निस्सग्गियकथावण्णना
५५१. एवं अनियतकथं दस्सेत्वा इदानि निस्सग्गियकथं दस्सेतुमाह ‘‘खोम’’न्तिआदि. खोमन्ति एवंनामकं चीवरं. खोमन्ति गच्छविसेसस्स नामं, तस्स वाकेहि कतचीवरं कारणोपचारवोहारवसेन ‘‘खोम’’न्ति वुत्तं. कप्पासन्ति कप्पाससुत्तमयं चीवरं, इदम्पि वुत्तनयेनेव ‘‘कप्पास’’न्ति वुच्चति. कोसेय्यं नाम कोसकारकिमिकोसं, कोसेन निब्बत्तं सुत्तं कोसेय्यं. इध पन तेन कोसेय्यसुत्तेन निब्बत्तं चीवरं ‘‘कोसेय्य’’न्ति वुत्तं. साणन्ति साणवाकसुत्तेहि वायित्वा कतचीवरं. इदञ्च खोमं विय दट्ठब्बं. भङ्गन्ति खोमसुत्तादीनि सब्बानि, एकच्चानि वा मिस्सेत्वा कतचीवरं. इदम्पि करणप्पकारेन लद्धनामकं. ‘‘भङ्गं नाम एका गच्छजाति, तस्सा वाकमयसुत्तेहि वायित्वा कतचीवर’’न्ति केचि. इमस्मिं पक्खे खोमं विय गहेतब्बं. कम्बलन्ति मनुस्सलोमवाळलोमं विना सेसलोमेहि वायित्वा कतचीवरं वुत्तन्ति. इदं ‘‘चीवरं नाम छन्नं चीवरानं अञ्ञतरं चीवर’’न्ति (पारा. ४६३) पदभाजने च ‘‘खोमं कप्पासिकं कोसेय्यं कम्बलं साणं भङ्ग’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४६२-४६३) अट्ठकथाय च वुत्तं सन्धायाह. ‘‘जातितो’’ति इदं पमाणादिभेदस्स वक्खमानत्ता वुत्तं. जातितोति खोमादिसामञ्ञतो. सामञ्ञञ्हि ‘‘जाती’’ति वुच्चति. दीघरस्सथूलसुखुमनीलपीतादिभेदभिन्नानं सब्बेसं वत्थावयवानं सङ्गाहिकखोमसुत्तमयतासामञ्ञं जातीति वुत्तं होति. एवं सेसेसुपि.
५५२. दुकूलन्ति एवंनामकं रुक्खवाकमयचीवरं. पत्तुण्णन्ति पत्तुण्णदेसे सञ्जातवत्थं. ‘‘पत्तुण्णं कोसेय्यविसेसो’’ति अभिधानकोसे वुत्तं. चिनन्ति चिनदेसे उप्पन्नवत्थं. सोमारपट्टकन्ति सोमारदेसे उप्पन्नवत्थं. ‘‘सोमारचिनपटक’’न्तिपि लिखन्ति, सोयेवत्थो. इद्धिजन्ति एहिभिक्खूनं पुञ्ञिद्धिया निब्बत्तं चीवरं. देवदिन्नन्ति देवताहि दिन्नं चीवरं. तञ्हि कप्परुक्खे निब्बत्तं, जालिनिया देवकञ्ञाय अनुरुद्धत्थेरस्स दिन्नवत्थसदिसं. तस्साति जातितो छब्बिधस्स कप्पियचीवरस्स. इदं छब्बिधचीवरं यथारहं अनुलोमिकं वुत्तन्ति अत्थो. दुकूलञ्हि साणस्स अनुलोमं वाकमयत्ता, पत्तुण्णादीनि कोसेय्यस्स अनुलोमानि पाणकेहि कतसुत्तमयत्ता, इद्धिजम्पि खोमादीनंयेव अञ्ञतरं होतीति तेसं अनुलोमं, देवदिन्नम्पि खोमादीनंयेव अनुलोमं होति तेसं अञ्ञतरभावतो. यथाह –
‘‘साणस्स तु दुकूलञ्हि, इद्धिजं देवदिन्नकं;
खोमादीनंवसिट्ठंतु, कोसेय्यस्सानुलोमिक’’न्ति.
५५३. तिण्णं चीवरानं समाहारो तिचीवरन्ति पमाणयुत्तं सङ्घाटिआदिनामेन अधिट्ठितचीवरस्सेव नामत्ता तदेव वुच्चति. गणनवसेन यं किञ्चि चीवरत्तयं न वत्तब्बं. समुद्देकदेसोपि यथा ‘‘समुद्दो’’ति वुच्चति, एवं अधिट्ठितेसु तीसु चीवरेसु अञ्ञतरं ‘‘तिचीवर’’न्ति वुच्चति. परिक्खारचोळन्ति सङ्घाटिआदिविसिट्ठनामेहि अनधिट्ठितं ‘‘अनुजानामि भिक्खवे आयामेन अट्ठङ्गुलं सुगतङ्गुलेन चतुरङ्गुलवित्थतं पच्छिमं चीवर’’न्ति (पारा. ३५८) अनुञ्ञातं पच्छिमचीवरपरियन्तं कत्वा कताकतस्स यस्स कस्सचि चीवरस्स रुळ्हिसञ्ञा.
मुखं सन्दमानलालं पुञ्छति एतेनाति मुखपुञ्छनन्ति कपोलतो निच्चं सन्दमानलालानं पुञ्छनत्थाय अनुञ्ञातस्स चीवरविसेसस्स नामं. निसीदन्ति एत्थाति निसीदनन्ति च भिक्खूनं अत्थरित्वा निसीदितुं अनुञ्ञातस्स चीवरस्स नामं. अधिट्ठेय्याति ‘‘इमं कण्डुप्पटिच्छादि’’न्तिआदिना (वि. वि. ५८५) वक्खमाननयेन नामं गहेत्वा अधिट्ठेय्याति अत्थो. पच्चत्थरणमेव चाति सङ्घिके मञ्चपीठे सरीरसम्फुसनेन आपज्जितब्बाय आपत्तिया मोचनत्थाय तत्थ अत्थरित्वा परिभोगत्थाय अनुञ्ञातं पच्चत्थरणचीवरञ्च.
५५४. एकाहन्ति वसनकिरियाय अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. तिचीवरन्ति तिचीवरेन. विप्पवसेय्याति ‘‘सङ्घाटिया वा उत्तरासङ्गेन वा अन्तरवासकेन वा’’ति (पारा. ४७६) वुत्तत्ता एकदेसे समुदायोपचारवसेन अवयवस्स वचनतो तिण्णं चीवरानं अञ्ञतरेनातिपि वुत्तं होति. ‘‘तथा’’ति इमिना ‘‘विना’’ति इदं पच्चामसति. अधिट्ठाति अधिट्ठायाति गहेतब्बं ‘‘पटिसङ्खा योनिसो’’ति (म. नि. १.२२, २३; अ. नि. ६.५८) यथा, एत्थ ‘‘वळञ्जियमान’’न्ति सेसो, अधिट्ठाय वळञ्जियमानं निसीदनं तथा विना चतुमासं न वसेय्याति योजना.
५५५. कप्पियन्ति कप्पियकारणं नीलादिवण्णभेदकरणं. कप्पियन्ति च कारणे कारियूपचारेन गहेतब्बं. बिन्दुं दत्वाति ‘‘नीलं वा कद्दमं वा काळसामं वा’’ति (पाचि. ३६८) वुत्तलोहमलादिना येन केनचिपि मङ्गुलपिट्ठिप्पमाणादिकं बिन्दुं दत्वा. तत्थाति तेसु अधिट्ठातब्बेसु तिचीवरादीसु, निद्धारणे भुम्मं. तिचीवरन्ति निद्धारितब्बं. उपपन्नन्ति युत्तं. पमाणेनाति अनन्तरं वक्खमानेन पमाणेन. अधिट्ठातब्बन्ति ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना वक्खमाननयेन नामं वत्वा अधिट्ठातब्बं. एवकारेन पन नामं वत्वा न विकप्पेतब्बन्ति दस्सेति. एस नयो सेसचीवरेसुपि. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘अनुजानामि भिक्खवे तिचीवरं अधिट्ठातुं, न विकप्पेतु’’न्तिआदि (महाव. ३५८). तस्मा तिचीवरादीनि अधिट्ठहन्तेन ‘‘इमं सङ्घाटिं अधिट्ठामी’’तिआदिना नामं वत्वा अधिट्ठातब्बं. विकप्पेन्तेन पन ‘‘इमं सङ्घाटि’’न्तिआदिना तस्स चीवरस्स नामं अग्गहेत्वा ‘‘इमं चीवरं तुय्हं विकप्पेमी’’ति विकप्पेतब्बं. तिचीवरं वा होतु अञ्ञं वा, यदि तं तं नामं गहेत्वा विकप्पेति, अविकप्पितं होति अतिरेकचीवरट्ठाने तिट्ठति. तं चीवरन्ति सम्बन्धो.
५५६-७. ‘‘उपपन्नं पमाणेना’’ति एत्थ वुत्तप्पमाणं दस्सेतुमाह ‘‘पच्छिमन्तेना’’तिआदि. सङ्घटितट्ठेन सङ्घाटि. वत्थखण्डानि सिब्बनकम्मेन सङ्घटेत्वा कतत्ता ‘‘सङ्घाटी’’ति चीवरानं सामञ्ञनामं. इध पन रुळ्हिया अन्तरवासकादिविसेसनामब्यतिरित्ते चीवरविसेसे वत्तति. मुट्ठिपञ्चकाति एत्थ एकादीनमट्ठारसन्तानं सङ्ख्यासद्दानं सङ्ख्येय्ये वत्तमानत्ता पञ्चसद्दो चीवरप्पमाणप्पकरणतो लब्भमानहत्थसङ्खातरतनेयेव पवत्तति, तेनेव मुट्ठिसद्दोपि उत्तरपदलोपेन मुट्ठिरतने वत्तति. पञ्चन्नं पूरणो पञ्चमो, मुट्ठिया पञ्चमो मुट्ठिपञ्चमो. मुट्ठिपञ्चमो परिमाणमेतिस्साति ‘‘मुट्ठिपञ्चमका’’ति वत्तब्बे म-कारलोपेन ‘‘मुट्ठिपञ्चका’’ति सङ्घाटि वुत्ता.
मुट्ठित्तिकाति एत्थ वुत्तनयेन सङ्ख्येय्ये वत्तमानो ति-सद्दो चीवरप्पमाणप्पकरणतो लब्भमानहत्थसङ्खातरतनेयेव वत्तति, तेनेव मुट्ठिसद्दोपि उत्तरपदलोपेन मुट्ठिरतने वत्तति. तिण्णं पूरणो ततियो, मुट्ठिया ततियो मुट्ठिततियो, मुट्ठिततियो परिमाणमेतिस्साति ‘‘मुट्ठिततियका’’ति वत्तब्बे तिय-पच्चयलोपेन ‘‘मुट्ठित्तिका’’ति सङ्घाटियेव वुच्चति. एवमुपरिपि. तिरियन्ति तिरियतो.
उत्तमन्तेनाति उक्कट्ठपरिमाणन्तेन. सत्थुनो चीवरूनापीति ‘‘तत्रिदं सुगतस्स सुगतचीवरप्पमाणं, दीघसो नव विदत्थियो सुगतविदत्थिया, तिरियं छ विदत्थियो’’ति (पाचि. ५४८) वुत्तप्पमाणसुगतचीवरतो ऊनापि. पि-सद्दो सम्भावने, उक्कट्ठपरिच्छेदेन तत्तकम्पि वट्टति, ततो चे ऊनं वत्तब्बमेव नत्थीति अत्थो. अन्तद्वयसन्दस्सनेन उभयमज्झे यं पहोनकरुच्चनकप्पमाणं, तं गहेतब्बन्ति दस्सेति.
५५८. मुट्ठिपञ्चकसद्दो पुब्बे वुत्तनयेनिध दीघन्ते वत्तति. मुट्ठिपञ्चको दीघन्तो यस्स, यस्मिं वा पमाणेति विग्गहो, दीघन्ततो मुट्ठिपञ्चकप्पमाणेनाति वुत्तं होति. ‘‘मुट्ठिपञ्चम’’न्तिपि लिखन्ति. तिरियन्ततोति वित्थारन्ततो. अड्ढहत्थो अड्ढो उत्तरपदलोपेन, सो तेय्यो ततियो यस्स पमाणस्साति गहेतब्बं, तं, अड्ढतेय्यरतनप्पमाणं होतीति अत्थो. द्विहत्थं वाति द्वे हत्था यस्स पमाणस्साति विग्गहो, द्विरतनप्पमाणं वा होतीति अत्थो. इदञ्च ‘‘तिरियं द्विहत्थोपि वट्टति. पारुपनेनपि हि सक्का नाभिं पटिच्छादेतु’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) अट्ठकथागतत्ता वुत्तं. ‘‘सेसे अन्तरवासके’’ति इदं यथावुत्तपरिमाणेन परिमितचीवरनिदस्सनं.
