङ्गपाळियं (विभ. ७१८ आदयो) वुत्तो. अट्ठकथायञ्च (विभ. अट्ठ. ७१८) ‘‘तं सभावनिरुत्तिं सद्दं आरम्मणं कत्वा’’तिआदिना सद्दारम्मणता दस्सिता. तथा हि इमस्स अत्थस्स अयं सद्दो वाचकोति वचनवचनत्थे ववत्थपेत्वा तंतंवचनत्थविभावनवसेन पवत्तितो सद्दो देसनाति वुच्चति. अधिप्पायोति एतेन ‘‘देसनाति पञ्ञत्ती’’ति एतं वचनं धम्मनिरुत्ताभिलापं सन्धाय वुत्तं, न ततो विनिमुत्तं पञ्ञत्तिं सन्धायाति अधिप्पायं दस्सेति. देसीयति अत्थो एतेनाति हि देसना, पकारेन ञापीयति एतेन, पकारतो ञापेतीति वा पञ्ञत्तीति धम्मनिरुत्ताभिलापो वुच्चति. एवं ‘‘देसना नाम सद्दो’’ति इमस्मिं पक्खे अयमत्थो वेदितब्बो. ‘‘देसनाति पञ्ञत्ती’’ति एत्थ पञ्ञत्तिवादिनो पन एवं वदन्ति – किञ्चापि ‘‘धम्माभिलापो’’ति एत्थ अभिलप्पतीति अभिलापोति सद्दो वुच्चति, न पण्णत्ति, तथापि सद्दे वुच्चमाने तदनुरूपं वोहारं गहेत्वा तेन वोहारेन दीपितस्स अत्थस्स जाननतो सद्दे कथिते तदनुरूपा पण्णत्तिपि कारणूपचारेन कथितायेव होति. अथ वा ‘‘धम्माभिलापोति अत्थो’’ति अवत्वा ‘‘धम्माभिलापोति अधिप्पायो’’ति वुत्तत्ता देसना नाम सद्दो न होतीति दीपितमेवाति.

इदानि पटिवेधं निद्दिसन्तो आह ‘‘पटिवेधोति अभिसमयो’’ति. पटिविज्झतीति ञाणं पटिवेधोति वुच्चति. पटिविज्झन्ति एतेनाति वा पटिवेधो, अभिसमेतीति अभिसमयो, अभिसमेन्ति एतेनाति वा अभिसमयो. इदानि अभिसमयप्पभेदतो अभिसमयप्पकारतो आरम्मणतो सभावतो च पाकटं कातुं ‘‘सो च लोकियलोकुत्तरो’’तिआदिमाह. विसयतो असम्मोहतो च अवबोधोति सम्बन्धो. तत्थ विसयतो अत्थादिअनुरूपं धम्मादीसु अवबोधो नाम अविज्जादिधम्मारम्मणो सङ्खारादिअत्थारम्मणो तदुभयपञ्ञापनारम्मणो लोकियो अवबोधो. असम्मोहतो अत्थादिअनुरूपं धम्मादीसु अवबोधो पन निब्बानारम्मणो मग्गयुत्तो यथावुत्तधम्मत्थपञ्ञत्तीसु सम्मोहविद्धंसनो लोकुत्तरो अभिसमयो. तथा हि ‘‘अयं हेतु, इदमस्स फलं, अयं तदुभयानुरूपो वोहारो’’ति एवं आरम्मणकरणवसेन लोकियञाणं विसयतो पटिविज्झति, लोकुत्तरञाणं पन हेतुहेतुफलादीसु सम्मोहस्स मग्गञाणेन समुच्छिन्नत्ता असम्मोहतो पटिविज्झति. अत्थानुरूपं धम्मेसूति अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, सङ्खारे उप्पादेति अविज्जाति एवं कारियानुरूपं कारणेसूति अत्थो. अथ वा पुञ्ञाभिसङ्खारअपुञ्ञाभिसङ्खारआनेञ्जाभिसङ्खारेसु तीसु अपुञ्ञाभिसङ्खारस्स सम्पयुत्तअविज्जा पच्चयो, इतरेसं यथानुरूपन्तिआदिना कारियानुरूपं कारणेसु पटिवेधोति अत्थो. धम्मानुरूपं अत्थेसूति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना कारणानुरूपं कारियेसु अवबोधोति अत्थो. पञ्ञत्तिपथानुरूपं पञ्ञत्तीसूति पञ्ञत्तिया वुच्चमानधम्मानुरूपं पण्णत्तीसु अवबोधोति अत्थो.