५५९. अहताहतकप्पानन्ति एत्थ ‘‘वत्थान’’न्ति सेसो. अहतानं वत्थानन्ति नववत्थानं. अहततो किञ्चि ऊनानि अहतकप्पानि, तेसं नववोहारूपगानं कतिपयधोतानं वत्थानन्ति वुत्तं होति. सङ्घाटीति सङ्घाटिनामकचीवरं. दिगुणाति दुपट्टकता.
५६०. उतुद्धटानन्ति अतिक्कन्तदिवसानं, बहुकालं निवासेत्वा परिच्चत्तानन्ति वुत्तं होति. अथ वा यानि उतुतो उद्धटानि, तेसं वत्थानन्ति गहेतब्बं, तिण्णं उतूनमञ्ञतरं अतिक्कमित्वा ठितानं पुराणवत्थानन्ति वुत्तं होति. चीवरानन्ति चीवरत्थानि वत्थानेव गहितानि. चतुग्गुणाति चतुपट्टा. सेसा दुवेति अन्तरवासकउत्तरासङ्गा द्वे. यथासुखन्ति यथारुचि. पंसुकूलन्ति सुसानादीसु पतितपिलोतिकचीवरं.
५६१. ‘‘तीणिपी’’तिआदीसु ‘‘तिचीवरे कयिरमाने सब्बं छिन्नकं नप्पहोती’’ति पाळियं आगतवत्थुम्हि ‘‘अनुजानामि भिक्खवे द्वे छिन्नकानि एकं अछिन्नक’’न्ति (महाव. ३६०) आदिवचनतो ‘‘चीवर’’न्ति सेसो. छिन्दितब्बन्ति वत्थानि छिन्दित्वा सिब्बेत्वा कातब्बं. पहोति चेति वत्थानि छिन्दित्वा करणे यदि चीवरस्स पहोति. सब्बेसूति तीसु चीवरेसु. अप्पहोन्तेसूति वत्थानं छिन्दित्वा सिब्बनेन अप्पहोन्तेसु. अन्वाधिकन्ति वत्थे ऊनातिरेकं अपनेत्वा आगन्तुकपत्तसङ्खातं अनुवातं चीवरस्स परियन्ते, मज्झे च यथारहं दीघरस्सपरिमाणयुत्तं अल्लियापेतब्बन्ति वुत्तं होति.
५६२. अच्छिन्नं वाति यथावुत्तनयेन अच्छिन्नं वा. अनादिन्नन्ति अनादिन्नआगन्तुकपत्तं. तिचीवरन्ति तीसु चीवरेसु एकेकन्ति वुत्तं होति. दुब्भोगेनाति दुट्ठु परिभोगेन. यथा परिभुत्तं नस्सति, तथा किलिट्ठानं धोवनादिमकत्वा निवासनादिना परिभोगेन.
५६३-४. कुसिन्ति आयामतो च वित्थारतो च अनुवातं चीवरमज्झे तादिसमेव दीघपत्तञ्च. वुत्तञ्हेतं चीवरक्खन्धअट्ठकथायं ‘‘कुसीति आयामतो च वित्थारतो च अनुवातादीनं दीघपत्तानमेतं अधिवचन’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). अड्ढकुसिन्ति अनुवातसदिसं चीवरमज्झे तत्थ तत्थ रस्सपत्तं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अड्ढकुसीति अन्तरन्तरा रस्सपत्तानं नाम’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). मण्डलन्ति एकेकस्मिं खण्डे महामण्डलं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘मण्डलन्ति पञ्चखण्डिकचीवरस्स एकेकस्मिं खण्डे महामण्डल’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). अड्ढमण्डलन्ति मण्डलस्स अन्तो निवेसियमानं खुद्दकमण्डलं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अड्ढमण्डलन्ति खुद्दकमण्डल’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). विवट्टन्ति मण्डलं, अड्ढमण्डलञ्चाति द्वे एकतो कत्वा सिब्बितं वेमज्झे खण्डं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘विवट्टन्ति मण्डलञ्च अड्ढमण्डलञ्च एकतो कत्वा सिब्बितं मज्झिमखण्ड’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). अनुविवट्टन्ति मज्झिमखण्डस्स उभोसु पस्सेसु सिब्बितं तथेव द्विमण्डलपत्तं खण्डद्वयं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अनुविवट्टन्ति तस्स उभोसु पस्सेसु द्वे खण्डानी’’ति (महाव. अट्ठ. ३४५). बाहन्तन्ति तेसं अनुविवट्टानं बाहिरपस्से सिब्बितं बाहिरखण्डद्वयं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘बाहन्तन्ति तेसं अनुविवट्टानं बहि एकेकं खण्ड’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५).
पञ्चन्नं समाहारो पञ्चकं, दस्सितप्पकारपञ्चखण्डेहि सिब्बितचीवरं पञ्चकं नाम. आदि-सद्देन सत्तखण्डादीहि सिब्बितचीवरानं गहणं. तेनेवेत्थाह ‘‘कत्तब्बं तु तिचीवर’’न्ति. सत्तखण्डस्स चीवरस्स एकं मज्झिमखण्डं विवट्टनाममेव होति, तस्स उभोसु पस्सेसु द्वे द्वे खण्डानि चूळानुविवट्टमहानुविवट्टसङ्खातानि अनुविवट्टनामानेव होन्ति. वुत्तञ्चेतं अट्ठकथायं ‘‘अथ वा अनुविवट्टन्ति विवट्टस्स एकपस्सतो द्विन्नं, एकपस्सतो द्विन्नन्ति चतुन्नम्पि खण्डानमेतं नाम’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). बाहन्तन्ति द्वीसु परियन्तेसु सिब्बनीयं बाहिरखण्डद्वयं, तञ्च सङ्घटेत्वा बाहमत्थके ठपियमानत्ता ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’तिआदीसु विय आधेय्ये आधारोपचारवसेन बाहाति च चीवरस्स परियन्तावयवत्ता ‘‘अन्त’’न्ति च वुच्चति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘बाहन्तन्ति सुप्पमाणं चीवरं पारुपन्तेन संहरित्वा बाहाय उपरि ठपिता उभो अन्ता बहिमुखा तिट्ठन्ति, तेसं एतं नाम’’न्ति (महाव. अट्ठ. ३४५). इदं सत्तखण्डचीवरमेव महाअट्ठकथायं विहितन्ति इदानिपि तदेव वट्टति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘अयमेव हि नयो महाअट्ठकथायं वुत्तो’’ति. भिक्खुना कुसिं…पे… बाहन्तम्पिचाति सब्बं विधिं दस्सेत्वाव छिन्नं पञ्चकादिप्पभेदकं समणसारुप्पं तिचीवरं कत्तब्बन्ति योजना.
५६५-६. यथावुत्तविधिं अविराधेत्वा चीवरं कप्पबिन्दुं दत्वा सङ्घाटिआदिनामेन अधिट्ठाय परिभुञ्जन्तस्स अधिट्ठानं कथं भिज्जतीति आह ‘‘दानेना’’तिआदि. दानेनाति अञ्ञस्स दानेन. अच्छिज्जगाहेनाति अञ्ञेन अच्छिन्दित्वा गहणेन. विस्सासग्गहणेन चाति अत्तनि विस्सासेन अञ्ञस्स गहणेन. हीनायावत्तनेनाति सिक्खं अप्पच्चक्खाय गिहिभावूपगमनेन अञ्ञस्स दाने विय चीवरे निरालयभावेनेव परिच्चत्ता.
केचि पन ‘‘हीनायावत्तनेनाति भिक्खुनिया गिहिभावूपगमनेनाति एवमत्थं गहेत्वा भिक्खु पन विब्भन्तोपि याव सिक्खं न पच्चक्खाति, ताव भिक्खुयेवाति अधिट्ठानं न विजहती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं ‘‘भिक्खुनिया हीनायावत्तनेना’’ति विसेसेत्वा अवुत्तत्ता, भिक्खुनिया च गिहिभावूपगमने अधिट्ठानविजहनं विसुं वत्तब्बन्ति नत्थि तस्सा विब्भमनेनेव अस्समणिभावतो.
सिक्खायाति भिक्खुसिक्खाय. पहानेनाति पच्चक्खानेन. सिक्खापच्चक्खानं पनेत्थ सचे भिक्खुलिङ्गे ठितो सिक्खं पच्चक्खाति, तस्स कायलग्गम्पिचीवरं अधिट्ठानं विजहतीति दस्सनत्थं गहितं. ‘‘सिक्खाय च पहानतो’’ति च लिखन्ति, तं ‘‘हीनायावत्तनेनापि, सिक्खाय च पहानतो’’ति पाठक्कमे सति युज्जति. यथावुत्तो पन पाठो ‘‘सिक्खाय च पहानेन, हीनायावत्तनेनपी’’ति पाठक्कमे युज्जति. यथा तथा वा होतु, न कोचि विरोधो.
पच्चुद्धारेनाति चीवरस्स पच्चुद्धरणेन. ‘‘कालकिरियाया’’ति अट्ठकथावचनतो विनासेनाति चीवरसामिकस्स जीवितविनासोव वुच्चतीति. लिङ्गस्स परिवत्तनाति भिक्खुस्स इत्थिलिङ्गपरिवत्तना, भिक्खुनिया पुरिसलिङ्गपरिवत्तनाति एवं उभयथा लिङ्गस्स परिवत्तनेन. सब्बं नवविधम्पि चीवरं. अधिट्ठानन्ति एत्थ ‘‘इमेहि अट्ठही’’ति सेसो. वुत्तोवायमत्थो अट्ठकथायं ‘‘तत्थ पुरिमेहि अट्ठहि सब्बचीवरानि अधिट्ठानं विजहन्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९). भिज्जतीति पजहति. छिद्दस्स भावो छिद्दभावो, तस्मिं, छिद्दे सति छिद्दे जातेति वुत्तं होति. तिचीवरन्ति तीसु चीवरेसु अञ्ञतरन्ति वुत्तं होति. तिचीवरमेव वाति गहेतब्बं. वुत्तञ्च ‘‘छिद्दभावेन पन तिचीवरस्सेवा’’ति.
५६७. कीवप्पमाणे छिद्दे जातेति आह ‘‘कनिट्ठस्सा’’तिआदि. ‘‘कनिट्ठ…पे… माणक’’न्ति इमिना हेट्ठिमपरिच्छेदं दस्सेति.
५६८. एको तन्तुपीति दीघतो वा तिरियतो वा एकम्पि सुत्तं.
५६९. जिण्णट्ठाने अग्गळं देन्तेन तेचीवरिकेन वत्तितब्बविधिं दस्सेतुमाह ‘‘पठम’’न्तिआदि. पठमन्ति छिन्नट्ठानस्स छिन्दनतो पुब्बेयेव. अग्गळं दत्वाति वत्थखण्डं अल्लियापेत्वा. रक्खतीति एत्थ ‘‘अधिट्ठान’’न्ति अनुवत्तते, ‘‘तेचीवरिको भिक्खू’’ति लब्भति, एवं वत्थखण्डं अल्लियापेन्तो तेचीवरिको भिक्खु अधिट्ठानं रक्खतीति वुत्तं होति. विपरियायेन अधिट्ठानं भिन्दतीति लब्भति. पठमं द्वे कोटियो घटेत्वाति योजना. मज्झे जिण्णं अधिट्ठितचीवरं मज्झे छिन्दन्तो ततो पुब्बेयेव द्वे कोटियो एकतो घटेत्वा सिब्बित्वा. पच्छाति कोटिघटनतो पच्छा. छिन्दतीति मज्झं उभयकोटिं कातुं छिन्दति. रक्खतीति वुत्तप्पकारमेव.
५७०. तिचीवरे कत्थ जातं छिद्दमधिट्ठानं भिन्दतीति आह ‘‘चतुरङ्गुला’’तिआदि. चत्तारि च अट्ठ च चतुरट्ठं, चतुन्नं अट्ठन्नं वा अङ्गुलानं समाहारो चतुरट्ठङ्गुलं, तस्माति गहेतब्बं. चतुरङ्गुला अट्ठङ्गुलाति योजना. ओरन्ति अब्भन्तरं. एकञ्च द्वे च एकद्वे, तेसं एकद्विन्नं, ‘‘चीवरान’’न्ति पकरणतो लब्भति, एकस्स चीवरस्स, द्विन्नञ्च चीवरानन्ति योजना. यथासङ्ख्यानुद्देसवसेन एकस्स तिरियतो चतुरङ्गुलतो ओरं, द्विन्नं तिरियतो अट्ठङ्गुलतो ओरन्ति योजना. वाक्यद्वयेपि ‘‘छिद्दं भिन्दतेवा’’ति योजेतब्बं.