यथावुत्तेहि धम्मादीहि पिटकानं गम्भीरभावं दस्सेतुं ‘‘इदानि यस्मा एतेसु पिटकेसू’’तिआदिमाह. धम्मजातन्ति कारणप्पभेदो कारणमेव वा. अत्थजातन्ति कारियप्पभेदो कारियमेव वा. या चायं देसनाति सम्बन्धो. यो चेत्थाति एतासु तंतंपिटकगतासु धम्मत्थदेसनासु यो पटिवेधोति अत्थो. दुक्खोगाहन्ति एत्थ अविज्जासङ्खारादीनं धम्मत्थानं दुप्पटिविज्झताय दुक्खोगाहता. तेसं पञ्ञापनस्स दुक्करभावतो देसनाय पटिवेधनसङ्खातस्स पटिवेधस्स च उप्पादनविसयीकरणानं असक्कुणेय्यताय दुक्खोगाहता वेदितब्बा. एवम्पीति पिसद्दो पुब्बे वुत्तप्पकारन्तरं सम्पिण्डेति. एत्थाति एतेसु तीसु पिटकेसु. वुत्तत्थाति वुत्तो संवण्णितो अत्थो अस्साति वुत्तत्था.

तीसु पिटकेसूति एत्थ ‘‘एकेकस्मि’’न्ति अधिकारतो पकरणतो वा वेदितब्बं. परियत्तिभेदोति परियापुणनं परियत्ति. परियापुणनवाचको हेत्थ परियत्तिसद्दो, न पाळिपरियायो, तस्मा एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो ‘‘तीसु पिटकेसु एकेकस्मिं परियापुणनप्पकारो दट्ठब्बो ञातब्बो’’ति. ततोयेव च ‘‘परियत्तियो परियापुणनप्पकारा’’ति तीसुपि गण्ठिपदेसु वुत्तं. अथ वा तीहि पकारेहि परियापुणितब्बा पाळियो एव परियत्तीति वुच्चन्ति, ततोयेव च ‘‘परियत्तियो पाळिक्कमा’’ति अभिधम्मट्ठकथाय लिखिते सीहळगण्ठिपदे वुत्तं. एवम्पि हि अलगद्दूपमापरियापुणनयोगतो अलगद्दूपमा परियत्तीति पाळिपि सक्का वत्तुं, एवञ्च कत्वा ‘‘दुग्गहिता उपारम्भादिहेतु परियापुटा अलगद्दूपमा’’ति परतो निद्देसवचनम्पि उपपन्नं होति. तत्थ हि पाळियेव दुग्गहिता परियापुटाति वत्तुं वट्टति. अलगद्दूपमाति अलगद्दो अलगद्दग्गहणं उपमा एतिस्साति अलगद्दूपमा. अलगद्दस्स गहणञ्हेत्थ अलगद्दसद्देन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘आपूपिको’’ति एत्थ अपूपसद्देन अपूपखादनं विय अलगद्दग्गहणेन गहितपरियत्ति उपमीयति, न पन अलगद्देन. ‘‘अलगद्दग्गहणूपमा’’ति वा वत्तब्बे मज्झेपदलोपं कत्वा ‘‘अलगद्दूपमा’’ति वुत्तं ‘‘ओट्ठमुखो’’तिआदीसु विय. अलगद्दोति चेत्थ आसीविसो वुच्चति. गदोति हि विसस्स नामं. तञ्च तस्स अलं परिपुण्णं अत्थि, तस्मा अलं परियत्तो परिपुण्णो गदो अस्साति अनुनासिकलोपं दकारागमञ्च कत्वा ‘‘अलगद्दो’’ति वुच्चति. अथ वा अलं जीवितहरणे समत्थो गदो अस्साति अलगद्दो. निस्सरणत्थाति वट्टदुक्खतो निस्सरणं अत्थो पयोजनं एतिस्साति निस्सरणत्था. भण्डागारिकपरियत्तीति एत्थ भण्डागारे नियुत्तो भण्डागारिको, भण्डागारिको विय भण्डागारिको, धम्मरतनानुपालको. अञ्ञं अत्थं अनपेक्खित्वा भण्डागारिकस्सेव सतो परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति.

दुग्गहिताति दुट्ठु गहिता. दुग्गहितभावमेव विभावेन्तो आह ‘‘उपारम्भादिहेतु परियापुटा’’ति, उपारम्भा इतिवादप्पमोक्खादिहेतु उग्गहिताति अत्थो. लाभसक्कारादिहेतु परियापुणनम्पि एत्थेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. वुत्तञ्हेतं अलगद्दसुत्तट्ठकथायं (म. नि. अट्ठ. १.२३९) –

‘‘यो हि बुद्धवचनं ‘एवं चीवरादीनि वा लभिस्सामि, चतुपरिसमज्झे वा मं जानिस्सन्ती’ति लाभसक्कारादिहेतु परियापुणाति, तस्स सा परियत्ति अलगद्दपरियत्ति नाम. एवं परियापुणनतो हि बुद्धवचनं अपरियापुणित्वा निद्दोक्कमनं वरतर’’न्ति.