एकस्स चीवरस्साति अन्तरवासकचीवरस्स. तिरियतोति वित्थारतो. चतुरङ्गुलं ओरन्ति चतुरङ्गुलतो अब्भन्तरे छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दति. द्विन्नन्ति उत्तरासङ्गसङ्घाटीनं. तिरियतोति वित्थारतो. अट्ठङ्गुलतो ओरन्ति अट्ठङ्गुलतो अब्भन्तरे. तिण्णम्पि दीघतो विदत्थिया ओरं छिद्दं अधिट्ठानं भिन्दतेवाति योजना. एत्थ विदत्थि वड्ढकिविदत्थि गहेतब्बा. एवं वुत्तपरिच्छेदब्भन्तरे छिद्दे जाते तस्स चीवरस्स अतिरेकचीवरत्ता दसाहमनतिक्कमित्वा सूचिकम्मं कत्वा अधिट्ठातब्बं. तथा अकरोन्तेन पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातब्बं.
५७१. ‘‘निसीदनस्सा’’ति ‘‘निसीदनचीवरस्सा’’ति वत्तब्बे उत्तरपदलोपेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. दियड्ढाति एत्थ विसेसितब्बा विदत्थि ‘‘द्वे विदत्थियो’’ति च ‘‘सुगतस्स विदत्थिया’’ति च वुत्तसामत्थिया लब्भति. अड्ढेन दुतिया दियड्ढा, दुतियं अड्ढमेतस्साति ‘‘दुतियड्ढा’’ति वत्तब्बे तिय-पच्चयलोपेन ‘‘दियड्ढा’’ति वुत्तं, अड्ढदुतियाति वुत्तं होति. ‘‘सुगतस्स विदत्थिया’’ति पमाणनियमस्स कतत्ता वड्ढकिविदत्थिया तिस्सो विदत्थियो एका सुगतविदत्थि होति. इदं निसीदनचीवरं दीघतो वड्ढकिहत्थेन तिहत्थं, वित्थारतो छळङ्गुलाधिकद्विहत्थप्पमाणं होति. ‘‘दसा विदत्थी’’ति (पाचि. ५३३) वुत्तत्ता दियड्ढहत्था दसाति वेदितब्बा.
५७२. चतस्सोति एत्थापि ‘‘विदत्थियो’’ति सामत्थियाव लब्भति. ‘‘कण्डुप्पटिच्छादिया’’ति विभत्तिपरिणामेन दीघतोति योजना.
५७३. अड्ढं तेय्यं ततियं यस्सा सा अड्ढतेय्या, अड्ढततियाति वुत्तं होति.
५७४. ततो उत्तरिं तदुत्तरिं, तस्स तस्स वुत्तप्पमाणतो अतिरेकं. अधिकच्छेदनन्ति अधिकस्स पमाणातिरित्तट्ठानस्स छेदनं अस्स पाचित्तियस्स देसनायाति अधिकच्छेदनं, वुत्तप्पमाणतो अधिकट्ठानं छिन्दित्वा देसेतब्बं पाचित्तियं. उदीरितं वुत्तं पाळियाति अत्थो.
५७५. अप्पमाणेनाति गुणवसेन अप्पमाणेन सम्मासम्बुद्धेन.
५७६. सब्बं वट्टतीति सम्बन्धो. ‘‘सब्ब’’न्ति इमिना अट्ठकथाय आगतं नीलादिं सङ्गण्हाति. महन्तादिभेदं सब्बं पच्चत्थरणचीवरं वट्टति.
५७७. ‘‘मुखपुञ्छनचोळं एक’’न्ति पदच्छेदो. एकं धोवित्वा याव सुक्खापीयति, ताव अञ्ञेन मुखपुञ्छनेन भवितब्बत्ता आह ‘‘द्वेपि वट्टन्ति सब्बथा’’ति.
५७९. पमाणतो, गणनतो च अतीताति पमाणगणनातीता. ‘‘पमाणातीता’’ति वचनेन विनयधरानं अप्पमाणगुणतं दस्सेति, ‘‘गणनातीता’’ति इमिना अतिक्कन्तगणनतं. पकतं विनये पठमं कतं बुद्धेन भगवता पञ्ञत्तं जानन्तीति पकतञ्ञू, विनयधरा, ते पकतञ्ञुनो. अपरिमाणगुणमणिगणभूसितउपालिदासकादिमहाथेराचरियपरम्परागता सङ्ख्यापथातीता विनयधराति वुत्तं होति.
५८०. सुगतट्ठङ्गुलायामन्ति वड्ढकिरतनप्पमाणदीघं. चतुरङ्गुलवित्थतन्ति वड्ढकिविदत्थिप्पमाणवित्थारं. विकप्पनुपगं पच्छिमं चीवरं नाम होति. पच्छिमं चीवरन्ति परिस्सावनपटादीनं विसेसनं, पच्छिमचीवरप्पमाणन्ति वुत्तं होति.
५८१. परिस्सावपटन्ति उदकपरिस्सावनत्थं पटं. पत्तत्थविकन्ति पत्तकञ्चुकं. पोत्थकत्थविकन्ति पोत्थककञ्चुकं. आदिग्गहणेन पच्छिमप्पमाणादिं यं किञ्चि पटं, दण्डपटञ्च सङ्गण्हाति.
५८२. अधिट्ठातुन्ति परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं. ठपितेति अनधिट्ठाय ठपिते. महापच्चरियं पन ‘‘अनापत्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) आह. नत्थि दोसताति दोसो एव दोसता. ‘‘अत्तनो सन्तकभावतो मोचेत्वा ठपितं सन्धाय महापच्चरियं अनापत्ति वुत्ता’’ति वदन्ति. ‘‘इमिना भेसज्जं चेतापेस्सामि, इदं मातुया दस्सामी’’ति ठपेन्तेन अधिट्ठातब्बं. ‘‘इदं भेसज्जस्स, मातुया’’ति विभजित्वा ससन्तकभावतो मोचिते अधिट्ठानकिच्चं नत्थीति अधिप्पायो. होति चेत्थ –
‘‘यं वत्थं भिक्खुना लद्धं, कतं मातादिसन्तकं;
निस्सग्गियं न होतीति, तमाहु विनयञ्ञुनो’’ति.
५८३. वस्समासे चतुरोति वस्साने चतुरो मासे, अधिट्ठानकिरियाय चत्तारो मासे अविच्छेदोति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. वस्सिके चत्तारो मासे निवासेतब्बा साटिका वस्सिकसाटिका.
५८४. कण्डुं पटिच्छादेतीति कण्डुप्पटिच्छादि, कण्डुरोगातुरस्स भिक्खुनो तप्पटिच्छादनत्थमनुञ्ञातचीवरस्सेतमधिवचनं. होन्ति चेत्थ –
‘‘मातिकट्ठकथायस्सा, कण्डुच्छादिकसाटिया;
न कालातिक्कमे वुत्तं, अधिट्ठानविवट्टनं.
अधिट्ठानपहानङ्गे-सु वुत्तत्ता विसेसतो;
वीमंसितब्बं विञ्ञूहि, तत्थ यं कारणं सिया’’ति.
५८६. ‘‘असम्मुखे एतन्ति चा’’ति वचनेनेव सम्मुखे ‘‘इम’’न्ति विञ्ञायति. विचक्खणो पच्चुद्धरेय्याति योजना.
५८७. अधिट्ठितन्ति अधिट्ठानं.
५८८. इति सब्बमिदन्ति एवं वुत्तं इदं तिचीवरादीनं पमाणादिसब्बविधानं. तेचीवरिकभिक्खुनोति तिचीवराधिट्ठानेन अधिट्ठिततेचीवरिकस्स विनयतेचीवरिकस्स. तिण्णं चीवरानं समाहारो तिचीवरं, तिण्णं तिचीवरानं समाहारोति ‘‘तितिचीवर’’न्ति वत्तब्बे एकदेससरूपेकसेसनयेन ‘‘तिचीवर’’न्ति नवचीवरानि सङ्गहितानि, तिचीवरे नियुत्तो तेचीवरिकोति विनयतेचीवरिको वुच्चति. धुतङ्गतेचीवरिकस्सापि तिचीवरे इदमेव विधानन्ति सोपि सङ्गय्हति. अञ्ञेसु वा पन छसु चीवरेसु परिक्खारचोळं एकं अंसकासावमेव वट्टति. तथा वत्वावाति ‘‘इमं परिक्खारचोळं अधिट्ठामी’’तिआदिना नयेन वत्वा. तं परिक्खारचोळं. परिक्खारचोळमस्स अत्थि, तत्थ वा नियुत्तोति परिक्खारचोळिको.
५८९. ‘‘तिचीवरं पन परिक्खारचोळं अधिट्ठातुं वट्टति, न वट्टती’’ति अनुयोगं कत्वा ‘‘वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) अट्ठकथाय वुत्तत्ता इध ‘‘तिचीवर’’न्ति चीवरत्तयमेव वुत्तं. ‘‘सुखपरिहारत्थं एकम्पि विकप्पेतब्ब’’न्ति वचनतो एकदेसे समुदायोपचारवसेन एकम्पि विकप्पेतब्बमेव होति.
परिक्खारचोळं कातुम्पि वट्टतीति बद्धसीमतो बहि वसन्तेन एककेन तेचीवरिकेन अन्तोअरुणे असतिया तीसु चीवरेसु हत्थपासे अकतेसु निस्सग्गियं पाचित्तियं होतीति, विनयकम्मं कातुं सभागपुग्गलानं दुल्लभत्ता च सुखपरिहारत्थं तीसु एकं वा सब्बानि एव वा तिचीवरनामेन कताधिट्ठानानि पच्चुद्धरित्वा परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठातुम्पि वट्टतीति वुत्तं होति.
एवं अग्गहेत्वा ‘‘सचे तिचीवरं परिक्खारचोळाधिट्ठानं लभेय्य, उदोसितसिक्खापदे परिहारो निरत्थको भवेय्या’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९) वुत्तं महापदुमत्थेरस्स मतं दस्सेतुमाह ‘‘एवं चुदोसिते’’तिआदि. एवं चेति एवं तिचीवरं परिक्खारचोळं अधिट्ठहित्वा परिहरितुं वट्टति चे. उदोसितेति इमस्स सिक्खापदस्स अनन्तरे दुतियकथिनसिक्खापदे. वुत्तो परिहारोति ‘‘एककुलस्स गामो होति परिक्खित्तो च. अन्तोगामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोगामे वत्थब्ब’’न्तिआदिना (पारा. ४७८) नयेन पदभाजनावसाने वुत्तो, इध च ‘‘गामादीसु पदेसेसू’’तिआदिना नयेन अनन्तरं वक्खमानो तिचीवरस्स परिहरणविधि. निरत्थकोति परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठितचीवरस्स तेन विधिना तिचीवरं अपरिहरन्तस्सापि भिक्खुनो अनापत्तिभावतो निप्पयोजनोति अत्थो.
५९०. तप्परिहरितुमाह ‘‘न’’इच्चादि. न निरत्थकोति योजना. हेतुं दस्सेतुमाह ‘‘तेचीवरिकस्सेवा’’तिआदि. यो तिचीवरनामेन अधिट्ठानं अपच्चुद्धरित्वा सतिं उपट्ठपेत्वा अन्तोअरुणे चीवरं हत्थपासतो अमोचेत्वा अरुणं उट्ठापेति, तादिसस्स तेचीवरिकस्सेव तस्मिं सिक्खापदे उदोसितपरिहारस्स भगवता देसितत्ताति अत्थो. यस्मा तादिसस्सेव तेचीवरिकस्स उदोसितसिक्खापदे परिहारो वुत्तो, तस्मा. तं सब्बम्पीति तं नवविधं सब्बम्पि चीवरं. परिक्खारचोळस्साति परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठहित्वा चीवरं परिभुञ्जितुकामस्स परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठातुं वट्टति.
५९१. इमिना उदोसितपरिहारस्स अनिरत्थकभावं साधेत्वा इदानि ‘‘तिचीवरं परिक्खारचोळनामेनापि अधिट्ठातुं वट्टती’’ति इमस्स अधिकत्थस्स महाकारुणिकेन अनुञ्ञातभावे किरियन्तरानुजाननसङ्खातअधिकवचनस्स ञापकहेतुभावं दस्सेतुमाह ‘‘अधिट्ठेती’’तिआदि. इमस्मिंयेव सिक्खापदे अनापत्तिवारे ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेति, विकप्पेती’’ति पाठे अनापत्तिभावे ‘‘अधिट्ठेती’’ति एत्तकेनेव परियत्ते (पारा. ४६९) ‘‘विकप्पेती’’ति किरियन्तरानुजाननेन पकारन्तरेनापि दोसो नत्थीति अधिप्पायस्स विञ्ञापितत्ताति अत्थो.
५९२. एवं करोन्तस्साति तिचीवरनामेन अधिट्ठानं पच्चुद्धरित्वा परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठहन्तस्स. इदानि अतिप्पसङ्गं दस्सेतुकामस्स चोदकस्स अधिप्पायं दस्सेतुमाह ‘‘एव’’न्तिआदि. मूलाधिट्ठानं पहाय कातब्बप्पकारन्तरस्सापि विज्जमानत्ता तिचीवरं पच्चुद्धरित्वा मुखपुञ्छनादिकं कत्वा अधिट्ठहतोपि दोसो न सियाति कस्मा नापज्जतीति अत्थो. नइति अतिप्पसङ्गनिवारणे.
५९३. किच्चविधानतोति तेसं मुखपुञ्छनादीनं अत्तनो अत्तनो किच्चस्स साधनतो, तादिसं किच्चविसेसापेक्खं विना तंतंनामेन अधिट्ठातुं न युज्जतीति अधिप्पायो. अकिच्चस्साति मुखपुञ्छनादिकिच्चरहितस्स. अधिकस्साति पच्चुद्धरित्वा पठमं अधिट्ठानस्स विजहितत्ता अतिरेकस्स. अस्साति तिचीवरस्स. अधिट्ठानं तु युज्जतीति दसाहं अनतिक्कमित्वा परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठानं पन युज्जति.
५९४. निधानस्स मुखं उपायोति निधानमुखं, अन्तरवासकादितंतंचीवरनामेन अधिट्ठानतो अतिरेकं यं किञ्चि चीवरं यथा ठपितं आपत्तिं न करोति, तथा निधानस्स उपायोति अत्थो. एतं परिक्खारचोळाधिट्ठानं. महापच्चरियन्ति ब्राह्मणतिस्सभये भिक्खुसङ्घं जम्बुदीपं नेतुं सक्कस्स देवानमिन्दस्स आणत्तिया विसुकम्मेन निम्मितमहापच्चरियं निसीदित्वा लिखितत्ता तंनामकायं विनयट्ठकथायं, ‘‘महापच्चरियादिसू’’तिपि लिखन्ति.
५९५. परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठानविधानस्स वुत्तप्पमाणं कतमन्ति आह ‘‘चीवर’’न्तिआदि. ‘‘निदाने उप्पत्तितो’’ति पदच्छेदो. ‘‘चीवरं परिपुण्ण’’न्ति निदाने ‘‘तिचीवरं सम्पुण्णं विज्जति, इदमतिरेकचीवरं किं कातब्ब’’न्ति भिक्खूहि भगवतो आरोचितवत्थुम्हि. उप्पत्तितोति परिक्खारचोळाधिट्ठानस्स उप्पन्नत्ता, अनुञ्ञातत्ताति अत्थो. ‘‘तेन खो पन समयेन भिक्खूनं परिपुण्णं होति तिचीवरं, अत्थो च होति परिस्सावनेहिपि थविकाहिपि. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. अनुजानामि भिक्खवे परिक्खारचोळक’’न्ति (महाव. ३५७) एत्थ पाळियं एवं विप्पवाससुखत्थं नामेनाधिट्ठिततिचीवरं अधिट्ठानं पच्चुद्धरित्वा परिक्खारचोळनामेन अधिट्ठातुं वट्टतीति साधनेन तदेकसाधनत्ता एव एकम्पि चीवरं विकप्पेतुं वट्टतीति वुत्तमेव होति. तेनेवाह अट्ठकथायं ‘‘एवञ्च सति यो तिचीवरे एकेन चीवरेन विप्पवसितुकामो होति, तस्स तिचीवराधिट्ठानं पच्चुद्धरित्वा विप्पवाससुखत्थं विकप्पनाय ओकासो दिन्नो होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९).
५९६-८. एत्तावता कप्पियचीवरञ्च तत्थ कत्तब्बञ्च दस्सेत्वा इदानि अकप्पियचीवरं दस्सेतुमाह ‘‘कुसवाकादी’’तिआदि. कुसन्ति दब्बतिणं. वाकन्ति रुक्खादीनं वाकं. आदि-सद्देन फलकं गहितं, चीर-सद्दो चीवरपरियायो, इमस्मिं कुसादयो गन्थेत्वा कते चीवरेयेव वत्तति. केसजं कम्बलन्ति मनुस्सकेसेहि वीतकम्बलञ्च. वालजं कम्बलन्ति अस्सवालचमरवालेहि वीतकम्बलञ्च. उलूकपक्खन्ति कोसियसकुणपत्तं. इध पन तं गन्थेत्वा कतचीवरमेव गहेतब्बं. अजिनक्खिपेति अजिनदीपिचम्मे. ‘‘धारयतो थुल्लच्चय’’न्ति पच्चेकं सम्बन्धो.
कदलिदुस्सेति कदलिवाकमयवत्थे. एरकदुस्सेति एरकमयवत्थे. अक्कदुस्सेति अक्कदण्डे वा तेसं सुत्तानि वा गहेत्वा कतवत्थे. पोत्थकेति मकचिवाकमयवत्थे. तिरीटे वाति एवंनामके रुक्खतचे. वेठनेति सीसवेठने. कञ्चुकेति कवचे.
सब्बनीलकेति केवलनीलके. एस नयो मञ्जेट्ठादीसु. महानामरत्तेति तनुपदुमदलवण्णरत्ते. महारङ्गरत्तेति सतपदिवण्णरत्ते.
५९९. अच्छिन्नदसकेति अच्छिन्ना दसा यस्स, तस्मिं चीवरे. एस नयो दीघदसेपि. फलदसेति फलसदिसगन्थिता दसा यस्स, तस्मिं. पुप्फदसेति कण्णिकं बन्धित्वा विकासेत्वा कता दसा यस्स, तस्मिं चीवरेति अत्थो. अच्छिन्नचीवरस्साति नग्गं कत्वा चोरेहि विलुत्तचीवरस्स. एत्थाति कुसवाकादीसु, सब्बनीलादीसु च. किञ्चीति एकम्पि अकप्पियं नत्थि अननुलोमिकं नत्थि. ‘‘नग्गेन एतेसु अकप्पियचीवरेसु यंकिञ्चि लद्धं, तेन हिरिकोपिनं पटिच्छादेत्वा पच्छा कप्पियचीवरे लद्धे तं अधिवासेत्वा इदं अकप्पियचीवरं परिच्चजितब्बं. सब्बनीलकादिवत्थेसु लद्धेसु कप्पियरजनेन रजित्वा, तं वण्णं नासेत्वा वा कप्पियवत्थानि उभयपस्सेसु अल्लियापेत्वा, पटिच्छादेत्वा वा निवासेतुं वट्टती’’ति अट्ठकथायं वुत्तं.
६००. ‘‘अन्तोदसाह’’न्ति इदं ‘‘अधिट्ठेती’’तिआदीहि सब्बपदेहिपि योजेतब्बं. विस्सज्जेतीति अञ्ञस्स देति. इध दानं दुविधं सम्मुखादानं, परम्मुखादानन्ति. पटिग्गाहकं दिस्वा ‘‘इदं तुय्हं दम्मी’’ति दानं सम्मुखादानं नाम. परम्मुखा ‘‘इदं इत्थन्नामस्स दम्मी’’ति दिन्नं परम्मुखादानं. ‘‘इदं त्वं गण्हाही’’ति वा ‘‘तुय्हं गण्हाही’’ति वा वुत्ते ‘‘मय्हं गण्हामी’’ति सचे वदति, दानगहणद्वयम्पि सुद्धं. ‘‘इदं तव सन्तकं करोहि, तव सन्तकं होतु, तव सन्तकं होती’’ति दायकेन वुत्ते गण्हन्तोपि ‘‘मम सन्तकं करोमि, मम सन्तकं होतु, मम सन्तकं होती’’ति वदति चे, दानं, गहणञ्च असुद्धं होति. ‘‘तव सन्तकं करोही’’ति वुत्ते पन ‘‘साधु भन्ते मय्हं गण्हामी’’ति वत्वा गण्हाति, गहणं सुद्धं. ‘‘इदं तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते ‘‘अहं न गण्हामी’’ति वदति, पुन ‘‘दिन्नं मया, तुय्हं गण्हाही’’ति वुत्ते इतरोपि पुन पटिक्खिपति, तं चीवरं कस्सचि असन्तकत्ता दसाहातिक्कमेनापि निस्सग्गियं न होतीति पच्छा तेसु द्वीसु यो इच्छति, तेन अधिट्ठाय परिभुञ्जितब्बन्ति सब्बमिदं अट्ठकथाय (पारा. अट्ठ. २.४६९ अत्थतो समानं) वुत्तं.
अधिट्ठितचीवरे अधिट्ठाने वेमतिकेन अत्तनो विमतिं पठमं आवि कत्वा ‘‘सचे अनधिट्ठितं, एवं कते कप्पियं होती’’ति चिन्तेत्वा निस्सज्जेत्वा विनयकम्मं करोन्तस्स मुसावाददोसो नापज्जति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘न हि एवं जानापेत्वा विनयकम्मं करोन्तस्स मुसावादो होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९). ‘‘केचि ‘तथा वेमतिकचीवरं अञ्ञेन विस्सासेन गहेत्वा पुन दातब्ब’न्ति वदन्ति, तं न सुन्दर’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४६९ थोकं विसदिसं) तत्थेव वुत्तं.
विनस्सतीति चोरादीहि विनस्सति. ‘‘नस्सति, डय्हति, अच्छिन्दित्वा गण्हन्ती’’ति इमानिपि विनासप्पकारत्ता ‘‘विनस्सती’’ति इमिनाव सङ्गय्हन्ति. तत्थ ‘‘नस्सती’’ति इदं चोरादीहि हटं सन्धाय वुत्तं, ‘‘विनस्सती’’ति इदं उन्दूरखायितादिं सन्धाय वुत्तं, ‘‘डय्हती’’ति अग्गिना दड्ढं सन्धाय. विस्सासेति एत्थ सन्दिट्ठो च सम्भत्तो च आलपितो च जीवति च गहिते चत्तमनो होतीति पञ्चङ्गसमन्नागतेन अत्तनि विस्सासेन अञ्ञेन गहितेति अत्थो. पकासिताति ‘‘अनापत्ति अन्तोदसाहं अधिट्ठेती’’तिआदिना (पारा. ४६९) नयेन वुत्ता.
६०१. इदं पन समुट्ठानं नामेन कथिनसमुट्ठानं नामाति अत्थो. इदं कथिनसमुट्ठानं नाम कायवाचतो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति. अतिरेकचीवरभावस्स जाननचित्तेन पण्णत्तिजाननचित्ते असतिपि आपत्तिसम्भवतो अचित्तं. अनधिट्ठानतो, अविकप्पनतो च अक्रियं. कम्मट्ठानमनुयुञ्जन्तो वा चेतियादिं वन्दन्तो वा एकादसमं अरुणं उट्ठापेति, कुसलचित्तो आपज्जति, कलहादिपसुतो वा वीतिक्कमं जानन्तो वा उट्ठापेति, अकुसलचित्तो आपज्जति, खीणासवो पन असतिया वा पण्णत्तिं अजानन्तो वा तथा करोन्तो अब्याकतचित्तो आपज्जतीति तिचित्तं. वुत्तनयेन कम्मट्ठानादिमनुयुञ्जन्तस्स सोमनस्सचित्तसमङ्गिनो सुखवेदना, उपेक्खाचित्तसमङ्गिनो उपेक्खावेदना, कलहादिपसुतस्स दोमनस्सचित्तसमङ्गिनो दुक्खवेदना होतीति तिवेदनं. एस नयो उपरिपि एवरूपे ठाने योजेतब्बो.
पठमकथिनकथावण्णना.
६०२. गामादीसु पदेसेसु तिपञ्चसूति तिचीवरानि निक्खिपित्वा विप्पवासेन दोसं, उप्पज्जनट्ठानञ्च दस्सेतुं ‘‘गामो एकूपचारो’’तिआदिना (पारा. ४७७) नयेन पाळियं वुत्तगामनिवेसनउदोसितअट्टमाळपासादहम्मियनावासत्थखेत्तधञ्ञकर- णआरामविहाररुक्खमूलअज्झोकाससङ्खातेसु पन्नरससु चीवरनिक्खेपट्ठानेसूति वुत्तं होति. एत्थ गामो नाम एककुटिकादिगामो.
निवेसनं नाम गामतो बहि चतुसालादिको गेहो. तेनाह गण्ठिपदे ‘‘गामनिवेसनानं विसेसं वदन्ता ‘पुन एकपरिच्छेदं कत्वा निवेसिता बहुगेहा निवेसनं नाम होन्ती’ति वदन्ति, तस्मा इदं निवेसनादि सब्बं ‘गामतो बही’ति गहेतब्ब’’न्ति. इदञ्च तत्थेव वुत्तं ‘‘निवेसनादिकं अन्तोगामे चे होति, गामे वुत्तपरिहारस्सेव लब्भनतो अन्तोगामतो बही’ति गहेतब्ब’’न्ति.
अट्ठकथायं ‘‘उदोसितोति यानादीनं भण्डानं साला’’ति (पारा. अट्ठ. २.४८२-४८७) वुत्तसरूपं उदोसितं नाम. ‘‘अट्टोति पटिराजादिपटिबाहनत्थं इट्ठकाहि कतो बहलभित्तिको चतुपञ्चभूमिको पतिस्सयविसेसो’’ति (पारा. अट्ठ. २.४८२-४८७) वुत्तसरूपो अट्टो नाम. ‘‘माळोति एककूटसङ्गहितो चतुरस्सपासादो’’ति (पारा. अट्ठ. ४८२-४८७) वुत्तो एककण्णिकसङ्गहितो चतुरस्सगेहो माळो नाम. पासादोति दीघपासादो. हम्मियन्ति मुण्डच्छदनपासादो. नावाति यानप्पत्ति. सत्थन्ति जङ्घसत्थसकटसत्थवसेन दुविधो जनसमूहो, सो च निविट्ठानिविट्ठवसेन पच्चेकं दुविधो. तत्थ निविट्ठे वतिआदिपरिक्खेपोपि होतेव.
खेत्तन्ति यवखेत्तादिखेत्तं. धञ्ञकरणं खलं. आरामो पुप्फारामो, फलारामो च. विहारोति एकम्पि सेनासनं वुच्चति. ‘‘रुक्खो नाम यं मज्झन्तिके काले समन्ता छाया फरती’’ति (पारा. ४९४) वुत्तप्पमाणपरिच्छन्नो रुक्खो. अज्झोकासो नाम सत्तब्भन्तरो, सो विञ्चाटविआदिअगामकारञ्ञे च मच्छबन्धानं अगमनपथे समुद्ददीपे च लब्भति. मच्छबन्धानं अगमनपथो नाम उदकपिट्ठिया गन्त्वा पुन तदहेव गेहं आगन्तुं असक्कुणेय्यताय दूरो समुद्दप्पदेसो वुच्चति.
अयं गामादिको पच्चेकं एकूपचारो, नानूपचारोति दुविधो. तत्थ अज्झोकासं विना गामादिको तंतंराजादिसामिककुलानं एकत्थनानत्थवसेन एककुलसन्तको चे होति, एकूपचारो. नानाकुलसन्तको चे, नानूपचारो होति. वुत्तञ्हेतं ‘‘गामो एकूपचारो नाम एककुलस्स गामो होती’’तिआदि (पारा. ४७८). अट्ठकथायम्पि वुत्तं ‘‘एककुलस्स गामोति एकस्स रञ्ञो वा भोजकस्स वा गामो’’ति च ‘‘नानाकुलस्स गामोति नानाराजूनं वा भोजकानं वा गामो वेसालीकुसिनारादिसदिसो’’ति (पारा. अट्ठ. २.४७९) च.
एककुलेन कारापितो विहारो एकूपचारो, नानाकुलेहि कारापितो नानूपचारो होति. यथाह गण्ठिपदे ‘‘विहारे एककुलनानाकुलवोहारो कारापकानं वसेन वुत्तो’’ति. अज्झोकासे पन उपचारभेदो अब्भन्तरवसेन वेदितब्बो. वुत्तञ्चेतं पाळियं ‘‘अज्झोकासो एकूपचारो नाम अगामके अरञ्ञे समन्ता सत्तब्भन्तरा एकूपचारो. ततो परं नानूपचारो’’ति. इध एकं अब्भन्तरं अट्ठवीसतिरतनं होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘एकं अब्भन्तरं अट्ठवीसतिहत्थ’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.४८९). एवं सङ्खेपतो वुत्तसरूपप्पभेदानि पन्नरस ठानानि दस्सेतुमाह ‘‘गामादीसु पदेसेसु तिपञ्चसू’’ति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन पाळिअट्ठकथावण्णनतो वेदितब्बो.
‘‘तिचीवरेन विप्पवासेय्याति सङ्घाटिया वा उत्तरासङ्गेन वा अन्तरवासकेन वा. अन्तोगामे चीवरं निक्खिपित्वा’’ति (पारा. ४७६, ४७८) वचनतो एत्थ तिचीवरन्ति तिण्णं चीवरानमञ्ञतरमेव चीवरं वत्तब्बं. एकरत्तन्ति विप्पवासकिरियाय अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं. अपि-सद्देन किं पन दिरत्तादिकन्ति दस्सेति.
सङ्घसम्मुतिया विनाति तिचीवरं परिहरितुं असमत्थेन गिलानेन भिक्खुना सङ्घं वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह ‘‘अहं भन्ते गिलानो, न सक्कोमि तिचीवरं आदाय पक्कमितुं, सोहं भन्ते सङ्घं तिचीवरेन अविप्पवाससम्मुतिं याचामी’’ति तिक्खत्तुं याचितेन सङ्घेन तस्स ञत्तिदुतियाय कम्मवाचाय दिन्नं अविप्पवाससम्मुतिं विनाति वुत्तं होति. तथा लद्धसम्मुतिकस्स गिलानस्स भिक्खुनो तस्मिं गेलञ्ञे अवूपसन्ते वा वूपसन्तेपि चीवरनिक्खेपट्ठानं आगमनकाले वा उप्पन्ने अञ्ञेपि रोगे अवूपसन्ते ताययेव सम्मुतिया न दोसो.
६०३. भिक्खुनोति अलद्धसम्मुतिकस्स भिक्खुनो. तेन चीवरेन. विप्पवत्थुं न वट्टतीति विना वसितुं न वट्टति. किं वुत्तं होति? ‘‘एककुलस्स गामो होति परिक्खित्तो च, अन्तोगामे चीवरं निक्खिपित्वा अन्तोगामे वत्थब्बं. अपरिक्खित्तो होति, यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं होति, तस्मिं घरे वत्थब्बं, हत्थपासा वा न विजहितब्बं. नानाकुलस्स गामो होति परिक्खित्तो च, यस्मिं घरे चीवरं निक्खित्तं होति, तस्मिं घरे वत्थब्बं सभाये वा द्वारमूले वा, हत्थपासा वा न विजहितब्ब’’न्तिआदिना (पारा. ४७८) नयेन पाळिया वुत्तट्ठानतो बहि अरुणं उट्ठापेतुं न वट्टतीति वुत्तं होति.
इमस्मिं पाठे ‘‘परिक्खित्तो’’ति इदं पाकारेन वा वतिया वा परिखाय वा परिक्खित्तं सन्धाय वुत्तं. हत्थपासा वाति एत्थ हत्थपासा नाम अड्ढतियरतनं होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘तं घरं समन्ततो हत्थपासा न विजहितब्बं, अड्ढतेय्यरतनप्पमाणा पदेसा उद्धं न विजहितब्बन्ति वुत्तं होती’’ति (पारा. अट्ठ. २.४७७-४७८).
विप्पवसन्तस्स को दोसोति आह ‘‘होति…पे… अरुणुग्गमे’’ति. अनुञ्ञातट्ठानतो हि बहि चीवरेन विना अरुणं उट्ठापेन्तस्स तं चीवरं निस्सज्जितब्बं होति, तंहेतुका पाचित्तियापत्तिपि होतीति अत्थो. तेनेव वक्खति ‘‘निस्सज्जित्वा…पे… विञ्ञुना’’ति.
६०४. न्हायन्तस्सेवाति चीवरस्स हत्थपासतो दूरे नहायन्तस्सेव, अनादरे सामिवचनं.
६०६. अच्छिन्नं विलुत्तं चीवरं यस्स सो अच्छिन्नचीवरो, भिक्खु, तस्स ठानं अच्छिन्नचीवरट्ठानं, तस्मिं.
६०७. निवासेत्वाति एत्थ ‘‘अन्तरवासक’’न्ति च गहेत्वाति एत्थ ‘‘इतरानी’’ति च सेसो. इदञ्च गन्तब्बट्ठाने, आसन्ने मग्गे च मनुस्ससम्बाधे असति कत्तब्बदस्सनं. इतरत्थ निवासेत्वा, पारुपित्वा च सङ्घाटिं अंसे कत्वाव गन्तब्बं होति. विहारे सभागेसु अलब्भमानेसु आसनसालम्पि गन्त्वा सभागस्स सन्तिके विनयकम्मं कत्तब्बन्ति अट्ठकथायं (पारा. अट्ठ. २.४९५ अत्थतो समानं) वुत्तं. ‘‘निस्सज्जित्वा’’ति इमिना ‘‘इदं मे भन्ते चीवरं रत्तिविप्पवुत्थं अञ्ञत्र भिक्खुसम्मुतिया निस्सग्गियं, इमाहं सङ्घस्स निस्सज्जामी’’ति सङ्घे वा ‘‘इदं मे भन्ते चीवरं…पे… अहं आयस्मन्तानं निस्सज्जामी’’ति तिण्णं, द्विन्नं वा सन्तिके वा ‘‘इदं मे आवुसो…पे… इमाहं आयस्मतो निस्सज्जामी’’ति एकस्स सन्तिके वा वत्वा निस्सज्जित्वाति वुत्तं होति. विञ्ञुनाति एवं निस्सग्गियवत्थुनिस्सज्जनादिनानप्पकारविधिजाननकेन ञाणवताति अत्थो.
६०८. तं निस्सग्गियचीवरं.
६०९. ‘‘अदेन्तस्स च निस्सट्ठं दुक्कट’’न्ति इमिना ‘‘ब्यत्तेन भिक्खुना पटिबलेन आपत्ति पटिग्गहेतब्बा, निस्सट्ठचीवरं दातब्ब’’न्ति वुत्तत्ता इमं विधिं जाननताय ब्यत्तेन यथाविधिं कातुं समत्थताय पटिबलेन खन्धके (चूळव. २३९) आगतनयेन आपत्तिं पटिग्गहेत्वा निस्सट्ठचीवरं हत्थेन गहेत्वा निसीदापेत्वा सचे सङ्घो होति, ‘‘सुणातु मे भन्ते सङ्घो, इदं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो निस्सग्गियं सङ्घस्स निस्सट्ठं, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो इमं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो ददेय्या’’ति, सचे तयो होन्ति, ‘‘सुणन्तु मे आयस्मन्ता, इदं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो निस्सग्गियं आयस्मन्तानं निस्सट्ठं, यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, आयस्मन्ता इमं चीवरं इत्थन्नामस्स भिक्खुनो ददेय्यु’’न्ति, सचे एकको होति, ‘‘इमं चीवरं आयस्मतो दम्मी’’ति दातब्बं, निस्सट्ठचीवरं ‘‘अत्तनोयेव दिन्न’’न्ति सुद्धसञ्ञाय गहेत्वा अदेन्तस्स दुक्कटं होतीति वुत्तं होति.
तस्स सन्तकभावं ञत्वा लेसेन विलुम्पन्तस्स पन भण्डग्घवसेन दुक्कटथुल्लच्चयपाराजिकापत्तियो होन्ति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘तस्स सन्तकभावं पन ञत्वा लेसेन अच्छिन्दन्तो भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो’’ति (पारा. अट्ठ. २.४६९). परियापुतन्ति ‘‘न भिक्खवे निस्सट्ठचीवरं न दातब्बं, यो न ददेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ४७०) पाळियं वुत्तन्ति अत्थो.
६१०-१. थेरे दहरे चाति एतेसु उभोसुपि मग्गं गच्छन्तेसूति योजना. ‘‘थेरे’’ति इमिना अनिस्सितभावमाह, ‘‘दहरे चा’’ति इमिना निस्सितभावं. ओहीनेति ओसक्किते. सचे सो थेरो निस्सयाचरियो भवेय्याति अधिप्पायेनाह ‘‘गरु’’न्ति. तस्मिं दहरे. वत्थन्ति तस्स हत्थे ठितचीवरं. न पस्सम्भतीति धुरनिक्खेपं अकत्वा गमने सउस्साहत्ता निस्सयपटिप्पस्सद्धि न होतीति अधिप्पायो. तेनेव ‘‘मुहुत्त’’न्तिआदिमाह.
६१४. पच्चुद्धारे अन्तोयेवारुणेति इमिना सम्बन्धो, दहरभिक्खुनो दूरभावञ्च अरुणुग्गमनञ्च ञत्वा चीवरस्स अनिस्सग्गियत्थं तस्स हत्थे ठितभावं सल्लक्खेत्वा पुरारुणा पच्चुद्धरेति अत्थो. विस्सज्जेतीति अञ्ञस्स देति. विनस्सतीति चोरादीहि नस्सति.
दुतियकथिनकथावण्णना.
६१६. अकालचीवरन्ति ‘‘अकालचीवरं नाम अनत्थते कथिने एकादसमासे उप्पन्नं, अत्थते कथिने सत्तमासे उप्पन्नं, कालेपि आदिस्स दिन्न’’न्ति (पारा. ५००) वचनतो अनत्थतकथिने विहारे ‘‘चीवरमासो’’ति यो पुब्बकत्तिककाळपक्खपाटिपदतो पट्ठाय याव अपरकत्तिकपुण्णमी, ताव मासो वुच्चति, ततो परेसु एकादससु मासेसु उप्पन्नञ्च अत्थतकथिने विहारे यो चीवरमासो, हेमन्ता च चत्तारो मासाति पञ्चमासतो बहि सत्तसु मासेसु उप्पन्नञ्च अत्थतकथिने पञ्च मासा यथापरिच्छिन्नकाले सङ्घस्स च ‘‘इदं अकालचीवरं दम्मी’’ति पुग्गलस्स च ‘‘इदं तुय्हं दम्मी’’ति दिन्नञ्चेति इदं अकालचीवरन्ति अत्थो. ‘‘उप्पन्न’’न्ति सेसो, ‘‘उप्पज्जेय्य सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा पंसुकूलतो वा अत्तनो वा धनेना’’ति (पारा. ५००) वचनतो सङ्घस्स वा ‘‘इदं सुत्तन्तिकगणस्स देम, इदं आभिधम्मिकगणस्स देमा’’तिआदिना नयेन गणस्स वा दिन्नतो अत्तनो वस्सग्गेन वा ञातिआदितो वा सुसानादिपंसुकूलखेत्ततो वा अत्तनो सन्तकेन सुत्तकप्पासादिकप्पियवत्थुतो वा उप्पन्नचीवरन्ति अत्थो.
मासपरमं निक्खिपेति मासो परमं पमाणं एतस्स निक्खिपनस्साति मासपरमं, निक्खिपनन्ति किरियाविसेसनं कातब्बं, मासपरमं निक्खिपनं करेय्याति वुत्तं होति. ‘‘आकङ्खमानेन भिक्खुना पटिग्गहेतब्बं, पटिग्गहेत्वा खिप्पमेव कारेतब्बं, नो चस्स पारिपूरी, मासपरमं तेन भिक्खुना तं चीवरं निक्खिपितब्बं ऊनस्स पारिपूरिया’’ति (पारा. ५००) वचनतो एवं उप्पन्नं चीवरं इच्छन्तेन पटिग्गहेत्वा सचे पहोति, दसाहमनतिक्कामेत्वा कारेतब्बं. सचे नप्पहोति, ऊनस्स परिपूरणत्थं मासपरमं ठपेतब्बन्ति अत्थो.
कदा एवं निक्खिपितब्बन्ति आह ‘‘सति पच्चासाया’’ति, ‘‘पच्चासा होति सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा पंसुकूलतो वा अत्तनो वा धनेना’’ति (पारा. ५००) वुत्तसङ्घादितो अत्तनो वस्सग्गादितो लभेय्य, तेन ‘‘इमस्स ऊने परिपुण्णे कारेस्सामी’’ति पच्चासाय सति एवं निक्खिपितब्बन्ति अत्थो. ततो उद्धंठपेतुं न वट्टतीति मासतो अतिरेककालं निक्खिपितुं न वट्टति, निस्सग्गियपाचित्तियं होतीति अत्थो.
यदि एवं ‘‘तदहुप्पन्ने मूलचीवरे पच्चासाचीवरं उप्पज्जति, दसाहा कारेतब्बं…पे… वीसे उप्पन्ने मूलचीवरे पच्चासाचीवरं उप्पज्जति, दसाहा कारेतब्ब’’न्ति (पारा. ५००) कस्मा आहाति? पच्चासाचीवरस्स दसदिवसे अतिक्कम्म ठपेतुं अयुत्तत्ता, मूलचीवरस्स तग्गतिकत्ता एवं वुत्तं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘मूलचीवरस्स उप्पन्नदिवसतो याव वीसतिमो दिवसो, ताव उप्पन्नं पच्चासाचीवरं मूलचीवरं अत्तनो गतिकं करोती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५००).
ततियकथिनकथावण्णना.
६१८-९. भिक्खुनिया यो धोवापेतीति सम्बन्धो. ‘‘भिक्खुनी नाम उभतोसङ्घे उपसम्पन्ना’’ति (पारा. ५००) वचनतो भिक्खुनिसङ्घे ञत्तिचतुत्थाय कम्मवाचाय, भिक्खुसङ्घे ञत्तिचतुत्थाय कम्मवाचायाति अट्ठवाचिकाय उपसम्पन्ना भिक्खुनी नाम. भुत्तन्ति भिक्खुना अत्तना परिभुत्तं रजितं आदिन्नकप्पं, ‘‘परिभोगं करिस्सामी’’ति अन्तमसो सीसं ठपेत्वा सयनमत्तेनापि पुराणभूतं चीवरन्ति अत्थो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘रजित्वा कप्पं कत्वा एकवारम्पि निवत्थं वा पारुतं वा अन्तमसो परिभोगसीसेन अंसे वा मत्थके वा कत्वा मग्गं गतो होति, उस्सीसकं वा कत्वा निपन्नो होति, एतम्पि पुराणचीवरमेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.५०३-५०५). वत्थन्ति कारिये कारणोपचारवसेन चीवरमेव आह.
अञ्ञातिकायाति ‘‘अञ्ञातिका नाम मातितो वा पितितो वा याव सत्तमा पितामहयुगा असम्बद्धा’’ति वचनतो अत्तनो वा तस्सा वा मातु वा पितु वा परम्पराय याव सत्तमा युगा, एत्थन्तरे येन केनचि ञातकेन असम्बद्धभावेन अञ्ञातिकायाति अत्थो. यथा चाह अट्ठकथायं ‘‘पितामहोयेव पितामहयुगं. ततो उद्धं सब्बेपि पुब्बपुरिसा पितामहग्गहणेनेव गहिता. एवं याव सत्तमो पुरिसो, ताव या असम्बद्धा’’ति (पारा. अट्ठ. २.५०३-५०५). आकोटापेतीति पहरापेति.
ततो धोवापनादितो. निस्सग्गियापत्तीति निस्सग्गियस्स आपत्ति निस्सग्गियापत्ति, निस्सग्गियस्स चीवरस्स नामेन विसिट्ठा पाचित्तियापत्ति होतीति अत्थो. इदञ्च तिण्णं पयोगानं अन्ते आपज्जितब्बाय आपत्तिया दस्सनं. तस्स नियोगेन धोवनादिं करोन्तिया भिक्खुनिया तदत्थं सब्बपुब्बपयोगगणनाय भिक्खुनो दुक्कटं होतीति गहेतब्बो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘याव नं धोवित्वा उक्खिपति, ताव भिक्खुनिया पयोगे पयोगे भिक्खुस्स दुक्कट’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.५०३-५०५). पठमेनाति तीणिपि कारापेन्तस्स यं पठमं कारापेति, तेनाति अत्थो. दीपितन्ति ‘‘अञ्ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञी पुराणचीवरं धोवापेति रजापेति आकोटापेति, निस्सग्गियेन आपत्ति द्विन्नं दुक्कटान’’न्तिआदिना (पारा. ५०६) देसितं. इमिना नयेन द्वे कारापेन्तस्स पठमेन निस्सग्गियापत्ति, दुतियेन दुक्कटन्ति अयमत्थो सङ्गय्हति.
६२०. ‘‘धोवनत्थाय देती’’ति इमिना ‘‘भुत्तं वत्थ’’न्ति अधिकारतो लब्भति.
६२१. सामणेरनिद्देसेपीति ‘‘सामणेरा’’ति निद्देसो नाम यस्स, तस्मिम्पि, अत्तना परिभुत्तं वत्थं धोवनत्थाय देतीति योजना, अत्तनो परिभुत्तं चीवरं धोवनत्थाय सामणेरस्स देतीति अत्थो. पि-सद्दो समुच्चयत्थो. उपसम्पज्जाति पुब्बकिरियाय ‘‘धोवती’’ति अपरकिरिया सामत्थिया लब्भति.
६२२. दहरानञ्च भिक्खूनन्ति अत्तनो नवकतरानं भिक्खूनं. निय्यादिते दिन्ने. एस नयोति ‘‘एकेन पाचित्तियं, अवसिट्ठेहि द्वीहि वा एकेन वा सब्बपयोगेसु दुक्कटं होती’’ति नयो.
६२३. चीवरेति परिभुत्तचीवरे.
६२४. ‘‘धोवनप्पच्चयायेवा’’ति इमिना इतरद्वयस्स तस्स अनाणत्तिया कतत्ता ततो अनापत्तिभावमाह.
६२६. ञातिकाति एत्थ ‘‘पटिसङ्खा योनिसो’’तिआदीसु (म. नि. १.२२-२३, ४२२; अ. नि. ६.५८; ८.९; महानि. २०६; ध. स. १३५५; विभ. ५१८) विय गाथाबन्धवसेन य-कारलोपो, ञातिकाय भिक्खुनियाति अत्थो. ‘‘ञातिका अञ्ञातिसञ्ञिस्सा’’ति पदच्छेदो. पच्चत्थरणन्ति मञ्चपीठे अत्थरितब्बं पच्चत्थरणचीवरञ्च.
६२७. ‘‘भिक्खुनीनं वसेना’’ति इदं भिक्खुसङ्घेपि उपसम्पन्ना चे, पाचित्तियसम्भवा वुत्तं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन यथावत्थुकमेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.५०६). भिक्खुनिसङ्घे पठमं उपसम्पज्जित्वा पच्छा भिक्खुसङ्घे चे उपसम्पज्जति, केवलं भिक्खुसङ्घे उपसम्पन्नाति न वुच्चतीति ता भगवति धरमाने पठमं पब्बजिता पञ्चसता साकियानियो वुच्चन्ति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्ना नाम पञ्चसता साकियानियो’’ति (पारा. अट्ठ. २.५०६). भिक्खुनो लिङ्गे परिवत्ते तस्सेव उपसम्पन्नकम्मस्स अनुञ्ञातत्ता सोपि गहेतब्बोयेव.
६२८. अवुत्ता धोवतीति ‘‘इमं चीवरं धोवा’’ति अवुत्ता चीवरं किलिट्ठं दिस्वा अवत्वा ठपितट्ठानतो चीवरं गहेत्वा वा सयमेव वत्वा याचनादिनयेन वा अनाणत्तिया च गहेत्वा चीवरधोवनादिं करेय्य चे. अपरिभुत्तं वाति हेट्ठा वुत्तनयेन अपरिभुत्तं चीवरं. अञ्ञं वाति उपाहनत्थविकपत्तत्थविकपोत्थकत्थविकमञ्चपीठादिं यं किञ्चि परिक्खारं.
पुराणचीवरधोवापनकथावण्णना.
६२९. विकप्पनुपगं पच्छिमं उपादाय किञ्चि चीवरं गण्हतोति योजना, एत्थ ‘‘अञ्ञातिकाय भिक्खुनिया हत्थतो’’ति च ‘‘ञातिकाय अञ्ञातिकसञ्ञिस्सा’’ति च ‘‘एकतोउपसम्पन्नाय हत्थतो गण्हाती’’ति च वक्खमानवचनसामत्थिया लब्भमानतो पुब्बे वुत्तनयेन अञ्ञातिकाय उभतोसङ्घे उपसम्पन्नाय भिक्खुनिया हत्थतो विकप्पनुपगरतनविदत्थिप्पमाणवत्थतो पट्ठाय यं किञ्चि चीवरं गण्हन्तस्साति अत्थो. ‘‘आपत्ती’’ति सामञ्ञेन वुत्तेपि ‘‘निस्सग्गिया पाचित्तियापत्ती’’ति पकरणतो च ‘‘निस्सग्गियापत्ती’’ति वक्खमानतो च लब्भति. ठपेत्वा पारिवत्तकन्ति ‘‘पारिवत्तकं परित्तेन वा विपुलं, विपुलेन वा परित्त’’न्ति (पारा. ५१४) वचनतो महापच्चरियं ‘‘अन्तमसो हरीतकखण्डेनापी’’ति (पारा. अट्ठ. २.५१४) वुत्तत्ता च हेट्ठिमन्ततो हरीतकखण्डम्पि दत्वा गहेतब्बं तिचीवरञ्च पारिवत्तकं नाम होति, तं ठपेत्वाति वुत्तं होति. परिवत्तनं परिवत्तं, तं एतस्स अत्थीति पारिवत्तकं, कयविक्कयेन गहेतब्बं चीवरन्ति अत्थो.
६३०. गहणत्थाय पयोगेति गण्हितुं हत्थपसारणादिप्पयोगे. परियापुतन्ति ‘‘पटिग्गण्हाति पयोगे दुक्कट’’न्ति (पारा. ५१२) देसितं.
६३१. अनुपसम्पन्नहत्थेति भिक्खुभिक्खुनितो अञ्ञे सब्बे अनुपसम्पन्ना गहिता. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सचे पन सिक्खमानासामणेरसामणेरिउपासकउपासिकानं हत्थे पेसितं पटिग्गण्हाति, अनापत्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५१२).
६३२. एकतोति एत्थ भिक्खुनिसङ्घतोति गहेतब्बं. अञ्ञस्मिं पक्खे पाचित्तियमेव. यथाह अट्ठकथायं ‘‘भिक्खूनं सन्तिके उपसम्पन्नाय पन पाचित्तियमेवा’’ति (पारा. अट्ठ. २.५१३).
६३३. ‘‘पारिवत्तकं दस्सामी’’ति आभोगं कत्वा गण्हाति, दोसो न विज्जतीति योजना.
६३४. अञ्ञं परिक्खारन्ति थविककायबन्धनादि अविकप्पियं वा अविकप्पनुपगं वा परिक्खारमेव गहेतब्बं. विकप्पनुपगं पन न वट्टति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘विकप्पनुपगं पच्छिमचीवरप्पमाणं पन पटपरिस्सावनम्पि न वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५१४). चीवरपटिग्गण्हनं किरिया, पारिवत्तकस्स अदानं अकिरियाति किरियाय च अकिरियाय च आपज्जितब्बतो क्रियाक्रियं.
चीवरपटिग्गहणकथावण्णना.
६३५. ‘‘अञ्ञातकं अप्पवारित’’न्ति पदच्छेदो. ‘‘गहपतिं वा गहपतानिं वा’’ति पाठसेसो. वुत्तञ्हि भगवता ‘‘अञ्ञातकं गहपतिं वा गहपतानिं वा’’ति (पारा. ५१६, ५१८). पुब्बे वुत्तनयेन याव सत्तमा पितामहयुगा सम्बद्धञ्ञातिकताय अभावतो अञ्ञातकं. ‘‘यं मय्हं गेहे अत्थि, तं पवारेमी’’तिआदिना नयेन अप्पवारितं. ‘‘गहपति नाम यो कोचि अगारं अज्झावसती’’ति (पारा. ५१९) पाळियं वुत्तं गहपतिं वा. ‘‘गहपतानी नाम या काचि अगारं अज्झावसती’’ति (पारा. ५१९) पाळियं वुत्तं घरणिं वाति अत्थो.
होति निस्सग्गियापत्तीति ‘‘अञ्ञत्र समया विञ्ञापेति, पयोगे दुक्कटं, पटिलाभेन निस्सग्गियं होती’’ति (पारा. ५१९) पाळियं वुत्तेसु सब्बेसु पुब्बपयोगेसु दुक्कटेन सद्धिं निस्सग्गियपाचित्तियं होतीति वुत्तं होति. अञ्ञत्र समयाति ‘‘तत्थायं समयो, अच्छिन्नचीवरो वा होति भिक्खु नट्ठचीवरो वा’’ति (पारा. ५१८) मातिकाय, ‘‘अच्छिन्नचीवरो नाम भिक्खुस्स चीवरं अच्छिन्नं होति राजूहि वा चोरेहि वा धुत्तेहि वा येहि केहिचि वा अच्छिन्नं होति. नट्ठचीवरो नाम भिक्खुस्स चीवरं अग्गिना वा दड्ढं होति, उदकेन वा वूळ्हं होति, उन्दूरेहि वा उपचिकाहि वा खायितं होती’’ति (पारा. ५१९) पदभाजने च निद्दिट्ठसरूपकालतो अञ्ञत्राति अत्थो.
६३६. तिकपाचित्तियं वुत्तन्ति ‘‘अञ्ञातके अञ्ञातकसञ्ञी, वेमतिको, ञातकसञ्ञी अञ्ञत्र समया चीवरं विञ्ञापेति, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्ति (पारा. ५२०) पाचित्तियत्तयं भगवता वुत्तं. ‘‘ञातके अञ्ञातिसञ्ञिस्सा’’ति पदच्छेदो. तत्थाति तस्मिं ञातके. वेमतिकस्साति ‘‘ञातको नु खो, अञ्ञातको’’ति वेमतिकस्स. द्विकदुक्कटं तथेवाति योजना. ‘‘तथेवा’’ति ‘‘वुत्त’’न्ति इदं आकड्ढति, ‘‘ञातके अञ्ञातकसञ्ञी, वेमतिको अञ्ञत्र समया चीवरं विञ्ञापेति, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (पारा. ५२०) देसितन्ति अत्थो.
६३७-८. समये विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति योजना. एत्थ ‘‘चीवरं अञ्ञातकअप्पवारित’’न्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं, यथापरिच्छिन्नकालद्वयतो अञ्ञतरस्मिं काले अञ्ञातकअप्पवारितं चीवरं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. ञातके वा पवारितेति एत्थापि ‘‘अत्तनो’’ति अज्झाहारो, ‘‘समये’’ति इमिना योजेतब्बं, अत्तनो ञातकपवारिते असमयेपि चीवरं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. अञ्ञस्सत्थायाति एत्थ ‘‘अत्तनो’’ति सेसो, अत्तनो ञातके, पवारिते वा विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति योजना, अञ्ञं भिक्खुं निस्साय अत्तनो ञातके वा पवारिते वा चीवरं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति वुत्तं होति. इतरं पक्खं दस्सेति ‘‘तस्स ञातके वा पवारिते वा’’ति. तस्साति ‘‘अञ्ञस्सा’’ति वुत्तस्स, ‘‘विञ्ञापेन्तस्स अनापत्ती’’ति इमिना योजेतब्बं. वाति पुरिमविकप्पापेक्खं. यं सन्धाय चीवरं विञ्ञापेति, तस्स ञातके वा पवारिते वा तंयेव सन्धाय चीवरं विञ्ञापेन्तस्स अनापत्तीति वुत्तं होति.
‘‘अत्तनो वा धनेना’’ति वुत्तं अनापत्तिअङ्गं उम्मत्तकादिनोति एत्थ आदि-सद्देन सङ्गय्हति, अत्तनो सन्तकं सुत्तकप्पासादिकं कप्पियवत्थुं दत्वा गण्हितुकामताय अकप्पियवोहारेन याचन्तस्स च अनापत्तीति अत्थो.
अञ्ञातकविञ्ञत्तिकथावण्णना.
६३९. अप्पवारितमञ्ञातिन्ति एत्थ ‘‘गहपतिं वा गहपतानिं वा’’ति इदं सामत्थिया लब्भति. ततुत्तरिन्ति ततो सन्तरुत्तरपरमतो उत्तरिन्ति गहेतब्बं, ‘‘सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्ब’’न्ति (पारा. ५२३) वुत्तत्ता अच्छिन्नचीवरेन सादितब्बअन्तरवासकउत्तरासङ्गमत्तेन अधिकन्ति अत्थो.
‘‘ततो चे उत्तरि सादियेय्या’’ति (पारा. ५२३) वचनतो ‘‘सादियन्तस्सा’’ति वत्तब्बं, एवं वत्तब्बे ‘‘विञ्ञापेन्तस्सा’’ति कस्मा वुत्तन्ति? अच्छिन्नचीवरानं भिक्खूनं छब्बग्गियेहि भिक्खूहि चीवरविञ्ञापनवत्थुस्मिं ‘‘कथञ्हि नाम तुम्हे मोघपुरिसा न मत्तं जानित्वा बहुं चीवरं विञ्ञापेस्सथा’’ति (पारा. ५२२) छब्बग्गिये भिक्खू गरहित्वा इमस्स सिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता ‘‘सादितब्ब’’न्ति एत्थ विञ्ञापेतब्बन्ति अत्थो होति, तेनेव इमस्मिं पदभाजने ‘‘ततो चे उत्तरि सादियेय्याति ततुत्तरि विञ्ञापेती’’ति (पारा. ५२४) च आपत्तिभेदसन्दस्सनट्ठाने ‘‘अञ्ञातके अञ्ञातकसञ्ञी ततुत्तरि चीवरं विञ्ञापेति, निस्सग्गियं पाचित्तिय’’न्तिआदिवचनतो (पारा. ५२५) च वुत्तं. यदि एवं सिक्खापदेयेव ‘‘सादितब्बं, सादियेय्या’’ति च उभयत्थ ‘‘विञ्ञापेतब्बं, विञ्ञापेय्या’’ति च कस्मा न वुत्तन्ति? अच्छिन्नचीवरभावं ञत्वा अविञ्ञापितेपि अभिहरित्वा दिय्यमानम्पि अधिवासेन्तेन एवमेव सादितब्बन्ति न वुत्तं. इमस्सेव च अधिकविञ्ञापननिसेधनत्थं वदन्तेनापि ‘‘तञ्चे अञ्ञातको गहपति वा गहपतानी वा बहूहि चीवरेहि अभिहट्ठुं पवारेय्य, सन्तरुत्तरपरमं तेन भिक्खुना ततो चीवरं सादितब्ब’’न्ति सादितब्बनियमप्पधानं वुत्तं. तस्मा अच्छिन्नचीवरेन अत्तना वा तं सन्धाय अञ्ञेन वा विञ्ञापेन्तेनपि अविञ्ञापेन्तेपि दिय्यमानं सादियन्तेनापि सन्तरुत्तरपरमतं नातिक्कमितब्बन्ति इमस्मिं सिक्खापदे सन्धाय भासितत्थोति सल्लक्खेतब्बन्ति एत्तकं ञापेतुं ‘‘सादियन्तस्सा’’ति अवत्वा ‘‘विञ्ञापेन्तस्सा’’ति वुत्तन्ति आचरियाभिसन्धि वेदितब्बा.
६४०. इदानि विञ्ञापने च अधिवासने च उभयत्थेव नियमं दस्सेतुं ‘‘सचे तीणि नट्ठानि होन्ति, द्वे सादितब्बानि. द्वे नट्ठानि, एकं सादितब्बं. एकं नट्ठं, न किञ्चि सादितब्ब’’न्ति (पारा. ५२४) पदभाजने वुत्तविनिच्छयं दस्सेतुमाह ‘‘यस्सा’’तिआदि. ‘‘यस्स तीणिपि नट्ठानि, द्वे वा नट्ठानि, एकं वा नट्ठ’’न्ति सम्बन्धित्वा यथाक्कमं ‘‘तेन द्वे सादितब्बानि, एकं सादितब्बं, न किञ्चिपि सादितब्ब’’न्ति योजना कातब्बा. यस्स तीणिपि चीवरानि नट्ठानि, बहु च दिय्यति, तेन द्वेयेव चीवरानि सादितब्बानि. द्वे चीवरानि नट्ठानि, एकं सादितब्बं. एकञ्चे नट्ठं, न सादितब्बं, अवसिट्ठं पच्छा धम्मेन समेन लद्धनीहारेन गहेतब्बन्ति अत्थो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सेसं सभागट्ठानतो परियेसिस्सती’’ति. ‘‘भिक्खुनिया पन पञ्चसुपि नट्ठेसु द्वे सादितब्बानि, चतूसु नट्ठेसु एकं सादितब्बं, तीसु नट्ठेसु किञ्चि न सादितब्ब’’न्ति (पारा. अट्ठ. २.५२२-५२४) अट्ठकथायं वुत्तं.
६४१-२. सेसकं आहरन्तस्स अनापत्तीति ञातब्बन्ति योजना. एवमुपरिपि योजेतब्बं. चीवरं योजेत्वा अतिरेकं वत्थं पच्चाहरित्वा ‘‘दस्सामी’’ति बहुम्पि गहेत्वा गच्छन्तस्स अनापत्तीति अत्थो. अतिरेकम्पि तुम्हेयेव गण्हथाति दिन्नं गण्हतोपि अनापत्ति. न अच्छिन्नकारणा दिन्नेति योजना, अच्छिन्नचीवरभावं अनुद्दिस्स बहूनं चीवरानं गहणनिमित्तेनापि अनापत्तीति अत्थो. एवमेव ‘‘न नट्ठकारणा देन्ती’’ति इदम्पि दस्सितमेव. अच्छिन्नचीवरे निस्साय ततुत्तरिचीवरविञ्ञापनवत्थुम्हि इमस्स सिक्खापदस्स पञ्ञत्तत्ता अनापत्तिवारे ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’ति न गहितं.
ततुत्तरिकथावण्णना.
६४३. कल्याणकम्यताहेतूति सुन्दरस्स महग्घस्स कामतं पटिच्च चीवरे विकप्पनं आपज्जेय्याति योजना, ‘‘कीदिसेन ते भन्ते चीवरेन अत्थो’’ति पुब्बे अप्पवारितो ‘‘आयतं वा होतु वित्थतं वा अप्पितं वा सण्हं वा’’ति (पारा. ५२९) पदभाजने वुत्तविसिट्ठकप्पं अधिकविधानं करोतीति अत्थो. तस्स लाभा निस्सग्गियं भवेति तथा अप्पवारितेन हुत्वा कतेन अधिकविधानेन निप्फन्नचीवरस्स लाभप्पयोगेन दुक्कटनिस्सग्गियपाचित्तिया होन्ति.
६४४. महग्घं …पे… विञ्ञापेतीति वीसतिअग्घनकं चीवरं दातुकामम्हि उपासके, ‘‘अलं मय्हं एतेन, दसग्घनकं वा अप्पग्घनकं वा देही’’ति वदति.
६४५. ‘‘ञातके अञ्ञातिसञ्ञिस्सा’’ति पदच्छेदो.
पठमोपक्खटकथावण्णना.
६४६. पठमसिक्खापदे एकेन उपासकेन पीळा लद्धा, इध द्वीहीति एत्तकं नानाकरणं. सेसं पठमसिक्खापदसदिसमेवाति आह ‘‘दुतियो…पे… विनिच्छयो’’ति. उपक्खटपदेन लक्खितं सिक्खापदं उपक्खटं, दुतियञ्च तं उपक्खटञ्चाति दुतियोपक्खटं, तस्मिं दुतियोपक्खटे. अस्साति दुतियोपक्खटस्स.
दुतियोपक्खटकथावण्णना.
६४७. रञ्ञा वाति राजतो वा. राजतो भोग्गं भुञ्जितब्बं अस्स अत्थीति ‘‘राजभोग्गो’’ति वुत्तो, राजतो भत्तवेत्तनलाभितो यतो कुतोचि दायका आभतन्ति सम्बन्धो. न च वट्टतीति एत्थ ‘‘निस्सग्गियपाचित्तियभावतो’’ति अज्झाहरितब्बं. इध उत्तरिकरणीयं ‘‘तिक्खत्तु’’न्तिआदिगाथाय (वि. वि. ६७१) वक्खति.
६४८. चीवरचेतापन्नवसेन अधिगतरजतादि येन केनचि परियायेनापि न सादितब्बन्ति दस्सेतुमाह ‘‘रजतं वा’’तिआदि. धवलसभावताय राजतीति रजतं, सज्झु. जातं रूपं वण्णायतनमेतस्साति जातरूपं, सुवण्णं. किञ्चीति अप्पमत्तकम्पि. अत्तनो वा अत्थाय परस्स वा अत्थाय दिय्यमानं किञ्चि गण्हितुं न वट्टतीति योजना.
६४९. अत्तनो पटिग्गहणे आपत्तिया रूपियगहणसिक्खापदे वक्खमानत्ता अञ्ञस्स अत्थाय गहणे आपत्तिदस्सनत्थमाह ‘‘अञ्ञस्सत्थाया’’तिआदि. तत्थ अञ्ञस्सत्थायाति अञ्ञस्स पुग्गलस्स, गणस्स, सङ्घस्स, चेतियस्स, नवकम्मस्स वा अत्थाय. निद्दिट्ठन्ति आहरित्वा ‘‘इमं गण्हथा’’ति वुत्तं रजतं, जातरूपं वा अञ्ञं वा यं किञ्चि निस्सग्गियदुक्कटवत्थुं पटिग्गण्हतो तस्स भिक्खुनो दुक्कटं होतीति महापच्चरियं वुत्तन्ति योजना.
६५०-१. वुत्तमेवत्थं सरूपतो विभावेतुमाह ‘‘नेत्वा’’तिआदि. नेत्वाति आनेत्वा. अकप्पियं भण्डन्ति ‘‘रजतं जातरूपं वा’’ति यथावुत्तमेव अकप्पियभण्डं. इत्थन्ति वक्खमानप्पकारेन. न च वट्टतीति एत्थ च-कारेन वट्टति चाति अनुञ्ञातं कतन्ति. यथाह अट्ठकथायं –
‘‘सचे पन ‘नयिदं भिक्खूनं सम्पटिच्छितुं वट्टती’ति पटिक्खित्ते ‘वड्ढकीनं वा कम्मकरानं वा हत्थे भविस्सति, केवलं तुम्हे सुकतदुक्कटं जानाथा’ति वत्वा तेसं हत्थे दत्वा पक्कमति, वट्टति. अथापि ‘मम मनुस्सानं हत्थे भविस्सति, मय्हमेव वा हत्थे भविस्सति, केवलं तुम्हे यं यस्स दातब्बं, तदत्थाय पेसेय्याथा’ति वदति, एवम्पि वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९).
६५२. विहारस्साति एत्थ ‘‘नवकम्मस्सा’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) अट्ठकथायं वुत्तत्ता वत्तब्बं गाथाबन्धवसेन न वुत्तं.
६५४. रजतं जातरूपं वा सङ्घस्साति एत्थ ‘‘चत्तारो पच्चये परिभुञ्जथाति दिन्न’’न्ति सेसो. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सचे पन कोचि बहुम्पि हिरञ्ञसुवण्णं आनेत्वा ‘इदं सङ्घस्स दम्मि, चत्तारो पच्चये परिभुञ्जथा’ति वदति, तं चे सङ्घो सम्पटिच्छति, पटिग्गहणेपि परिभोगेपि आपत्ती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९). एवं आभतं तस्मिं सङ्घे यो कोचि भिक्खु ‘‘नयिदं कप्पती’’ति सचे पटिक्खिपति, ‘‘अयं सङ्घस्स लाभन्तरायं करोती’’ति वदन्तस्सेव आपत्ति होति. यथाह अट्ठकथायं ‘‘यो हि तं चोदेति, स्वेव सापत्तिको होति, तेन पन एकेन बहू अनापत्तिका कता’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९). इध स्वेव सापत्तिकोति एत्थ ‘‘दुक्कटापत्तिकोति वुत्तं होती’’ति गण्ठिपदे वुत्तं. इमिस्सा गाथाय ‘‘सङ्घस्सा’’ति अलिखित्वा ‘‘भिक्खुनो’’ति च लिखन्ति, तं न सुन्दरं. इदानि दस्सितअट्ठकथापाठे ‘‘सङ्घो सम्पटिच्छती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) वुत्तत्ता ‘‘सङ्घस्सा’’ति पाठो सुन्दरो.
६५५. तळाकस्साति वापिया. सस्सुप्पत्तिनिदानतो तळाकं खेत्तं, ततो तस्स गहणं वा परिभोगो वा न च वट्टतीति योजना. तळाकस्स चाति एत्थ च-कारेन खेत्तवत्थु सङ्गहितं. न च वट्टतीति एत्थ चकारेन वट्टति चाति दस्सितं होति.
६५६. तं कतमन्ति आह ‘‘चत्तारो’’तिआदि. सब्बम्पीति तळाकपोक्खरणिखेत्तादि सब्बम्पि.
६५८-९. अपरिच्छिन्नभागस्मिन्ति ‘‘इमस्मिं भूमिभागे कतस्स कम्मेहि एत्तको भागो देय्यो’’ति एवं पुब्बे अनियमितआये भूमिभागे. अकतपुब्बं नवसस्सं नाम. एत्तकं भागं देथाति एत्तकं कहापणभागं देथ. उट्ठापेतीति उप्पादेति.
‘‘कसथ वपथा’’ति अकप्पियं वाचं वत्वाति योजना. वपथाति चाति एत्थ च-सद्दो इध अवुत्तं तंकत्तुयोगकाले वुच्चमानं अकप्पियवचनन्तरं समुच्चिनोति. उप्पादितञ्चाति एत्थ च-सद्दो कहापणं समुच्चिनोति. सब्बन्ति तथा उप्पादितकहापणञ्च एवं अकप्पियवोहारेन उप्पादितञ्चाति सब्बं.
६६०. कसथादिकं वचनं अवत्वा ‘‘एत्तिकाय भूमिया एत्तको नाम भागो’’ति भूमिं यो च पतिट्ठापेति, तस्सेवेतमकप्पियन्ति वक्खमानेन योजेतब्बं. च-सद्दो ‘‘यो पना’’ति वक्खमानपुग्गलन्तरापेक्खो.
६६१-२. भूमिया सयमेव पमाणस्स जाननत्थं तूति योजना, ‘‘एत्तके भूमिभागे अम्हेहि सस्सं कतं, एत्तकं नाम भागं गण्हथा’’ति कसकेहि वुत्ते तेसं वचनं असद्दहित्वा सयमेव खेत्तभूमिया पमाणं ञातुकामतायाति अत्थो. तु-सद्दो इममेव विसेसं जोतेति. यो पन मिनाति, तस्सेवेतमकप्पियन्ति वक्खमानेन योजेतब्बं. रज्जुयापि च दण्डेनाति एत्थ पादेनापि मिनितुं न वट्टतीति वदन्ति. ‘‘रक्खती’’तिआदिकिरियापदेहिपि एवमेव योजेतब्बं.
खले ठत्वा रक्खतीति धञ्ञकरणे ठत्वा अञ्ञे गण्हितुं अदत्वा पालेति. कथं रक्खितुं वट्टति, कथं रक्खितुं न वट्टतीति? तं पन वीहिं ‘‘इदं वा एत्तकं वा मा गण्ह, इदं गहेतुं न लब्भती’’ति वा ‘‘इतो अपनेहि, इध पुञ्जं करोही’’ति वा एवमादिना पयोगेन चे रक्खति, तं अकप्पियं. सचे ‘‘मयि ठिते रक्खितं होती’’ति रक्खति, गण्हन्ते वा पस्सित्वा ‘‘किं करोथा’’ति भणति, वट्टति. रूपियपटिग्गहणसिक्खापदे द्वारं पिदहित्वा रक्खन्तेन वसितब्बन्ति हि वुत्तन्ति गण्ठिपदे वुत्तनयेन वेदितब्बो. अञ्ञस्मिम्पि गण्ठिपदे वुत्तं ‘‘थेनेत्वा गण्हन्ते सति एतं भो पवत्तिं भिक्खुसङ्घस्स किं आरोचेस्सामीति पटिपुच्छितुं वट्टतीति वदन्ती’’ति. नीहरापेतीति एत्थापि सचे परियायेन वदति, वट्टतीति वदन्ति. तस्सेवेतमकप्पियन्ति इदं खेत्तमिननादिं करोन्तेन लद्धब्बतो अञ्ञस्स अभिनवुप्पादितस्स अभावा अञ्ञेसं वट्टतीति द्वीसु गण्ठिपदेसु वुत्तं.
६६३. ‘‘एत्तकेहि वीहीहि इदं आहरथा’’ति वुत्ता सचे आहरन्तीति योजना. एत्थ ‘‘तस्सेवेतमकप्पिय’’न्ति इदं धञ्ञस्स विचारितत्ता वुत्तं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘तस्सेव अकप्पियं. कस्मा? धञ्ञस्स विचारितत्ता’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९).
६६४. हिरञ्ञेनाति कहापणेन. ‘‘तमकप्पिय’’न्ति इदं कहापणानं विचारितत्ता वुत्तं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘सब्बेसं अकप्पियं. कस्मा? कहापणानं विचारितत्ता’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९).
६६५. पेसकारकदासं वाति पेसकारकसङ्खातं दासं वा, पेसकारो तन्तवायो. आरामिकानं नामेन देन्तेति ‘‘आरामिकं दम्मि, वेय्यावच्चकरं दम्मी’’तिआदिना नयेन देन्ते.
६६६. खीरं दधि तक्कं सप्पि नवनीतन्ति पञ्चगोरसा.
६६७. अजिकादीसूति आदि-सद्देन महिसं सङ्गण्हाति.
६६९. पटिसिद्धेपीति पटिक्खित्तेपि. मूलं दत्वाति कप्पियभण्डमूलं दत्वा. कुक्कुटादयो पन ‘‘सुखेन वसन्तू’’ति अरञ्ञेयेव विस्सज्जेतब्बं. यथाह अट्ठकथायं ‘‘कुक्कुटसूकरे ‘सुखं जीवन्तू’ति अरञ्ञे विस्सज्जेतुं वट्टती’’ति (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९). सूकरमयूरादीसुपि लद्धेसु तेसं अनुरूपेयेव विसये विस्सज्जेतब्बा.
६७१. ‘‘तिक्खत्तु’’न्तिआदिगाथाय को सम्बन्धो? ‘‘रञ्ञा वा राजभोग्गेना’’तिआदिगाथाय सङ्गहितनयेन राजराजामच्चब्राह्मणगहपतादीसु येन केनचि अत्तना वा चीवरचेतापन्नेन चीवरं चेतापेत्वा ‘‘इत्थन्नामं भिक्खुं चीवरेन अच्छादेही’’ति वत्वा तं चीवरचेतापन्नसङ्खातं चीवरमूलं दत्वा पहितदूतेन वा भिक्खुं उपसङ्कमित्वा ‘‘इदं खो भन्ते आयस्मन्तं उद्दिस्स चीवरचेतापन्नं आभतं, पटिग्गण्हातु आयस्मा चीवरचेतापन्न’’न्ति यदि वुच्चेय्य, भिक्खुना ‘‘न खो मयं आवुसो चीवरचेतापन्नं पटिग्गण्हाम, चीवरञ्च खो मयं पटिग्गण्हाम कालेन कप्पिय’’न्ति वुत्ते सचे तेन ‘‘अत्थि पनायस्मतो कोचि वेय्यावच्चकरो’’ति वुत्ते चीवरत्थिकेन भिक्खुना ‘‘एसो खो आवुसो भिक्खूनं वेय्यावच्चकरो’’ति आरामिके वा उपासके वा दस्सिते यदि सो तस्स अत्तना आहरित्वा ‘‘इमस्स भिक्खुनो चीवरेन अत्थे सति इमिना चीवरं चेतापेत्वा अच्छादेही’’ति वत्वा तं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा ‘‘यं खो भन्ते आयस्मा वेय्यावच्चकरं निद्दिसि, सञ्ञत्तो सो मया, उपसङ्कमतु आयस्मा कालेन, चीवरेन तं अच्छादेस्सती’’ति यदि वदेय्य, तेन चीवरत्थिकेन भिक्खुना किं कातब्बन्ति भगवता वुत्तन्ति आहाति अयमिमिस्सा गाथाय सम्बन्धो.